
साहित्य
गजेंद्रमोक्ष
Gajendra Moksha
रचना — वामन पंडित · सु. १६०८–सु. १६९५
सारांश
भागवतातील गजेंद्राच्या उद्धाराची कथा वामन पंडितांनी दहा श्लोकांत सांगितली आहे. मगरीने पाय धरलेला हत्ती, शेवटच्या क्षणी सुचलेली सुबुद्धी, आणि सोंडेतले कमळ — शरणागतीचे हे चित्र मराठीत याच रचनेने घरोघरी पोहोचले. प्रत्येक श्लोकाखाली अर्थ.
गजेंद्राला मगरीच्या तावडीतून सोडवून तत्काळ मुक्ती देणाऱ्या विष्णूला — ज्याला शास्त्रे ‘हरि’ म्हणतात — नमन करून ही कथा थोडक्यात सांगतो.
पाण्यात मगरीने हत्तीचा पाय धरला आणि मांस-हाड फाडू लागली. प्राण जाण्याच्या क्षणी गजेंद्राला सुबुद्धी सुचली — त्याने सोंडेत कमळ घेऊन देवाचा धावा केला.
‘ब्रह्मा माहीत नाही, शिव नाही, श्रीपतीही नाही — जो कोणी तापातून उचलून काढतो, तो कृपासागर; मृत्यूच्या सर्पापासून सोडवणारा जगाचा धनी कोण असेल, त्याने मला पावावे.’
दुःखाने त्याने अशी हाक दिली आणि श्रीहरीला कळले की शरण आलेल्याला मुक्त करावे. चक्र हाती घेऊन गरुडावर स्वार होऊन तो निघाला.
‘तोच मी आत्मा, सर्व देवांना वंदनीय’ — हे कळावे म्हणून त्याने गजेंद्राला मुक्त केले. प्रेतासारख्या अवस्थेत त्याचे स्मरण चालू होते; अशा क्षणी अनंत कृपेने मगरीचा वध झाला.
मेलेल्या मगरीच्या तोंडातून पाय निघत नव्हता. प्रभूने पुन्हा करुणा केली आणि दोन्ही हातांनी गजेंद्राला उचलले.
चार भुजा, पीतांबर, हातात सुदर्शन — सूर्यासारखे तेज. एका हातात कमळ घेऊन त्याने गजेंद्राला सारूप्य मुक्ती दिली.
ब्रह्मा, शंकर आणि इंद्र यांनी स्तुती केली — भक्तीला अशी नवी गती मिळाली. हरीवाचून जगाचा दुसरा धनी नाही, हेच सर्वांना पटले.
‘असार संसारात अडकलेल्यांनो, पहाटे हे माझे चरित्र रोज गा’ — जो गातो तो दुःखाच्या सागरातून तरतो आणि परमपदावरून पुन्हा खाली येत नाही.
गजेंद्राला जी मुक्ती मिळाली ती इतरांच्या आवाक्यातली नाही; पण विष्णुभजनाने तेच परम फळ मिळते. म्हणून वामन विनवतो — या असार संसारात हेच गात राहा.
शब्दार्थ
या भागात येणारे जुने मराठी शब्द.
- कीं
- — किंवा; तसेच ‘की’ या अर्थी
- तया
- — त्याला, त्या
ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.
चित्र: Rakhumai, Pandharpur Vitthal temple.jpg — Pointn, CC0, via Wikimedia Commons.
WhatsUp मराठी वर — प्रत्यक्ष भेट
हेही वाचा

वामन पंडित
व्यक्तीसतराव्या शतकातील मराठी कवी आणि संस्कृत पंडित. काशीला जाऊन त्यांनी न्याय, व्याकरण आणि वेदान्ताचे शिक्षण घेतले; पुढे महारा
Waman Pandit

चित्सुधा
श्लोकविनामृत्तिका कुंभ जेव्हां दिसेना
Chitsudha

नाम सुधा
श्लोकहरिचरणसरोर्जी चित्सुधासारपानें
nama sudha

नाम सुधा
श्लोकअध्यायीं दुसर्या प्रताप - महिमा नामामृताचा स्वयें
nama sudha

नाम सुधा
श्लोकगंगा द्वारासि गेला मनिंहुनि पहिला संग तो टाकियेला
nama sudha

नाम सुधा
श्लोकअध्यायीं तिसर्या मुरारिचरणप्रेमें महा - निश्वयें
nama sudha