
साहित्य
चित्सुधा
Chitsudha
रचना — वामन पंडित · सु. १६०८–सु. १६९५
सारांश
वामन पंडितांचा अद्वैत वेदान्तावरील त्रेचाळीस श्लोकांचा ग्रंथ. माती आणि घडा, सोने आणि दागिना, दोरी आणि साप — याच मोजक्या उपमांवर संपूर्ण मांडणी उभी आहे. शेवटी स्वप्न, जागृती, सुषुप्ती आणि तुर्या या चार अवस्थांकडे तो वळतो. प्रत्येक श्लोकाखाली त्याचा अर्थ दिला आहे.
मातीशिवाय घडा दिसत नाही आणि मातीशिवाय घडा असतही नाही. ज्याच्याशिवाय ती मातीही दिसत नाही, आणि ज्याच्यावाचून मातीही उरत नाही — ते मूळ तत्त्व.
घटाचा आकार ज्या मातीमुळे भासतो, आणि ती मातीही ज्या स्वरूपात उभी राहते — त्या स्वयंप्रकाश तत्त्वाला कोणी प्रकाशित करत नाही. म्हणून श्रुती त्यालाच ‘सत्य’ म्हणतात.
घडा म्हणजे एकच माती; तसेच सगळे पाहा. ज्याच्यावाचून काही दिसत नाही, तेच ते आहे — आणि ते तुझेच आहे, तूच होऊन पाहा. हीच गुरुकृपा अंतरात धर.
सृष्टीतल्या दागिन्यांत सोन्यावाचून वेगळे काय आहे? विचार करून पाहा. जे आदी, मध्य आणि अंती तेच असते — संतांनी हे विश्व तसेच ब्रह्मरूप पाहिले.
जगात ब्रह्म दिसते, पण आकाराचा नाश स्थितीच्या काळापुरताच. हाताने घडवलेले हातानेच नाशते — सोने मात्र दागिन्यातही तेच दिसते.
ज्या दृष्टीने दोरीचा साप केला, त्याच दृष्टीने दोरी पाहून तो नाहीसा झाला. हाताने घडवलेले हाताने मोडावे; तसे काळाचे कर्तृत्व काळानेच जाते.
मनाने घडवलेले हाताने तुटत नाही आणि हाताने घडवलेले मनाने मोडत नाही. हे दृश्य काळशक्तीवाचून मोडत नाही — जीवन्मुक्तालाही हेच कळते.
प्रपंचात राहून सुखी असला तरी स्वरूपाचे स्मरण केले की प्रपंच दिसेनासा होतो. इंद्रियांना जो पंचविध भेद दिसतो, त्या प्रपंचातच त्याहून निराळे पाहा.
रंगीत काच डोळ्यांवर असली की गोरा रंगही निळा दिसतो. तसे आपणच ब्रह्म सर्वत्र आहोत, पण मन आणि इंद्रिये घेऊन आपण ‘विश्व’ पाहतो.
काचेमुळे निळेपणा दिसतो, स्वतःच्या डोळ्यांनी देह गोरा दिसतो. इंद्रियांना विश्व नानारूप दिसते; स्वरूपात मात्र भेदाची दृष्टीच उरत नाही.
मन, इंद्रिये आणि त्यांचे विषय — या सर्वांना प्रकाशित करणारे तेच सत्य; अनेक हे मिथ्या. अनेक घटांत माती एकच. योगी ब्रह्म असेच सर्वत्र पाहतात.
घड्यात, दागिन्यात आणि वस्त्रात वस्तू दिसते — पण माती, सोने आणि धागा यांवाचून नाही. मूळ वस्तूवाचून हे तिन्ही आकार खरे नाहीत, जसे शिंपल्यावरचे रुपे खरे नसते.
घड्यासारखी अनेक कार्ये घडतात, पण त्यांना कधीच ‘सत्य’ म्हणता येत नाही. तसेच देह सर्वत्र कर्मे करतात — ज्ञानी त्यांना सत्य नव्हे, मिथ्या म्हणून पाहतात.
ही शरीरे क्रियाशक्तीने चालतात, जशी आकाशात पाने वाऱ्याने हलतात. बाहुली दोऱ्याने नाचते आणि दोरा धरणारा सूत्रधार वेगळा असतो.
लोहचुंबक जवळ आला की लोखंड हलते, हे डोळ्यांना दिसते. तसे क्रियाशून्य चैतन्य नुसत्या सान्निध्याने शरीरात कर्मशक्ती जागवते.
ज्ञानशक्ती स्वतः ज्ञानहीन असतात; ज्यात स्वतःचे ज्ञान आहे त्याला वृत्ती लागत नाही. अग्नीच्या ज्योतीने चंद्रज्योत उजळावी, तशा या प्रकाशित होणाऱ्या शक्ती.
द्रव्यभेदाने अग्नीच्या प्रभा वेगवेगळ्या दिसतात. तसे आत्मचैतन्य चित्शक्तीच्या भेदाने बुद्धीला वेगळे भासते — ही मायेचीच गंमत.
जो प्रकाश स्वतः असून दुसऱ्याला प्रकाशित करतो, त्यालाच आतबाहेर सत्य म्हणावे. त्यात जे दुसरे दिसते ते त्याच्यावाचून मिथ्याच उरते.
सूर्य प्रकाशतो पण तो एकाच ठिकाणचा; दागिन्यात मात्र सोने आतबाहेर खरे. तसे जे सूर्याच्या तेजालाही प्रकाशित करते, तेच आतबाहेर सत्य.
वस्त्राच्या आतबाहेर जसा धागा, तसा चिदात्मा जगात सर्वत्र एकच. स्थावर-जंगम मिथ्या, वस्तू तीच — वस्त्राचा आकार खोटा, आतला धागा खरा.
शिष्यराजा, तो धागा म्हणजे चैतन्य — तूच. हा सगळा वस्त्राकार तुझीच माया. असत्यात जी सत्ता आहे ती एकटी तुझीच. ही बुद्धी हृदयाशी धरून पाहा.
ही सगळी सृष्टी स्वतःच निर्मिलेली आहे — सूक्ष्म दृष्टीने स्वप्नाकडे पाहा. मनाने स्वप्नातले देह घडवले आणि स्वतःच जीव होऊन ते चालवले.
झोपेत स्वतःवाचून तिथे दुसरे कोण होते? जिथे तूच विश्व निर्माण केलेस. मग जागेपणी मनाने कल्पिलेले विश्व खरोखर कोणत्या जीवाने चालवले, सांग.
मनाने जागेपणी जे विश्व कल्पिले, तसेच ईश्वराने विश्व निर्माण केले. तूही जागा हो आणि मनात कल्पिलेले हे विश्व अनंत स्वरूपात पाहा.
तुझा आत्मा आणि ईश्वराचा वेगळा नाही — सर्व वेद हेच सांगतात. उपाधीसह पाहिले तरी द्वैत नाही; झोपलेली तीच बुद्धी उठते, एवढेच.
बुद्धीला लागलेली झोप म्हणजे अविद्या आणि तिची जागृती म्हणजे सुविद्या. जसा आत्मा एक, तशी मायाही एक — द्वैत नाही, शिष्यराजा, नीट पाहा.
उपाधीरूपाने तो चित्स्वरूपात जागा असतो; राम-कृष्णादी रूपांतही वेगळा नाही. तो स्वतः शुद्ध, म्हणून तिथे भेद दिसत नाही — भेद अशुद्धतेमुळे भासतो.
एकाच शुद्ध सोन्याचे नाना दागिने; हीण मिसळले की ते त्यासारखे दिसते. सर्वेश्वराच्या उपाधी स्वतः शुद्ध, तशीच ज्ञान्यांची सर्वात्मबुद्धी.
जसा शुद्ध ब्राह्मण श्रेष्ठ, तशी सर्वेश्वराची उपाधी सदा शुद्ध. श्रेष्ठ अशुद्धालाही शुद्ध करतो — तसा श्रीहरी नित्य बद्धाला सोडवतो.
ईश्वराच्या उपाधीत तू सदा जागा आहेस, पण देहबुद्धी सतत स्वप्न पाहते. त्या जागृतीनेच तू जागा झालास — मग स्वतः निर्मिलेले हे का पाहत नाहीस?
स्वप्नात बुद्धीचा भ्रंश होतो, तरी जागेपणीचा देह आपलाच राहतो. जीवबुद्धीला अविद्या लागली तरी शुद्ध विद्याही त्याचीच.
स्वप्न संपून तू जागा झालास — मग अजून स्वतःचा योग का सांभाळत नाहीस? जगातले हे स्वप्न जागेपणी चालवावे आणि तुर्येत सदा जागे असावे.
