मुख्य मजकुराकडे जा
WhatsUp मराठी कोश
—
चित्सुधा

साहित्य

चित्सुधा

Chitsudha

रचना — वामन पंडित · सु. १६०८–सु. १६९५

सारांश

वामन पंडितांचा अद्वैत वेदान्तावरील त्रेचाळीस श्लोकांचा ग्रंथ. माती आणि घडा, सोने आणि दागिना, दोरी आणि साप — याच मोजक्या उपमांवर संपूर्ण मांडणी उभी आहे. शेवटी स्वप्न, जागृती, सुषुप्ती आणि तुर्या या चार अवस्थांकडे तो वळतो. प्रत्येक श्लोकाखाली त्याचा अर्थ दिला आहे.

विनामृत्तिका कुंभ जेव्हां दिसेनाविना मृत्तिका कुंभ कांहीं असेनादिसेना असी ज्याविणें मृत्तिकाहीनसे मृत्तिकाही तयावीण कांहीं ॥१॥

मातीशिवाय घडा दिसत नाही आणि मातीशिवाय घडा असतही नाही. ज्याच्याशिवाय ती मातीही दिसत नाही, आणि ज्याच्यावाचून मातीही उरत नाही — ते मूळ तत्त्व.

घटाकार ज्या मृत्तिकेनेचि भासेअसी मृत्तिका ज्यास्वरुपीं उभासेन कोण्ही तया स्वप्रकाशा प्रकाशीम्हणूनि श्रुती बोलती सत्य त्यासी ॥२॥

घटाचा आकार ज्या मातीमुळे भासतो, आणि ती मातीही ज्या स्वरूपात उभी राहते — त्या स्वयंप्रकाश तत्त्वाला कोणी प्रकाशित करत नाही. म्हणून श्रुती त्यालाच ‘सत्य’ म्हणतात.

घटीं एक माती तसें सर्व पाहेदिसेना जयावीण तें तेंचि आहेअसें तें तुझें तूंचि होऊनि पाहेंधरी अंतरीं श्रीगुरुची कृपा हे ॥३॥

घडा म्हणजे एकच माती; तसेच सगळे पाहा. ज्याच्यावाचून काही दिसत नाही, तेच ते आहे — आणि ते तुझेच आहे, तूच होऊन पाहा. हीच गुरुकृपा अंतरात धर.

अलंकार सृष्टीमधें काय आहेसुवर्णाविणें हें विचारुनि पाहेंमधें तेंचि जें जें जया आदि अंतींअसें विश्व हें देखिलें ब्रह्म संतीं ॥४॥

सृष्टीतल्या दागिन्यांत सोन्यावाचून वेगळे काय आहे? विचार करून पाहा. जे आदी, मध्य आणि अंती तेच असते — संतांनी हे विश्व तसेच ब्रह्मरूप पाहिले.

जगीं ब्रह्म दीसे तरीं आकृतीचानव्हे नाश जों काळ आहे स्थितीचाकरें निर्मिला तो करें नाशिजेतोअलंकार सोने जर्हीं देखिजेतो ॥५॥

जगात ब्रह्म दिसते, पण आकाराचा नाश स्थितीच्या काळापुरताच. हाताने घडवलेले हातानेच नाशते — सोने मात्र दागिन्यातही तेच दिसते.

जिये दृष्टिनें रज्जुचा सर्प केलातिनें दोर देखूनि तो नाशियेलाकरें निर्मिलें तें करें भग्न व्हावेंतसें काळ कर्तृत्व काळेंचि जावें ॥६॥

ज्या दृष्टीने दोरीचा साप केला, त्याच दृष्टीने दोरी पाहून तो नाहीसा झाला. हाताने घडवलेले हाताने मोडावे; तसे काळाचे कर्तृत्व काळानेच जाते.

मनें निर्मिलें तें करें तोडवेनाकरें निर्मिलें तें मनें मोडवेनान हें दृश्य मोडे विना काळ शक्तीविदे हें जर्हीं पावले - जीत - मुक्ती ॥७॥

मनाने घडवलेले हाताने तुटत नाही आणि हाताने घडवलेले मनाने मोडत नाही. हे दृश्य काळशक्तीवाचून मोडत नाही — जीवन्मुक्तालाही हेच कळते.

प्रपंचें प्रपंचीं सुखें कां असेनास्वरुपांत तो आठवीतां दिसेनादिसे पंचभेदें जयां इंद्रियांसीप्रपंचींच पाहें निराळा तयासी ॥८॥

प्रपंचात राहून सुखी असला तरी स्वरूपाचे स्मरण केले की प्रपंच दिसेनासा होतो. इंद्रियांना जो पंचविध भेद दिसतो, त्या प्रपंचातच त्याहून निराळे पाहा.

