मुख्य मजकुराकडे जा
WhatsUp मराठी कोश
—
ज्ञानेश्वरी — अध्याय दुसरा

साहित्य

ज्ञानेश्वरी — अध्याय दुसरा

ओव्या १–२५०

Dnyaneshwari — Adhyay 2, part 1

रचना — संत ज्ञानेश्वर · १२७५–१२९६

सारांश

गीतेचे सार याच अध्यायात येते. आत्मा अजर-अमर आहे, देह बदलतो पण तो नाही — हे सांगून कृष्ण अर्जुनाच्या शोकाचे मूळच काढून टाकतात. पुढे ‘स्थितप्रज्ञ’ कोण, त्याची लक्षणे काय, हे विस्ताराने येते. सुखदुःखात समान राहणारा, इंद्रियांवर ताबा असणारा माणूस हा गीतेचा आदर्श — आणि तो पुढील सोळा अध्यायांचा पाया आहे.

मग संजयो म्हणे रायातें ।आईके तो पार्थु तेथें ।शोकाकुल रुदनातें ।करितु असे ॥ १ ॥
तें कुळ देखोनि समस्त ।स्नेह उपनलें अद्भुत ।तेणें द्रवलें असे चित्त ।कवणेपरी ॥ २ ॥
जैसें लवण जळें झळंबलें ।ना तरी अभ्र वातें हाले ।तैसें सधीर परी विरमलें ।हृदय तयाचें ॥ ३ ॥
म्हणौनि कृपा आकळिला ।दिसतसे अति कोमाइला ।जैसा कर्दमीं रुपला ।राजहंस ॥ ४ ॥
तयापरी तो पांडुकुमरु ।महामोहें अति जर्जरु ।देखोनि श्रीशारङ्गधरु ।काय बोले ॥ ५ ॥
म्हणे अर्जुना आदि पाहीं ।हें उचित काय इये ठायीं ।तूं कवण हें कायी ।करीत आहासी ॥ ६ ॥
तुज सांगे काय जाहलें ।कवण उणें आलें ।करितां काय ठेलें ।खेदु कायिसा ॥ ७ ॥
तूं अनुचिता चित्त नेदिसी ।धीरु कहीं न संडिसी ।तुझेनि नामें अपयशी ।दिशा लंघिजे ॥ ८ ॥
तूं शूरवृत्तीचा ठावो ।क्षत्रियांमाजीं रावो ।तुझिया लाठेपणाचा आवो ।तिहीं लोकीं ॥ ९ ॥
तुवां संग्रामीं हरु जिंकिला ।निवातकवचांचा ठावो फेडिला ।पवाडा तुवां केला ।गंधर्वांसीं ॥ १० ॥
पाहतां तुझेनि पाडें ।दिसे त्रैलोक्यही थोकडें ।ऐसें पुरुषत्व चोखडें ।पार्था तुझें ॥ ११ ॥
तो तूं कीं आजि एथें ।सांडूनियां वीरवृत्तीतें ।अधोमुख रुदनातें ।करितु आहासी ॥ १२ ॥
विचारी तूं अर्जुनु ।कीं कारुण्यें किजसी दीनु ।सांग पां अंधकारें भानु ।ग्रासिला आथी ? ॥ १३ ॥
ना तरी पवनु मेघासी बिहे ? ।कीं अमृतासी मरण आहे ? ।पाहें पां इंधनचि गिळोनि जाये ।पावकातें ? ॥ १४ ॥
कीं लवणेंचि जळ विरे ? ।संसर्गें काळकूट मरे ? ।सांग पां महाफणी दर्दुरें ।गिळिजे कायी ? ॥ १५ ॥
सिंहासी झोंबे कोल्हा ।ऐसा अपाडु आथि कें जाहला ? ।परी तो त्वां साच केला ।आजि एथ ॥ १६ ॥
म्हणौनि अझुनी अर्जुना ।झणें चित्त देसी या हीना ।वेगीं धीर करूनियां मना ।सावधु होई ॥ १७ ॥
सांडीं हें मूर्खपण ।उठीं घे धनुष्यबाण ।संग्रामीं हें कवण ।कारुण्य तुझें ? ॥ १८ ॥
हां गा तूं जाणता ।तरी न विचारिसी कां आतां ।सांगें झुंजावेळे सदयता ।उचित कायी ? ॥ १९ ॥
हे असतीये कीर्तीसी नाशु ।आणि पारत्रिकासी अपभ्रंशु ।म्हणे जगन्निवासु ।अर्जुनातें ॥ २० ॥
म्हणौनि शोकु न करी ।तूं पुरता धीरु धरीं ।हें शोच्यता अव्हेरीं ।पंडुकुमरा ॥ २१ ॥
तुज नव्हे हें उचित ।येणें नासेल जोडलें बहुत ।तूं अझुनी वरी हित ।विचारीं पां ॥ २२ ॥
येणें संग्रामाचेनि अवसरें ।एथ कृपाळूपण नुपकरे ।हे आतांचि काय सोयरे ।जाहले तुज ? ॥ २३ ॥
तूं आधींचि काय नेणसी ? ।कीं हे गोत्रज नोळखसी ? ।वायांचि काय करिसी ।अतिशो आतां ? ॥ २४ ॥
आजिचें हें झुंज ।काय जन्मा नवल तुज ? ।हें परस्परें तुम्हां व्याज ।सदांचि आथी ॥ २५ ॥
तरी आतां काय जाहलें ।कायि स्नेह उपनलें ।हें नेणिजे परी कुडें केलें ।अर्जुना तुवां ॥ २६ ॥
मोहो धरिलीया ऐसें होईल ।जे असती प्रतिष्ठा जाईल ।आणि परलोकही अंतरेल ।ऐहिकेंसी ॥ २७ ॥
हृदयाचें ढिलेपण ।एथ निकयासी नव्हे कारण ।हें संग्रामीं पतन जाण ।क्षत्रियांसीं ॥ २८ ॥
ऐसेनि तो कृपावंतु ।नानापरी असे शिकवितु ।हें ऐकोनि पंडुसुतु ।काय बोले ॥ २९ ॥
देवा हें येतुलेवरी ।बोलावें नलगे अवधारीं ।आधीं तूंचि विचारीं ।संग्रामु हा ॥ ३० ॥
हें झुंज नव्हे प्रमादु ।एथ प्रवर्तलिया दिसतसे बाधु ।हा उघड लिंगभेदु ।वोढवला आम्हां ॥ ३१ ॥
देखें मातापितरें अर्चिजती ।सर्वस्वें तोषु पावविजती ।तिये पाठीं केवीं वधिजती ।आपुलिया हातीं ॥ ३२ ॥
देवा संतवृंद नमस्कारिजे ।कां घडे तरी पूजिजे ।हें वांचूनि केवीं निंदिजे ।स्वयें वाचा ? ॥ ३३ ॥
तैसे गोत्रगुरु आमुचे ।हे पूजनीय आम्हां नियमाचे ।मज बहुत भीष्मद्रोणांचें ।वर्ततसे ॥ ३४ ॥
जयांलागीं मनें विरूं ।आम्ही स्वप्नींही न शकों धरूं ।तयां प्रत्यक्ष केवीं करूं ।घातु देवा ? ॥ ३५ ॥
वरी जळो हें जियालें ।एथ आघवेयांसि हेंचि काय जाहले ।जे यांच्या वधीं अभ्यासिले ।मिरविजे आम्हीं ॥ ३६ ॥
मी पार्थु द्रोणाचा केला ।येणें धनुर्वेदु मज दिधला ।तेणें उपकारें काय आभारैला ।वधी तयातें ? ॥ ३७ ॥
जेथींचिया कृपा लाहिजे वरु ।तेथेंचि मनें व्यभिचारु ।तरी काय मी भस्मासुरु ।अर्जुन म्हणे ॥ ३८ ॥
देवा समुद्र गंभीर आइकिजे ।वरि तोहि आहाच देखिजे ।परी क्षोभु मनीं नेणिजे ।द्रोणाचिये ॥ ३९ ॥
हें अपार जें गगन ।वरी तयाही होईल मान ।परि अगाध भलें गहन ।हृदय याचें ॥ ४० ॥
वरी अमृतही विटे ।कीं काळवशें वज्रही फुटे ।परी मनोधर्मु न लोटे ।विकरविलाही ॥ ४१ ॥
स्नेहालागीं माये ।म्हणिपे तें कीरु होये ।परी कृपा ते मूर्त आहे ।द्रोणीं इये ॥ ४२ ॥
हा कारुण्याची आदि ।सकल गुणांचा निधि ।विद्यासिंधु निरवधि ।अर्जुन म्हणे ॥ ४३ ॥
हा येणें मानें महंतु ।वरी आम्हांलागीं कृपावंतु ।आतां सांग पां येथ घातु ।चिंतूं येईल ॥ ४४ ॥
ऐसे हे रणीं वधावे ।मग आपण राज्यसुख भोगावें ।तें मना न ये आघवें ।जीवितेसीं ॥ ४५ ॥
हें येणें मानें दुर्धर ।जे याहीहुनी भोग सधर ।ते असतु येथवर ।भिक्षा मागतां भली ॥ ४६ ॥
ना तरी देशत्यागें जाइजे ।कां गिरिकंदर सेविजे ।परी शस्त्र आतां न धरिजे ।इयांवरी ॥ ४७ ॥
देवा नवनिशतीं शरीं ।वावरोनी यांच्या जिव्हारीं ।भोग गिंवसावे रुधिरीं ।बुडाले जे ॥ ४८ ॥
ते काढूनि काय किजती ? ।लिप्त केवी सेविजती ? ।मज नये हे उपपत्ती ।याचिलागीं ॥ ४९ ॥
ऐसें अर्जुन तिये अवसरी ।म्हणे श्रीकृष्णा अवधारीं ।परी तें मना नयेचि मुरारी ।आइकोनियां ॥ ५० ॥
हें जाणोनि पार्थु बिहाला ।मग पुनरपि बोलों लागला ।म्हणे देवो कां चित्त या बोला ।देतीचिना ॥ ५१ ॥
येर्हवीं माझ्या चित्तीं जें होतें ।तें मी विचारूनि बोलिलों एथें ।परी निकें काय यापरौतें ।तें तुम्हीं जाणा ॥ ५२ ॥
पैं वीरु जयांसी ऐकिजे ।आणि या बोलींचि प्राणु सांडिजे ।ते एथ संग्रामव्याजें ।उभे आहाती ॥ ५३ ॥
आतां ऐसियांतें वधावें ।कीं अव्हेरूनियां निघावें ।या दोहींमाजीं बरवें ।तें नेणों आम्ही ॥ ५४ ॥
आम्हां काय उचित ।तें पाहतां न स्फुरे एथ ।जें मोहें येणें चित्त ।व्याकुळ माझें ॥ ५५ ॥
तिमिरावरुद्ध जैसें ।दृष्टीचें तेज भ्रंशे ।मग पासींच असतां न दिसे ।वस्तुजात ॥ ५६ ॥
देवा तैसें मज जाहलें ।जें मन हें भ्रांती ग्रासिलें ।आतां काय हित आपुलें ।तेंही नेणें ॥ ५७ ॥
तरी श्रीकृष्णा तुवां जाणावें ।निकें तें आम्हां सांगावें ।जे सखा सर्वस्व आघवें ।आम्हांसि तूं ॥ ५८ ॥
तूं गुरु बंधु पिता ।तूं आमुची इष्ट देवता ।तूंचि सदा रक्षिता ।आपदीं आमुतें ॥ ५९ ॥
जैसा शिष्यांतें गुरु ।सर्वथा नेणें अव्हेरु ।कीं सरितांतें सागरु ।त्यजीं केवी ॥ ६० ॥
नातरी अपत्यांतें माये ।सांडूनि जरी जाये ।तरी तें कैसेंनि जिये ।ऐकें कृष्णा ॥ ६१ ॥
तैसा सर्वांपरी आम्हांसी ।देवा तूंचि एक आहासी ।आणि बोलिलें जरी न मानिसी ।मागील माझें ॥ ६२ ॥
तरी उचित काय आम्हां ।जें व्यभिचरेना धर्मा ।तें झडकरी पुरुषोत्तमा ।सांगें आतां ॥ ६३ ॥
हें सकळ कुळ देखोनि ।जो शोकु उपनलासे मनीं ।तो तुझिया वाक्यावांचुनी ।न जाय आणिकें ॥ ६४ ॥
एथ पृथ्वीतळ आपु होईल ।हें महेंद्रपदही पाविजेल ।परी मोह हा न फिटेल ।मानसींचा ॥ ६५ ॥
जैसीं बीजें सर्वथा आहाळलीं ।तीं सुक्षेत्रीं जर्ही पेरिलीं ।तरी न विरूढती सिंचिलीं ।आवडे तैसीं ॥ ६६ ॥
ना तरी आयुष्य पुरलें आहे ।तरी औषधें कांहीं नोहे ।एथ एकचि उपेगा जाये ।परमामृत ॥ ६७ ॥
तैसे राज्यभोगसमृद्धि ।उज्जीवन नोहे जीव बुद्धि ।एथ जिव्हाळा कृपानिधि ।कारुण्य तुझें ॥ ६८ ॥
ऐसें अर्जुन तेथ बोलिला ।जंव क्षण एक भ्रांति सांडिला ।मग पुनरपि व्यापिला ।उर्मी तेणें ॥ ६९ ॥
कीं मज पाहतां उर्मी नोहे ।हें अनारिसें गमत आहे ।तो ग्रासिला महामोहें ।काळसर्पें ॥ ७० ॥
सवर्म हृदयकल्हारीं ।तेथ कारुण्यवेळेच्या भरीं ।लागला म्हणोनि लहरी ।भांजेचिना ? ॥ ७१ ॥
हें जाणोनि ऐसी प्रौढी ।जो दृष्टीसवेंचि विष फेडी ।तो धांवया श्रीहरी गारुडी ।पातला कीं ॥ ७२ ॥
तैसिया पंडुकुमरा व्याकुळा ।मिरवतसे श्रीकृष्ण जवळा ।तो कृपावशें अवलीळा ।रक्षील आतां ॥ ७३ ॥
म्हणोनि तो पार्थु ।मोहफणिग्रस्तु ।म्यां म्हणितला हा हेतु ।जाणोनियां ॥ ७४ ॥
मग देखा तेथ फाल्गुनु ।घेतला असे भ्रांती कवळूनु ।जैसा घनपटळीं भानु ।आच्छादिजे ॥ ७५ ॥
तयापरी तो धनुर्धरु ।जाहलासे दुःखें जर्जरु ।जैसा ग्रीष्मकाळीं गिरिवरु ।वणवला कां ॥ ७६ ॥
म्हणोनि सहजें सुनीळु ।कृपामृतें सजळु ।तो वोळलासे श्रीगोपाळु ।महामेघु ॥ ७७ ॥
तेथ सुदर्शनांची द्युति ।तेचि विद्युल्लता झळकती ।गंभीर वाचा ते आयती ।गर्जनेची ॥ ७८ ॥
आतां तो उदार कैसा वर्षेल ।तेणें अर्जुनाचळु निवेल ।मग नवी विरूढी फुटेल ।उन्मेषाची ॥ ७९ ॥
ते कथा आइका ।मनाचिया आराणुका ।ज्ञानदेवो म्हणे देखा ।निवृत्तिदासु ॥ ८० ॥
ऐसें संजयो असे सांगतु ।म्हणे राया तो पार्थु ।पुनरपि शोकाकुळितु ।काय बोले ॥ ८१ ॥
आइके सखेदु बोले श्रीकृष्णातें ।आतां नाळवावें तुम्हीं मातें ।मी सर्वथा न झुंजें एथें ।भरंवसेनी ॥ ८२ ॥
ऐसें येकि हेळां बोलिला ।मग मौन धरूनि ठेला ।तेथ श्रीकृष्णा विस्मो पातला ।देखोनि तयातें ॥ ८३ ॥
मग आपुलां चित्तीं म्हणे ।एथ हें कायी आदरिलें येणें ।अर्जुन सर्वथा कांहीं नेणें ।काय कीजे ॥ ८४ ॥
हा उमजे आतां कवणेपरी ।कैसेनि धीरू स्वीकारी ।जैसा ग्रहातें पंचाक्षरी ।अनुमानी कां ॥ ८५ ॥
ना तरी असाध्य देखोनि व्याधि ।अमृतासम दिव्य औषधि ।वैद्य सूचि निरवधि ।निदानीची ॥ ८६ ॥
तैसे विवरीतु असे श्रीअनंतु ।तया दोन्ही सैन्याआंतु ।जयापरी पार्थु ।भ्रांती सांडी ॥ ८७ ॥
तें कारण मनीं धरिलें ।मग सरोष बोलों आदरिलें ।जैसे मातेच्या कोपीं थोकुलें ।स्नेह आथी ॥ ८८ ॥
कीं औषधाचिया कडुवटपणीं ।जैसी अमृताची पुरवणीं ।ते आहाच न दिसे परी गुणीं ।प्रकट होय ॥ ८९ ॥
तैसीं वरिवरी पाहतां उदासें ।आंत तरी अतिसुरसें ।तियें वाक्यें हृषीकेशें ।बोलों आदरिलीं ॥ ९० ॥
मग अर्जुनातें म्हणितलें ।आम्हीं आजि हें नवल देखिलें ।जें तुवां एथ आदरिलें ।माझारींचि ॥ ९१ ॥
तूं जाणता तरी म्हणविसी ।परी नेणिवेतें न संडिसी ।आणि शिकवूं म्हणों तरी बोलसी ।बहुसाल नीति ॥ ९२ ॥
जात्यंधा लागे पिसें ।मग तें सैरा धांवे जैसें ।तुझे शहाणपण तैसें ।दिसतसे ॥ ९३ ॥
तूं आपणपें तरी नेणसी ।परी या कौरवांतें शोचूं पहासी ।हा बहु विस्मय आम्हांसी ।पुढतपुढती ॥ ९४ ॥
तरी सांग पां अर्जुना ।तुजपासूनि स्थिति या त्रिभुवना ? ।हे अनादि विश्वरचना ।तें लटके कायी ? ॥ ९५ ॥
एथ समर्थु एक आथी ।तयापासूनि भूतें होती ।तरी हें वायांचि काय बोलती ।जगामाजीं ? ॥ ९६ ॥
हो कां सांप्रत ऐसें जाहलें ।जे हे जन्ममृत्यु तुवां सृजिलें ।आणि नाशु पावे नाशिलें ।तुझेनि कायी ॥ ९७ ॥
तूं भ्रमलेपणें अहंकृती ।यांसि घातु न धरिसी चित्तीं ।तरी सांगें कायि हे होती ।चिरंतन ॥ ९८ ॥
कीं तूं एक वधिता ।आणि सकळ लोकु हा मरता ।ऐसी भ्रांति झणें चित्ता ।येवों देसी ॥ ९९ ॥
अनादिसिद्ध हें आघवें ।होत जात स्वभावें ।तरी तुवां कां शोचावें ।सांगें मज ॥ १०० ॥
परी मूर्खपणें नेणसी ।न चिंतावें तें चिंतीसी ।आणि तूंचि नीति सांगसी ।आम्हांप्रति ॥ १०१ ॥
देखैं विवेकी जे होती ।ते दोहीतेंहीं न शोचिती ।जे होय जाय हे भ्रांती ।म्हणौनियां ॥ १०२ ॥
अर्जुना सांगेन आइक ।एथ आम्ही तुम्ही देख ।आणि हे भूपति अशेख ।आदिकरुनी ॥ १०३ ॥
नित्यता ऐसेचि असोनी ।ना तरी निश्चित क्षया जाउनी ।हे भ्रांति वेगळी करुनी ।दोन्ही नाहीं ॥ १०४ ॥
हे उपजे आणि नाशे ।तें मायावशें दिसे ।एर्हवीं तत्त्वता वस्तु जें असे ।तें अविनाशचि ॥ १०५ ॥
जैसें पवनें तोय हालविलें ।आणि तरंगाकार जाहलें ।तरी कवण कें जन्मलें ।म्हणों ये तेथ ? ॥ १०६ ॥
तेंचि वायूचें स्फुरण ठेलें ।आणि उदक सहज सपाट जाहलें ।तरी आतां काय निमालें ।विचारीं पां ॥ १०७ ॥
आइकें शरीर तरी एक ।परी वयसा भेद अनेक ।हें प्रत्यक्षचि देख ।प्रमाण तूं ॥ १०८ ॥
एथ कौमारत्व दिसे ।मग तारुण्यीं तें भ्रंशे ।परी देहचि हा न नाशे ।एकेकासवें ॥ १०९ ॥
तैसीं चैतन्याच्या ठायीं ।इयें शरीरांतरें होती जाती पाहीं ।ऐसें जाणे तया नाहीं ।व्यामोहदुःख ॥ ११० ॥
एथ नेणावया हेंचि कारण ।जें इंद्रियां आधीनपण ।तिहीं आकळिजे अंतःकरण ।म्हणऊनि भ्रमे ॥ १११ ॥
इंद्रियें विषय सेविती ।तेथ हर्ष शोक उपजती ।ते अंतर आप्लविती ।संगें येणें ॥ ११२ ॥
जयां विषयांच्या ठायीं ।एकनिष्ठता कहीं नाहीं ।तेथ दुःख आणि कांहीं ।सुखही दिसे ॥ ११३ ॥
देखें शब्दाचि व्याप्ति ।निंदा आणि स्तुति ।तेथ द्वेषाद्वेष उपजती ।श्रवणद्वारें ॥ ११४ ॥
मृदु आणि कठीण ।हे स्पर्शाचे दोन्ही गुण ।जे वपूचेनि संगें कारण ।संतोषखेदां ॥ ११५ ॥
भ्यासुर आणि सुरेख ।हें रूपाचें स्वरूप देख ।जें उपजवी सुखदुःख ।नेत्रद्वारें ॥ ११६ ॥
सुगंधु आणि दुर्गंधु ।हा परिमळाचा भेदु ।जो घ्राणसंगें विषादु ।तोषु देता ॥ ११७ ॥
तैसाचि द्विविध रसु ।उपजवी प्रीति त्रासु ।म्हणौनि हा अपभ्रंशु ।विषयसंगु ॥ ११८ ॥
देखें इंद्रियां आधीन होईजे ।तैं शीतोष्णांतें पाविजे ।आणि सुखदुःखीं आकळिजे ।आपणपें ॥ ११९ ॥
या विषयांवांचूनि कांहीं ।आणीक सर्वथा रम्य नाहीं ।ऐसा स्वभावोचि पाहीं ।इंद्रियांचा ॥ १२० ॥
हे विषय तरी कैसे ।रोहिणीचें जळ जैसें ।कां स्वप्नींचा आभासे ।भद्रजाति ॥ १२१ ॥
देखैं अनित्य तियापरी ।म्हणौनि तूं अव्हेरीं ।हा सर्वथा संगु न धरीं ।धनुर्धरा ॥ १२२ ॥
हे विषय जयातें नाकळिती ।तया सुखदुःखें दोनी न पवती ।आणि गर्भवासुसंगती ।नाहीं तया ॥ १२३ ॥
तो नित्यरूप पार्था ।वोळखावा सर्वथा ।जो या इंद्रियार्था ।नागवेचि ॥ १२४ ॥
आतां अर्जुना कांहीं एक ।सांगेन मी आईक ।जे विचारपर लोक ।वोळखिती ॥ १२५ ॥
या उपाधिमाजीं गुप्त ।चैतन्य असे सर्वगत ।तें तत्त्वज्ञ संत ।स्वीकारिती ॥ १२६ ॥
सलिलीं पय जैसें ।एक होऊनि मीनलें असे ।परी निवडूनि राजहंसें ।वेगळें कीजे ॥ १२७ ॥
कीं अग्निमुखें किडाळ ।तोडोनियां चोखाळ ।निवडिती केवळ ।बुद्धिमंत ॥ १२८ ॥
ना तरी जाणिवेच्या आयणी ।करितां दधिकडसणी ।मग नवनीत निर्वाणीं ।दिसे जैसें ॥ १२९ ॥
कीं भूस बीज एकवट ।उपणितां राहे घनवट ।तेथ उडे तें फलकट ।जाणों आलें ॥ १३० ॥
तैसें विचारितां निरसलें ।तें प्रपंचु सहजें सांडवलें ।मग तत्त्वता तत्त्व उरलें ।ज्ञानियांसि ॥ १३१ ॥
म्हणौनि अनित्याच्या ठायीं ।तयां आस्तिक्यबुद्धि नाहीं ।निष्कर्षु दोहींही ।देखिला असे ॥ १३२ ॥
देखें सारासार विचारितां ।भ्रांति ते पाहीं असारता ।तरी सार तें स्वभावता ।नित्य जाणें ॥ १३३ ॥
हा लोकत्रयाकारु ।तो जयाचा विस्तारु ।तेथ नाम वर्ण आकारु ।चिन्ह नाहीं ॥ १३४ ॥
जो सर्वदा सर्वगतु ।जन्मक्षयातीतु ।तया केलियाहि घातु ।कदा नोहे ॥ १३५ ॥
आणि शरीरजात आघवें ।हें नाशिवंत स्वभावें ।म्हणौनि तुवां झुंजावें ।पंडुकुमरा ॥ १३६ ॥
तूं धरूनि देहाभिमानातें ।दिठी सूनि शरीरातें ।मी मारिता हे मरते ।म्हणतु आहासी ॥ १३७ ॥
तरी अर्जुना तूं हें नेणसी ।जरी तत्त्वता विचारिसी ।तरी वधिता तूं नव्हेसी ।हे वध्य नव्हती ॥ १३८ ॥
जैसें स्वप्नामाजीं देखिजे ।तें स्वप्नींचि साच आपजे ।मग चेऊनियां पाहिजे ।तंव कांहीं नाहीं ॥ १३९ ॥
तैसी हे जाण माया ।तूं भ्रमतु आहासी वायां ।शस्त्रें हाणितलिया छाया ।जैसी आंगीं न रुपे ॥ १४० ॥
कां पूर्ण कुंभ उलंडला ।तेथ बिंबाकारु दिसे भ्रंशला ।परी भानु नाहीं नासला ।तयासवें ॥ १४१ ॥
ना तरी मठीं आकाश जैसें ।मठाकृती अवतरलें असे ।तो भंगलिया आपैसें ।स्वरूपचि ॥ १४२ ॥
तैसें शरीराच्या लोपीं ।सर्वथा नाशु नाहीं स्वरूपीं ।म्हणौनि तू हें नारोपी ।भ्रांति बापा ॥ १४३ ॥
जैसें जीर्ण वस्त्र सांडिजे ।मग नूतन वेढिजे ।तैसें देहांतरातें स्वीकारिजे ।चैतन्यनाथें ॥ १४४ ॥
हा अनादि नित्यसिद्धु ।निरुपाधि विशुद्धु ।म्हणौनि शस्त्रादिकीं छेदु ।न घडे यया ॥ १४५ ॥
हा प्रळयोदकें नाप्लवे ।अग्निदाहो न संभवे ।एथ महाशोषु न प्रभवे ।मारुताचा ॥ १४६ ॥
अर्जुना हा नित्यु ।अचळु हा शाश्वतु ।सर्वत्र सदोदितु ।परिपूर्णु हा ॥१४७ ॥
हा तर्काचिये दिठी ।गोचर नोहे किरीटी ।ध्यान याचिये भेटी ।उत्कंठा वाहे ॥ १४८ ॥
हा सदा दुर्लभु मना ।आपु नोहे साधना ।निःसीमु हा अर्जुना ।पुरुषोत्तमु ॥ १४९ ॥
हा गुणत्रयरहितु ।अनादि अविकृतु ।व्यक्तीसी अतीतु ।सर्वरूप ॥ १५० ॥
अर्जुना ