मुख्य मजकुराकडे जा
WhatsUp मराठी कोश
—
स्फुटश्लोक

साहित्य

स्फुटश्लोक

sphutashloka

रचना — वामन पंडित · सु. १६०८–सु. १६९५

सारांश

सुटे श्लोक, यमकावर उभे. ‘नर कास रे’ आणि ‘नरकास रे’, ‘नर कपी’ आणि ‘नरक पी’ — एकाच ध्वनीचे दोन अर्थ हा त्यांचा हातखंडा. विषय दानाचा आणि अन्नदानाचा आहे, पण लक्षात राहतो तो शब्दांचा खेळ. ‘सुश्लोक वामनाचा’ ही म्हण कशावरून पडली याचे उत्तर इथे आहे.

त्रिभुवना जननीजनकास या विसरुनी भ्रमले जन कासयाहरिचिया धरिता नर कास रे ननिरखी दृढ तो नरकास रे ॥१॥
करुनि निश्वळ मानस श्रीहरी रघुपती भजतां दुरितें हरीजनकजापतिसाठि घडींत रे पळभरी स्मरता भव तो तरे ॥२॥
नदेतो द्विजां सेचिती पाप - राशी दित्या जोडत्ये स्वर्गलोकीं मिराशीअसें जाणुनी अन्न देई भुकेल्या तदा ते नसोडी रमा कांहिकेल्वा ॥३॥
दिल्या जाते लक्ष्मी म्हणुनि म्हणताती नर कपीनदेतां अप्राप्तीस्तव सतत अंतीं नरक पीकृपा केल्या रामें त्वरित धनधर्मी व्यय किजेद्विजांतें पूजावें विनवणि मनाते अइकिजे ॥४॥
पूर्वी त्वां धर्म केला म्हणुनि कलियुगीं प्राप्त लक्ष्मी तुला जेझाली आतां नदेतां पुनरपि कमला राहुं यालागि लाजेजाणोनी सर्वकाळीं द्विज - हरि - भजनी सज्जनीं अन्नदानींवेचीं द्रव्यास भावें तरि तुज सगुणा मोक्ष लाभे निदानी ॥५॥
देणार एक मन - कल्पित राम लोकींत्याकारणें वदति बोल दिठी विलोकीआहे जरी कवण शक्ति तुझ्या सुवाचेवर्णी अखंड मनुजा गुण राघवाचे ॥६॥
मुखें ब्रम्हज्ञाना कथिति कर जोडोनि सकाळीजगा दावी ती ते कुशळ कविता गायनकळास्वयें आशाबद्धें सततचि धनालागिं यजिजेनव्हे ते गोसांवी विविध - जन - भोंदू समजिजेपदें ओव्या नाना - विविध - पथिंचे श्लोक शिकुनीकथा कीजे तेणें धन मिळविती लोक ठकुनीनसे प्रेमा चित्तीं अभिनष महा दाविति जनाअसे हे गोसांवी रहित समजा रामभजना ॥८॥
भले साधु ज्ञाते निरखुनि तयां द्वेष करितीसदा गर्वी नीचां नमुनि स्तविजे लौकिकरीतीनलावीती दृष्टी क्षणभरि चिदानंद - स्वरुपींअसे हे गोसांवी उदरभरणाचे बहुरुपी ॥९॥
आहाहा चौर्यांशी क्रमुनि मनुजा सुंदर कशीतनू हे श्रीरामें दिधलि भजनालागुनि असीतितें कैसें मुर्खा क्षणिकविषयाधीन करिसीअनर्घ्या रत्नोतें त्यजुनि करिं गारेशि धरिशी ॥१०॥
अहो येतां जातां बसतउठतां कार्य करितांसदां देतां घेतां वदनिं वदतां ग्रास गिळितोघरीं दारी शय्येवरि रतिसुखाचे अवसरीसमस्तांची लज्जा त्यजुनि भगवचिंतन करी ॥११॥

शब्दार्थ

या भागात येणारे जुने मराठी शब्द.

तुज
— तुला
दिठी
— दृष्टी, नजर
कीजे
— केले जाते
तेणें
— त्यामुळे, त्याच्या योगाने

ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.

चित्र: Shri Ramdas Swami and Shivaji Maharaj — Anonymous Unknown author, Public domain, via Wikimedia Commons.

हेही वाचा

स्रोत — TransLiteral Foundations

पडताळणी बाकी — श्लोक जसा स्रोतावर आहे तसा घेतला आहे; स्रोतावरील आधुनिक भाषांतर घेतलेले नाही. चूक कळवा.