
भाषा
म्हणी, वाक्प्रचार, शब्दव्युत्पत्ती, बोली.
मोल्सवर्थच्या १८५७ च्या कोशातून मराठी शब्दांचे अर्थ — व्युत्पत्ती, म्हणी आणि वापराच्या उदाहरणांसह. शब्द संस्कृतातून आला असेल तर त्याचा संस्कृत अर्थही सोबत. वर्णानुक्रमे.
प्रकार
सर्व रचना

असतील शिते तर जमतील भुते
म्हणजिथे फायदा असतो तिथे माणसे आपोआप गोळा होतात.
Astil Shite Tar Jamtil Bhute

उतावळा नवरा गुडघ्याला बाशिंग
म्हणघाईगडबडीत विचार न करता चुकीचे वागणे.
Utavala Navara Gudghyala Bashing

नाचता येईना अंगण वाकडे
म्हणस्वतःचे कौशल्य कमी असताना दोष परिस्थितीवर ढकलणे.
Nachata Yeina Angan Vakade

दिव्याखाली अंधार
म्हणमोठ्या वा ज्ञानी माणसातही उणिवा असतातच.
Divyakhali Andhar

अति तेथे माती
म्हणकोणत्याही गोष्टीचा अतिरेक शेवटी नुकसानच करतो.
Ati Tethe Mati

हातच्या काकणाला आरसा कशाला
म्हणउघड दिसणारी गोष्ट वेगळी सिद्ध करून दाखवायची गरज नसते.
Hatachya Kakanala Arsa Kashala

वासरात लंगडी गाय शहाणी
म्हणअज्ञानी माणसांमध्ये थोडेसे ज्ञान असणाराही मोठा ठरतो.
Vasarat Langadi Gay Shahani

गाढवाला गुळाची चव काय
म्हणअरसिक माणसाला मोलाच्या गोष्टीची जाण नसते.
Gadhvala Gulachi Chav Kay

आधी पोटोबा मग विठोबा
म्हणआधी पोटाची गरज भागवावी, नंतर देवधर्म.
Adhi Potoba Mag Vithoba

चोराच्या उलट्या बोंबा
म्हणदोषी माणूसच उलट मोठ्याने आरडाओरडा करतो.
Chorachya Ultya Bomba

एक ना धड भाराभर चिंध्या
म्हणअनेक कामे एकाच वेळी हाती घेतल्याने एकही पूर्ण होत नाही.
Ek Na Dhad Bharabhar Chindhya

तळे राखील तो पाणी चाखील
म्हणजो एखाद्या गोष्टीची राखण करतो, तो त्यातून थोडा लाभ घेतोच.
Tale Rakhil To Pani Chakhil

हात दाखवणे
वाक्प्रचारफसवणे; दिलेला शब्द न पाळता निसटून जाणे.
Hat Dakhavane

नाक कापणे
वाक्प्रचारअब्रू घालवणे; भरलेल्या सभेत कमीपणा आणणे.
Nak Kapane

पाण्यात पाहणे
वाक्प्रचारकोणाचा मनातून द्वेष करणे; संधी मिळताच नुकसान करण्याच्या विचारात असणे.
Panyat Pahane

डोके फिरणे
वाक्प्रचारअतिशय संताप येणे; विचार करण्याची शक्ती क्षणभर हरवणे.
Doke Firane

कान भरणे
वाक्प्रचारकोणाविरुद्ध चुगली करून दुसऱ्याचे मन कलुषित करणे.
Kan Bharane

पाय ओढणे
वाक्प्रचारपुढे जाणाऱ्याला मागे खेचणे; प्रगतीत अडथळा आणणे.
Pay Odhane

हातावर तुरी देणे
वाक्प्रचारडोळ्यांदेखत निसटून जाणे; पकडू म्हणता म्हणता पळून जाणे.
Hatavar Turi Dene

टोपी फिरवणे
वाक्प्रचारबोलणे फिरवणे; आधीची भूमिका सोडून उलट बोलणे.
Topi Firavane

गंगेत घोडे न्हाणे
वाक्प्रचारकाम पूर्ण होणे; मोठा टप्पा पार पडणे.
Gangeet Ghode Nhane

अंगावर घेणे
वाक्प्रचारजबाबदारी स्वतःकडे ओढून घेणे; संकट स्वीकारणे.
Angavar Ghene

बटाटा
शब्दव्युत्पत्तीपोर्तुगीज ‘batata’ वरून. पोर्तुगिजांनी बटाटा भारतात आणला आणि नावही सोबत आलेच.
Batata

पाव
शब्दव्युत्पत्तीपोर्तुगीज ‘pão’ म्हणजे भाकरी, त्यावरून. गोवा आणि वसईच्या पोर्तुगीज वसाहतींतून हा शब्द मराठीत आला.
Paav

जाहिरात
शब्दव्युत्पत्तीअरबी ‘ज़ाहिर’ म्हणजे उघड, प्रकट — त्यावरून फार्सीमार्गे मराठीत. जे उघड करून सांगायचे ते जाहीर, आणि तसे करणे ती जाहिरात.
Jahirat

कचेरी
शब्दव्युत्पत्तीफार्सी ‘कचहरी’ वरून — न्यायालय वा सरकारी कार्यालय. बहामनी आणि आदिलशाही राजवटींत फार्सी ही दरबारी भाषा असल्याने प्रशासनाचे बहुतेक शब्द तिकडून आले.
Kacheri

साहेब
शब्दव्युत्पत्तीअरबी ‘साहिब’ म्हणजे सोबती, मालक — फार्सीमार्गे मराठीत आदरार्थी संबोधन म्हणून रुळले.
Saheb

कागद
शब्दव्युत्पत्तीफार्सी ‘काग़ज़’ वरून, आणि त्याचे मूळ पुढे चिनी वा सोग्दियन भाषेत असावे असे मानले जाते — कागद चीनमधून पश्चिमेकडे गेला, त्याबरोबर त्याचे नावही.
Kaagad

खुर्ची
शब्दव्युत्पत्तीअरबी ‘कुर्सी’ वरून. बैठकीची मराठी परंपरा जमिनीवरची; उंच आसन आणि त्याचे नाव दोन्ही बाहेरून आले.
Khurchi

तिकीट
शब्दव्युत्पत्तीइंग्रजी ‘ticket’ वरून. रेल्वे, टपाल आणि नगरपालिका यांच्यासोबत आलेल्या एकोणिसाव्या शतकातील इंग्रजी थरातला शब्द.
Tikit

पुस्तक
शब्दव्युत्पत्तीसंस्कृत ‘पुस्तक’ वरून, आणि त्या संस्कृत शब्दाचेच मूळ फार्सी ‘पोस्त’ म्हणजे कातडे असावे असे अनेक अभ्यासक मानतात — लिहिण्यासाठी वापरले जाणारे चर्मपत्र.
Pustak

नवरा
शब्दव्युत्पत्तीसंस्कृत ‘नववर’ म्हणजे नवा वर, त्यावरून प्राकृतमार्गे मराठीत. मूळ अर्थ फक्त लग्नाच्या दिवसापुरता होता; मराठीत तो आयुष्यभराचा झाला.
Navara
चित्र: 1500-1200 BCE, Devi sukta, Rigveda 10.125.1-2, Sanskrit, Devanagari, manuscript page 1735 CE (1792 VS) — Ms Sarah Welch, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons.