मुख्य मजकुराकडे जा
WhatsUp मराठी कोश
—
ज्ञानेश्वरी — अध्याय पहिला

साहित्य

ज्ञानेश्वरी — अध्याय पहिला

ओव्या २५१–२७५

Dnyaneshwari — Adhyay 1, part 2

रचना — संत ज्ञानेश्वर · १२७५–१२९६

सारांश

युद्ध सुरू होण्याच्या क्षणी अर्जुन दोन्ही सैन्यांमध्ये रथ उभा करतो आणि समोर आप्तस्वकीयांनाच पाहतो. गांडीव हातातून गळते, शरीर कापते, बुद्धी थांबते. हा अध्याय उत्तर देत नाही — तो प्रश्न उभा करतो. ज्ञानेश्वर येथे प्रथम गणेश, सरस्वती आणि निवृत्तिनाथांना वंदन करून ग्रंथाचा आरंभ करतात; ‘ॐ नमो जी आद्या’ ही त्यांची पहिली ओवी.

जैसी चोहटाचिये बळी ।पाविजे सैरा काउळीं ।तैसीं महापापें कुळीं ।संचरती ॥ २५१ ॥
मग कुळा तया अशेखा ।आणि कुळघातकां ।येरयेरां नरका ।जाणें आथी ॥ २५२ ॥
देखें वंशवृद्धि समस्त ।यापरी होय पतित ।मग वोवांडिती स्वर्गस्थ ।पूर्वपुरुष ॥ २५३ ॥
जेथ नित्यादि क्रिया ठाके ।आणि नैमित्तिक क्रिया पारुखे ।तेथ कवणा तिळोदकें ।कवण अर्पी ? ॥ २५४ ॥
तरी पितर काय करिती ? ।कैसेनि स्वर्गीं वसती ? ।म्हणौनि तेही येती ।कुळापासीं ॥ २५५ ॥
जैसा नखाग्रीं व्याळु लागे ।तो शिखांत व्यापी वेगें ।तेवीं आब्रह्म कुळ अवघें ।आप्लविजे ॥ २५६ ॥
देवा अवधारी आणीक एक ।एथ घडे महापातक ।जे संगदोषें हा लौकिक ।भ्रंशु पावे ॥ २५७ ॥
जैसा घरीं आपुला ।वानिवसें अग्नि लागला ।तो आणिकांहीं प्रज्वळिला ।जाळूनि घाली ॥ २५८ ॥
तैसिया तया कुळसंगती ।जे जे लोक वर्तती ।तेही बाधा पावती ।निमित्तें येणें ॥ २५९ ॥
तैसें नाना दोषें सकळ ।अर्जुन म्हणे तें कुळ ।मग महाघोर केवळ ।निरय भोगी ॥ २६० ॥
पडिलिया तिये ठायीं ।मग कल्पांतींही उकलु नाहीं ।येसणें पतन कुळक्षयीं ।अर्जुन म्हणे ॥ २६१ ॥
देवा हें विविध कानीं ऐकिजे ।परी अझुनिवरी त्रासु नुपजे ।हृदय वज्राचें हें काय कीजे ।अवधारीं पां ॥ २६२ ॥
अपेक्षिजे राज्यसुख ।जयालागीं तें तंव क्षणिक ।ऐसे जाणतांही दोख ।अव्हेरू ना ? ॥ २६३ ॥
जे हे वडिल सकळ आपुले ।वधावया दिठी सूदले ।सांग पां काय थेंकुलें ।घडलें आम्हां ? ॥ २६४ ॥
आतां यावरी जें जियावें ।तयापासूनि हें बरवें ।जे शस्त्र सांडुनि साहावे ।बाण यांचे ॥ २६५ ॥
तयावरी होय जितुकें ।तें मरणही वरी निकें ।परी येणें कल्मषें ।चाड नाहीं ॥ २६६ ॥
ऐसें देखून सकळ ।अर्जुनें आपुलें कुळ ।मग म्हणे राज्य तें केवळ ।निरयभोगु ॥ २६७ ॥
ऐसे तिये अवसरी ।अर्जुन बोलिला समरीं ।संजयो म्हणे अवधारीं ।धृतराष्ट्रातें ॥ २६८ ॥
मग अत्यंत उद्वेगला ।न धरत गहींवरु आला ।तेथ उडी घातली खालां ।रथौनियां ॥ २६९ ॥
जैसा राजकुमरु पदच्युतु ।सर्वथा होय उपहतु ।कां रवि राहुग्रस्तु ।प्रभाहीनु ॥ २७० ॥
नातरी महासिद्धिसंभ्रमें ।जिंतिला तापसु भ्रमें ।मग आकळूनि कामें ।दीनु कीजे ॥ २७१ ॥
तैसा तो धर्नुधरु ।अत्यंत दुःखें जर्जरु ।दिसे जेथ रहंवरु ।त्यजिला तेणें ॥ २७२ ॥
मग धनुष्य बाण सांडिले ।न धरत अश्रुपात आले ।ऐसें ऐक राया वर्तलें ।संजयो म्हणे ॥ २७३ ॥
आतां यापरी तो वैकुंठनाथु ।देखोनि सखेद पार्थु ।कवणेपरी परमार्थु ।निरूपील ॥ २७४ ॥
ते सविस्तर पुढारी कथा ।अति सकौतुक ऐकतां ।ज्ञानदेव म्हणे आतां ।निवृत्तिदासु ॥ २७५ ॥

शब्दार्थ

या भागात येणारे जुने मराठी शब्द.

सकळ
— सर्व
तया
— त्याला, त्या
जेथ
— जिथे
तेथ
— तिथे
कीजे
— केले जाते
अवधारीं
— ऐक, लक्ष दे
पां
— बरं का, नाही का (संवादातील उद्गार)
ऐसें
— असे
आथी
— आहे
म्हणौनि
— म्हणून, याकारणाने
तेवीं
— त्याप्रमाणे
घडे
— घडते, शक्य होते
तैसें
— तसे
ठायीं
— ठिकाणी
तंव
— तोपर्यंत; तेवढ्यात
दिठी
— दृष्टी, नजर
वरी
— वर; शिवाय
नातरी
— नाहीतर, अन्यथा
तेणें
— त्यामुळे, त्याच्या योगाने
देखोनि
— पाहून
परमार्थु
— अंतिम हित, अध्यात्म

ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.

चित्र: Krishna Arjuna Gita — Unknown author Unknown author, Public domain, via Wikimedia Commons.

WhatsUp मराठी वर — प्रत्यक्ष भेट

हेही वाचा

स्रोत — santsahitya.in

पडताळणी बाकी — मूळ मुद्रित प्रतीशी ओवीवार पडताळणी बाकी आहे. चूक कळवा.