मुख्य मजकुराकडे जा
WhatsUp मराठी कोश
—
पानिपतची तिसरी लढाई

इतिहास

पानिपतची तिसरी लढाई

Third Battle of Panipat

सारांश

एका दिवसात मराठी सत्तेचा उत्तरेकडील डोलारा कोसळला. सदाशिवराव भाऊ आणि विश्वासराव दोघेही पडले, आणि मराठेशाहीला सावरायला एक तप लागले. या लढाईचा सर्वात विश्वासार्ह समकालीन पुरावा शत्रुपक्षाच्या छावणीतून आला — काशीराज पंडित यांच्या लेखणीतून.

१४ जानेवारी १७६१ — मकर संक्रांत

१४ जानेवारी १७६१, मकर संक्रांतीचा दिवस. पानिपतच्या मैदानावर सदाशिवराव भाऊंच्या नेतृत्वाखालील मराठी फौज आणि अहमदशाह अब्दालीची अफगाण फौज समोरासमोर आली. सूर्योदयानंतर सुरू झालेली लढाई दुपार उलटेपर्यंत संपली होती.

मराठ्यांकडे इब्राहिमखान गारद्यांची शिस्तबद्ध तोफखाना पलटण होती आणि सुरुवातीचे काही तास त्यांचाच वरचष्मा होता. पण दोन महिन्यांच्या वेढ्यात रसद तुटलेली होती, माणसे आणि घोडे उपाशी होते, आणि सैन्यासोबत लाखोंचा यात्रेकरूंचा लवाजमा होता — लढाईसाठी ही सर्वात वाईट परिस्थिती.

दुपारच्या सुमारास विश्वासराव — नानासाहेब पेशव्यांचा मुलगा आणि नामधारी सेनापती — गोळी लागून पडला. ती बातमी फौजेत पसरली आणि रचना कोसळली. भाऊंनी हत्तीवरून उतरून घोड्यावर स्वार होत शेवटचा हल्ला चढवला; त्यानंतर ते दिसले नाहीत.

काशीराज पंडित कोण

काशीराज पंडित हे अवधचा नवाब शुजाउद्दौला याच्या पदरी होते. शुजा अब्दालीच्या बाजूने लढला, त्यामुळे काशीराज हे मराठ्यांच्या विरुद्ध बाजूच्या छावणीतून लढाई पाहत होते.

याच कारणाने त्यांची नोंद महत्त्वाची ठरते. मराठी बखरी पराभवाचे समर्थन शोधतात; अफगाण नोंदी विजयाचा उदोउदो करतात. काशीराज हे दोन्हींपासून काहीसे अलिप्त आणि प्रत्यक्षदर्शी — म्हणून इतिहासकार त्यांच्या तपशिलाला अधिक वजन देतात.

त्यांनी लिहिलेला फार्सी वृत्तान्त जेम्स ब्राउन यांनी १७९१ साली इंग्रजीत आणला आणि तेव्हापासून तो या लढाईचा एक आधारस्तंभ मानला जातो.

पराभव का झाला

रसद. नोव्हेंबरपासून मराठी छावणी पानिपतला अडकून पडली होती आणि अब्दालीने यमुनेच्या बाजूने पुरवठ्याचे मार्ग तोडले होते. लढाईच्या दिवशी अनेक शिपाई कित्येक दिवसांचे उपाशी होते.

लवाजमा. सैन्यासोबत यात्रेकरू, कुटुंबे आणि बाजारबुणगे यांची प्रचंड गर्दी होती. उत्तरेत मुलूखगिरीसाठी निघालेल्या मोहिमेचे रूपांतर निर्णायक लढाईत झाले, पण त्याप्रमाणे फौजेची रचना बदलली गेली नाही.

एकजुटीचा अभाव. सुरजमल जाट आणि काही राजपूत सत्ता आधीच दुरावल्या होत्या, तर नजीबउद्दौलाने अब्दाली, शुजा आणि रोहिले यांना एका आघाडीवर आणले.

आणि शेवटी योगायोग — विश्वासरावाचा मृत्यू. तो पडला नसता तर दिवस वेगळा गेला असता का, हा प्रश्न इतिहासकार अजूनही विचारतात.

परिणाम

उत्तरेतील मराठी वर्चस्व एका दिवसात संपले. पुण्यात बातमी पोहोचली आणि नानासाहेब पेशवे त्या धक्क्यातून सावरले नाहीत; जून १७६१ मध्ये त्यांचे निधन झाले.

पण ही अखेर नव्हती. थोरले माधवराव पेशवे यांनी पुढील दहा वर्षांत सत्ता पुन्हा उभी केली आणि १७७१ पर्यंत मराठे दिल्लीत परतले होते. अब्दालीने मात्र भारतात सत्ता स्थापन केली नाही — तो परत गेला.

‘पानिपत झाले’ हा वाक्प्रचार मराठीत आजही सर्वनाशासाठी वापरला जातो. एका लढाईने भाषेत जागा मिळवणे दुर्मिळ आहे.

कालक्रम

  1. ऑगस्ट १७६०

    सदाशिवराव भाऊंनी दिल्ली ताब्यात घेतली.

  2. ऑक्टोबर १७६०

    कुंजपुरा जिंकली; अब्दालीच्या रसदेला धक्का, पण त्याने यमुना ओलांडून मराठ्यांचा परतीचा मार्ग कापला.

  3. नोव्हेंबर १७६०

    दोन्ही फौजा पानिपतला समोरासमोर. वेढा सुरू — पुढचे दोन महिने लढाई नव्हे, उपासमार.

  4. १४ जानेवारी १७६१, सकाळ

    भाऊंनी वेढा फोडण्यासाठी आघाडी उघडली. इब्राहिमखान गारद्यांच्या तोफांनी सुरुवातीचे यश मिळाले.

  5. दुपारपर्यंत

    मराठी आघाडी पुढे सरकत होती; अब्दालीने राखीव फौज अजून उतरवली नव्हती.

  6. दुपारनंतर

    विश्वासराव गोळी लागून पडला. बातमी पसरताच फळी मोडली.

  7. त्याच दुपारी

    सदाशिवराव भाऊ हत्तीवरून उतरून शेवटच्या हल्ल्यात गेले; त्यानंतर ते सापडले नाहीत. जनकोजी शिंदे आणि इब्राहिमखान गारदी पकडले गेले.

  8. १५ जानेवारी १७६१

    काशीराज पंडित यांच्या नोंदीनुसार दुसऱ्या दिवशी कैद्यांची मोठ्या प्रमाणात कत्तल झाली.

  9. जून १७६१

    बातमीच्या धक्क्याने नानासाहेब पेशवे यांचे निधन.

  10. १७७१

    थोरले माधवराव पेशव्यांच्या कारकिर्दीत मराठे पुन्हा दिल्लीत.

चित्र: Painting of Maratha troops marching into battle toward Alwar troops, fresco section on the interior of the dome of Mohabat Singh's chatri, circa 18th century — Unknown author Unknown author, Public domain, via Wikimedia Commons.

स्रोत — काशीराज पंडित यांचा समकालीन वृत्तान्त

पडताळणी बाकी — बळींचे आकडे आणि काही तपशील स्रोतांनुसार बदलतात; प्रमाणित इतिहासग्रंथाशी पडताळणी बाकी. चूक कळवा.