जगातली बुद्धी पूर्वसंस्कारांनी पूर्वीसारखीच धावते. विवेकाने तिला सतत आवरावे — जसे हे जागेपणही एक स्वप्न म्हणून पाहावे.
स्वप्नातले सगळे देह स्वतःच घडवले, तरी ते आपल्याहून वेगळे मानले; आणि त्यांच्यासोबत जीव होऊन स्वतःला एकाच देहात मानले.
हे सगळे दृश्य माझीच माया, हे विश्व माझीच काया, सर्वांत आत्मा मीच नांदतो — असे हे विश्व नित्य तुर्येत पाहावे.
‘मी ब्रह्म’ म्हटले तरी तिथे धर्म नाही; बुद्धीवाचून विश्वही दिसत नाही. जिथवर बुद्धी पोहोचते तिथवर प्रकाशणारा साक्षी मीच.
बुद्धी त्या स्वरूपात सर्वत्र धावते पण अनंताचा अंत गाठत नाही. ती तदाकार होऊन त्यातच राहते — जगात वावरतानाही दुसरे काही पाहत नाही.
समाधीत जी असते ती शुद्ध तुर्या — एकाच सूर्याकडे पाहणाऱ्या दृष्टीसारखी. तेव्हा बुद्धी जागी नसते, झोपलेलीही नसते, सुषुप्तीत लीनही नसते.
कल्पनेवाचून जागृती स्वप्न मोडते, आत्मता स्फुरली की सुषुप्ती सुटते. तिन्ही अवस्थांपलीकडची ती शुद्ध तुर्या; प्रपंच त्यात मिसळून स्फुरतो.
प्रपंच पाहून घाबरू नकोस — हे खोटे स्वप्न, याला ठाव कुठला? जोवर जागेपणीची दृष्टी धावते तोवरच ते; नंतर ते कुठेच सापडत नाही.
मनात पाहिलेले विश्व तू आठवतोस, मनाआड गेलेलेही पाहतोस. दृष्टी दुसरीकडे गेली तरी मनात आठवले की तेच स्वप्न पुन्हा घडते.
हा चित्सुधाग्रंथ हातात दिवा म्हणून धरून जे प्रपंचाकडे पाहतात, त्यांना प्रपंचातही शुद्ध ब्रह्मच दिसते — दागिन्यात शुद्ध सोन्यावाचून दुसरी वस्तू कुठली?
हा चित्सुधाग्रंथ मुकुंदानेच वामनाच्या मुखाने केला. तदात्मता पावूनही दासभावाने वामनाने तो ‘चित्सुधा’ या नावाने त्यालाच अर्पण केला.
शब्दार्थ
या भागात येणारे जुने मराठी शब्द.
- ब्रह्म
- — सर्वव्यापी अंतिम तत्त्व
- तया
- — त्याला, त्या
- माया
- — भासमान करणारी शक्ती
- घडे
- — घडते, शक्य होते
- कीं
- — किंवा; तसेच ‘की’ या अर्थी
- जेथ
- — जिथे
ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.
चित्र: Shri Ramdas Swami and Shivaji Maharaj — Anonymous Unknown author, Public domain, via Wikimedia Commons.
हेही वाचा

वामन पंडित
व्यक्तीसतराव्या शतकातील मराठी कवी आणि संस्कृत पंडित. काशीला जाऊन त्यांनी न्याय, व्याकरण आणि वेदान्ताचे शिक्षण घेतले; पुढे महारा
Waman Pandit

गजेंद्रमोक्ष
विठ्ठलगजेंद्रमोक्ष :--
Gajendra Moksha

नाम सुधा
श्लोकहरिचरणसरोर्जी चित्सुधासारपानें
nama sudha

नाम सुधा
श्लोकअध्यायीं दुसर्या प्रताप - महिमा नामामृताचा स्वयें
nama sudha

नाम सुधा
श्लोकगंगा द्वारासि गेला मनिंहुनि पहिला संग तो टाकियेला
nama sudha

नाम सुधा
श्लोकअध्यायीं तिसर्या मुरारिचरणप्रेमें महा - निश्वयें
nama sudha