मुख्य मजकुराकडे जा
WhatsUp मराठी कोश
—
गजेंद्रमोक्ष

साहित्य

गजेंद्रमोक्ष

Gajendra Moksha

रचना — वामन पंडित · सु. १६०८–सु. १६९५

सारांश

भागवतातील गजेंद्राच्या उद्धाराची कथा वामन पंडितांनी दहा श्लोकांत सांगितली आहे. मगरीने पाय धरलेला हत्ती, शेवटच्या क्षणी सुचलेली सुबुद्धी, आणि सोंडेतले कमळ — शरणागतीचे हे चित्र मराठीत याच रचनेने घरोघरी पोहोचले. प्रत्येक श्लोकाखाली अर्थ.

गजेंद्रमोक्ष :--गजा दे जो मुक्ती त्वरित विभु नक्रासि दमुनीमुनी ज्याला शास्त्रीं हरि म्हणति त्यालाचि नमुनीकथा ते संक्षेपें कथिन बरि पक्षींद्र गमनामनामध्यें ध्यान द्विरदवरदा दुःख शमना ॥१॥

गजेंद्राला मगरीच्या तावडीतून सोडवून तत्काळ मुक्ती देणाऱ्या विष्णूला — ज्याला शास्त्रे ‘हरि’ म्हणतात — नमन करून ही कथा थोडक्यात सांगतो.

जळीं दांतें नक्र द्विरदपदमांसास्थि उकरीकरी प्राणत्यागी सुमति सुचली तों झडकरीकरी धांवा कीं वो सुलभ वर जो देवनिकरींकरीं घे अर्पाया कमळ पदपद्यें सुखकरी ॥२॥

पाण्यात मगरीने हत्तीचा पाय धरला आणि मांस-हाड फाडू लागली. प्राण जाण्याच्या क्षणी गजेंद्राला सुबुद्धी सुचली — त्याने सोंडेत कमळ घेऊन देवाचा धावा केला.

नसे ठावा ब्रह्मा नचशिव हरा अथवा श्रीपति हरीहरी जो तापातें उचलुनि कृपासिंधुलहरीहरी वाटे काळा करिस विपती मृत्युभुजगाजगाचा तूं ऐसा धनि कवण तो पाव मज गा ॥३॥

‘ब्रह्मा माहीत नाही, शिव नाही, श्रीपतीही नाही — जो कोणी तापातून उचलून काढतो, तो कृपासागर; मृत्यूच्या सर्पापासून सोडवणारा जगाचा धनी कोण असेल, त्याने मला पावावे.’

वदे दुःखी तेव्हां म्हणउनि कळे दिवनिकराकरावा तो मुक्त स्वशरण गमे श्रीप्रियकराकरीं चक्रें शस्त्र प्रभु उचलि यानीं खगमनींमनीं साक्षी तो ये गज जळज घे तो स्वनमनीं ॥४॥

दुःखाने त्याने अशी हाक दिली आणि श्रीहरीला कळले की शरण आलेल्याला मुक्त करावे. चक्र हाती घेऊन गरुडावर स्वार होऊन तो निघाला.

असा मी तो आत्मा त्रिदशनिकरां वंद्य सकळांकळाया ही ये त्यासह करि तया मुक्त विकळाकळा प्रेतप्राय स्मरण करि त्यातें न अवधीवधी नक्रातें त्या अवसरिं कृपाब्धी निरवधी ॥५॥

‘तोच मी आत्मा, सर्व देवांना वंदनीय’ — हे कळावे म्हणून त्याने गजेंद्राला मुक्त केले. प्रेतासारख्या अवस्थेत त्याचे स्मरण चालू होते; अशा क्षणी अनंत कृपेने मगरीचा वध झाला.

मृताच्या त्या तोंडामधुनि पद तो हा झडकरीकरी तें वोढे ना प्रभुच करुणा मागुति करीकरीं दोंपायातें सह उचलि यानीं सुखकरीकरींद्रा सारुप्य त्वरितगति दे मुक्ति निकरीं ॥६॥

मेलेल्या मगरीच्या तोंडातून पाय निघत नव्हता. प्रभूने पुन्हा करुणा केली आणि दोन्ही हातांनी गजेंद्राला उचलले.

भुजा चारी पीतांबरधर असी मूर्ति बरवीरवी जाणों हातीं रथचरण तें दीप्ति मिरवीगजा एके हातीं जळजयुग दोहीं शुभकरींकरींद्रा सारुप्य त्वरितगति दे मुक्ति निकरी ॥७॥

चार भुजा, पीतांबर, हातात सुदर्शन — सूर्यासारखे तेज. एका हातात कमळ घेऊन त्याने गजेंद्राला सारूप्य मुक्ती दिली.

स्तवी ब्रह्मा शंभू त्रिदशपति तो मुक्तिहि नवानवा भक्तीची हे गति दिधलि ज्याला अभिनवान वाटे त्यां सर्वा हरिविण धनी आणिक जगाजगाया हे भक्ती प्रभुच म्हणती ईश मज गा ॥८॥

ब्रह्मा, शंकर आणि इंद्र यांनी स्तुती केली — भक्तीला अशी नवी गती मिळाली. हरीवाचून जगाचा दुसरा धनी नाही, हेच सर्वांना पटले.

पदें तेव्हां सर्वद्विरदवरदा श्रीपति असाअसारीं संसारीं गजगति असी गातचि असापहाटे हें गाय प्रतिदिनिंहि माझें चरित रेतरे दुःखाब्धी तो नपरमपदींहूनि उतरे ॥९॥

‘असार संसारात अडकलेल्यांनो, पहाटे हे माझे चरित्र रोज गा’ — जो गातो तो दुःखाच्या सागरातून तरतो आणि परमपदावरून पुन्हा खाली येत नाही.

गजाची जे मुक्ती क्रमुनि इतरां शक्ति नजनींजनीं गाती त्याला फळ परम या विष्णुभजनींजनीं ध्वंसस्वामी करि भजक हो गातचि असाअसारीं संसारीं म्हणुनि विनवी वामन असा ॥१०॥

गजेंद्राला जी मुक्ती मिळाली ती इतरांच्या आवाक्यातली नाही; पण विष्णुभजनाने तेच परम फळ मिळते. म्हणून वामन विनवतो — या असार संसारात हेच गात राहा.

शब्दार्थ

या भागात येणारे जुने मराठी शब्द.

कीं
— किंवा; तसेच ‘की’ या अर्थी
तया
— त्याला, त्या

ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.

चित्र: Rakhumai, Pandharpur Vitthal temple.jpg — Pointn, CC0, via Wikimedia Commons.

WhatsUp मराठी वर — प्रत्यक्ष भेट

हेही वाचा