पहातांचि का चोपनेत्र - प्रसंगेंनिळीं दीसती गौरवर्ण प्रसंगेतसें आपण ब्रह्म सर्वत्र आहेमनें इंद्रियें घेउनी विश्व पाहें ॥९॥

रंगीत काच डोळ्यांवर असली की गोरा रंगही निळा दिसतो. तसे आपणच ब्रह्म सर्वत्र आहोत, पण मन आणि इंद्रिये घेऊन आपण ‘विश्व’ पाहतो.

निळीमा दिसे जेविं काचोप नेत्रींदिसे पाहतां देह गोरा स्वनेत्रींअसें इंद्रियांतें दिसे विश्व नानास्वरुपांत तों भेद दृष्टी दिसेना ॥१०॥

काचेमुळे निळेपणा दिसतो, स्वतःच्या डोळ्यांनी देह गोरा दिसतो. इंद्रियांना विश्व नानारूप दिसते; स्वरूपात मात्र भेदाची दृष्टीच उरत नाही.

मना इंद्रियां इंद्रियार्थासि एकप्रकाशीच तें सत्य मिथ्या अनेकअनेकां घटीं सत्य ते एक मातीअसें ब्रह्म सर्वत्र योगी पहाती ॥११॥

मन, इंद्रिये आणि त्यांचे विषय — या सर्वांना प्रकाशित करणारे तेच सत्य; अनेक हे मिथ्या. अनेक घटांत माती एकच. योगी ब्रह्म असेच सर्वत्र पाहतात.

घटीं भूषणीं आणि वस्त्रांत वस्तुदिसेना विना मृत्तिका हेम तंतुविना वस्तु जी दीसता हे तिरुपेंनसे सत्य शिंपीवरी जेविं रुपें ॥१२॥

घड्यात, दागिन्यात आणि वस्त्रात वस्तू दिसते — पण माती, सोने आणि धागा यांवाचून नाही. मूळ वस्तूवाचून हे तिन्ही आकार खरे नाहीत, जसे शिंपल्यावरचे रुपे खरे नसते.

घटादीक कार्यें करीताति नानातरी सत्य त्यांतें कधीं बोलवेनाअसीं देह सर्वत्र कर्में करीतीतरी सत्य मिथ्या तयांतें पहाती ॥१३॥

घड्यासारखी अनेक कार्ये घडतात, पण त्यांना कधीच ‘सत्य’ म्हणता येत नाही. तसेच देह सर्वत्र कर्मे करतात — ज्ञानी त्यांना सत्य नव्हे, मिथ्या म्हणून पाहतात.

क्रिया शक्तिनें वर्तती हीं शरीरेंजसीं अंतरिक्षांत पर्णें समीरेंकरी बाहुलें नृत्य सूत्रें करुनीतया चाळितो सूत्रधारी धरुनी ॥१४॥

ही शरीरे क्रियाशक्तीने चालतात, जशी आकाशात पाने वाऱ्याने हलतात. बाहुली दोऱ्याने नाचते आणि दोरा धरणारा सूत्रधार वेगळा असतो.

अयस्कांत - पाषाण - सान्निध्य मात्रेंफिरे लोह हें देखती लोक नेत्रेंक्रियाशून्य चैतन्य तत्संनिधानेंशरीरीं जडे कर्म शक्ति प्रधानें ॥१५॥

लोहचुंबक जवळ आला की लोखंड हलते, हे डोळ्यांना दिसते. तसे क्रियाशून्य चैतन्य नुसत्या सान्निध्याने शरीरात कर्मशक्ती जागवते.

अशा ज्ञानशक्ति स्वयें ज्ञानहीनास्वयें ज्ञान जें वृत्ति त्याला असेनाजशा अग्निच्या ज्योतिनें चंद्र ज्योतीप्रकाशात्मिका येरिती ज्ञान शक्ती ॥१६॥

ज्ञानशक्ती स्वतः ज्ञानहीन असतात; ज्यात स्वतःचे ज्ञान आहे त्याला वृत्ती लागत नाही. अग्नीच्या ज्योतीने चंद्रज्योत उजळावी, तशा या प्रकाशित होणाऱ्या शक्ती.

जशा द्रव्य भेदें दिसोनीचि आल्याप्रभा अग्निच्या लोचनीं वेगळाल्यातसें आत्म चैतन्य चिच्छक्ति - भेदेंदिसे भिन्न बुद्धीस माया - विनोदें ॥१७॥

द्रव्यभेदाने अग्नीच्या प्रभा वेगवेगळ्या दिसतात. तसे आत्मचैतन्य चित्शक्तीच्या भेदाने बुद्धीला वेगळे भासते — ही मायेचीच गंमत.

प्रकाश स्वयें दूसर्यातें प्रकाशीसबात्द्यांतरीं बोलिजे सत्य त्यासीतयामाजि जें दूसरें दीसताहेतयावीण मिथ्याच होऊनि राहे ॥१८॥

जो प्रकाश स्वतः असून दुसऱ्याला प्रकाशित करतो, त्यालाच आतबाहेर सत्य म्हणावे. त्यात जे दुसरे दिसते ते त्याच्यावाचून मिथ्याच उरते.

प्रकाशी जर्ही सूर्य तो एकदेशीखरें हेम बात्द्यांतरीं भूषणासीतसें सूर्य तेजासही जें प्रकाशीसबात्द्यांतरी बोलिजे सत्य त्यासी ॥१९॥

सूर्य प्रकाशतो पण तो एकाच ठिकाणचा; दागिन्यात मात्र सोने आतबाहेर खरे. तसे जे सूर्याच्या तेजालाही प्रकाशित करते, तेच आतबाहेर सत्य.

पटाच्या सबात्द्यांतरीं तंतु जैसाचिदात्मा जगीं एक सर्वत्र तैसामृषा स्थावरें जंगमें तोचि वस्तुपटाकार मिथ्या खरा त्यांत तंतु ॥२०॥

वस्त्राच्या आतबाहेर जसा धागा, तसा चिदात्मा जगात सर्वत्र एकच. स्थावर-जंगम मिथ्या, वस्तू तीच — वस्त्राचा आकार खोटा, आतला धागा खरा.

तसा तंतु चैतन्य तूं शिष्य रायापटाकार हें सर्व तूझीच मायाअसत्यांत सत्ता तुझी एक आहेअसी बुद्धि आलिंगुनी तसी पाहें ॥२१॥

शिष्यराजा, तो धागा म्हणजे चैतन्य — तूच. हा सगळा वस्त्राकार तुझीच माया. असत्यात जी सत्ता आहे ती एकटी तुझीच. ही बुद्धी हृदयाशी धरून पाहा.

स्वयें निर्मिली हे असे सर्व सृष्टीजसें स्वप्न पाहे बरें सूक्ष्म - दृष्टीमनें स्वप्निंचे देह निर्माण झालेंस्वयें जीव होऊनि तें वर्तवीलें ॥२२॥

ही सगळी सृष्टी स्वतःच निर्मिलेली आहे — सूक्ष्म दृष्टीने स्वप्नाकडे पाहा. मनाने स्वप्नातले देह घडवले आणि स्वतःच जीव होऊन ते चालवले.

मना आपणा वांचुनी काय तेथेंनिजोनी स्वयें निर्मिसी विश्व जेथेंमनें जागरीं विश्व जें कल्पियेंलेंखरें सांग कोण्या जिवें वर्त्तवीलें ॥२३॥

झोपेत स्वतःवाचून तिथे दुसरे कोण होते? जिथे तूच विश्व निर्माण केलेस. मग जागेपणी मनाने कल्पिलेले विश्व खरोखर कोणत्या जीवाने चालवले, सांग.

मनें जागरीं विश्व जें कल्पियेलेंअसें ईश्वरें विश्व निर्माण केलेंतुही होय जागा मनीं कल्पिलें हेंअनंत स्वरुपामध्यें विश्व पाहें ॥२४॥

मनाने जागेपणी जे विश्व कल्पिले, तसेच ईश्वराने विश्व निर्माण केले. तूही जागा हो आणि मनात कल्पिलेले हे विश्व अनंत स्वरूपात पाहा.

नसे भिन्न आत्मा तुझा ईश्वराचाअसें बोलती सर्वही वेदवाचाउपाधी सही पाहतां द्वैत नाहींनिजेलीच ते ऊठते बुद्धि पाहीं ॥२५॥

तुझा आत्मा आणि ईश्वराचा वेगळा नाही — सर्व वेद हेच सांगतात. उपाधीसह पाहिले तरी द्वैत नाही; झोपलेली तीच बुद्धी उठते, एवढेच.

जसी झोंप बुद्धीसि तैसी अविद्यातसी जागृती तेच बुद्धी सुविद्याजसा एक आत्मा तसी एक मायानसे द्वैत पाहें बरें शिष्यराया ॥२६॥

बुद्धीला लागलेली झोप म्हणजे अविद्या आणि तिची जागृती म्हणजे सुविद्या. जसा आत्मा एक, तशी मायाही एक — द्वैत नाही, शिष्यराजा, नीट पाहा.

उपाधि स्वयें जागतो चित्स्वरुपींनसे भिन्न तो राम - कृष्णादिरुपींस्वयें शुद्ध तो भेद तेथें न दीसेअशुद्धांत शद्धीविणें भेद भासे ॥२७॥

उपाधीरूपाने तो चित्स्वरूपात जागा असतो; राम-कृष्णादी रूपांतही वेगळा नाही. तो स्वतः शुद्ध, म्हणून तिथे भेद दिसत नाही — भेद अशुद्धतेमुळे भासतो.

जसें एक नाना - नगीं शुद्ध सोनेंपुढीं घालितां हीण तें त्यासमानेंस्वयें शुद्ध सर्वेश्वराच्या उपाधीतशा ज्ञानियांच्याहि सर्वात्म बुद्धी ॥२८॥

एकाच शुद्ध सोन्याचे नाना दागिने; हीण मिसळले की ते त्यासारखे दिसते. सर्वेश्वराच्या उपाधी स्वतः शुद्ध, तशीच ज्ञान्यांची सर्वात्मबुद्धी.

स्वयें शुद्ध तो ब्राह्मण श्रेष्ठ जैसासदा शुद्ध सर्वेश्वरोपाधि तैसाकरी शुद्ध विप्रेंद्र विप्रा अशुद्धाअसा सोडवी श्रीहरी नित्य बद्धा ॥२९॥

जसा शुद्ध ब्राह्मण श्रेष्ठ, तशी सर्वेश्वराची उपाधी सदा शुद्ध. श्रेष्ठ अशुद्धालाही शुद्ध करतो — तसा श्रीहरी नित्य बद्धाला सोडवतो.

सदा जागतां ईश्वराचे उपाधींसदा स्वप्न हें देखते देह बुद्धीतिये जागृतीनेंचि झालासि जागास्वयें निर्मिलें हें न पाहेसि कां गा ॥३०॥

ईश्वराच्या उपाधीत तू सदा जागा आहेस, पण देहबुद्धी सतत स्वप्न पाहते. त्या जागृतीनेच तू जागा झालास — मग स्वतः निर्मिलेले हे का पाहत नाहीस?

घडे भ्रंशही स्वप्नकाळीं मतीचातर्ही आपुला देह हा जागृतीचाजरी पावल्या जीव बुद्धी अविद्यातर्ही ते तयाचीच कीं शुद्ध विद्या ॥३१॥

स्वप्नात बुद्धीचा भ्रंश होतो, तरी जागेपणीचा देह आपलाच राहतो. जीवबुद्धीला अविद्या लागली तरी शुद्ध विद्याही त्याचीच.

तुझें स्वप्न जाऊनि झालासि जागान सांभाळिसी आझुनी कां स्वयोगाजगीं स्वप्न हें जागरीं वर्त्तवावेंसदां नित्य तूर्येत जागें असावें ॥३२॥

स्वप्न संपून तू जागा झालास — मग अजून स्वतःचा योग का सांभाळत नाहीस? जगातले हे स्वप्न जागेपणी चालवावे आणि तुर्येत सदा जागे असावे.

जगीं बुद्धि हे पूर्वसंस्कार योगेंयथापूर्व पाहे मनावृत्तिवेगेंविवेकें तिला सर्वदा आवरावेंजसें स्वप्न या जागृतीतें पहावें ॥३३॥

जगातली बुद्धी पूर्वसंस्कारांनी पूर्वीसारखीच धावते. विवेकाने तिला सतत आवरावे — जसे हे जागेपणही एक स्वप्न म्हणून पाहावे.

स्वयें स्वप्निचे सर्वही देह केलेतर्ही आपणा वेगळे मानियेलेतयाचे सवें जीव होऊनि पाहींअहो मानितो आपणा एक देही ॥३४॥

स्वप्नातले सगळे देह स्वतःच घडवले, तरी ते आपल्याहून वेगळे मानले; आणि त्यांच्यासोबत जीव होऊन स्वतःला एकाच देहात मानले.

असे दृश्य हें सर्व माझीच मायाअसे विश्व हें सर्व माझीच कायासमस्तांत आत्मा स्वयें नांदता हेअसें विश्व हें नित्य तूर्येत पाहें ॥३५॥

हे सगळे दृश्य माझीच माया, हे विश्व माझीच काया, सर्वांत आत्मा मीच नांदतो — असे हे विश्व नित्य तुर्येत पाहावे.

स्वयें ब्रह्म मी तेध तो धर्म नाहींदिसेना विना विश्व हें बुद्धि कांहींतयामाजि हे पावते बुद्धि जेथेंप्रकाशूनि साक्षी तिचा मीचि तेथें ॥३६॥

‘मी ब्रह्म’ म्हटले तरी तिथे धर्म नाही; बुद्धीवाचून विश्वही दिसत नाही. जिथवर बुद्धी पोहोचते तिथवर प्रकाशणारा साक्षी मीच.

स्वरुपीं तया बुद्धि सर्वत्र धांवेअनंतामधें अंत त्याचा न पावेतदाकार होऊनि त्यामाजि राहेजगीं वर्त्ततांही दुजें तें न पाहे ॥३७॥

बुद्धी त्या स्वरूपात सर्वत्र धावते पण अनंताचा अंत गाठत नाही. ती तदाकार होऊन त्यातच राहते — जगात वावरतानाही दुसरे काही पाहत नाही.

समाधी मधें जाण ते शुद्ध तूर्याजसी पाहतां दृष्टि एकाच सूर्यान ते बुद्धि जागी न तेव्हां निजेलीन तेव्हां सुषुप्तींतह्यी लीन झाली ॥३८॥

समाधीत जी असते ती शुद्ध तुर्या — एकाच सूर्याकडे पाहणाऱ्या दृष्टीसारखी. तेव्हा बुद्धी जागी नसते, झोपलेलीही नसते, सुषुप्तीत लीनही नसते.

विना कल्पना जागृती स्वप्न मोडीस्फुरे आत्मता ते सुषुप्तीस सोडीअवस्था त्रयातीत ते शुद्ध तूर्याप्रपंच स्फूरे मिश्र तें शिष्यवर्या ॥३९॥

कल्पनेवाचून जागृती स्वप्न मोडते, आत्मता स्फुरली की सुषुप्ती सुटते. तिन्ही अवस्थांपलीकडची ती शुद्ध तुर्या; प्रपंच त्यात मिसळून स्फुरतो.

नको तूं भिऊं देखतांही प्रपंचामृषा स्वप्न हें यास तों ठाव कैंचातुझी जागृतीं जोंवरी दृष्टि धांवेअसें स्वप्न तें जेथ तेथें नपावे ॥४०॥

प्रपंच पाहून घाबरू नकोस — हे खोटे स्वप्न, याला ठाव कुठला? जोवर जागेपणीची दृष्टी धावते तोवरच ते; नंतर ते कुठेच सापडत नाही.

मनीं देखिलें विश्व तें आठवीसीमनी आड दृष्टीस तेंही पहासीदिसे दृष्टिही ते तदन्यत्र जातांघडे स्वप्न तेंहीं मनीं आठवीतां ॥४१॥

मनात पाहिलेले विश्व तू आठवतोस, मनाआड गेलेलेही पाहतोस. दृष्टी दुसरीकडे गेली तरी मनात आठवले की तेच स्वप्न पुन्हा घडते.

असा चित्सुधाग्रंथ हा दीप हातींधरुनी प्रपंचासही जे पहातीदिसे शुद्ध जें ब्रह्म तेंही प्रपंचींनगीं शुद्ध सोनें दिसे वस्तु कैंची ॥४२॥

हा चित्सुधाग्रंथ हातात दिवा म्हणून धरून जे प्रपंचाकडे पाहतात, त्यांना प्रपंचातही शुद्ध ब्रह्मच दिसते — दागिन्यात शुद्ध सोन्यावाचून दुसरी वस्तू कुठली?

स्वयें चित्सुधाग्रंथ केला मुकुंदेंमुखें वामनाच्या निजानंदकंदेंतदात्मत्वपावोनिही दास्वभावेंतया अर्पिला चित्सुधाग्रंथ नावें ॥४३॥

हा चित्सुधाग्रंथ मुकुंदानेच वामनाच्या मुखाने केला. तदात्मता पावूनही दासभावाने वामनाने तो ‘चित्सुधा’ या नावाने त्यालाच अर्पण केला.

शब्दार्थ

या भागात येणारे जुने मराठी शब्द.

ब्रह्म
— सर्वव्यापी अंतिम तत्त्व
तया
— त्याला, त्या
माया
— भासमान करणारी शक्ती
घडे
— घडते, शक्य होते
कीं
— किंवा; तसेच ‘की’ या अर्थी
जेथ
— जिथे

ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.

चित्र: Shri Ramdas Swami and Shivaji Maharaj — Anonymous Unknown author, Public domain, via Wikimedia Commons.

हेही वाचा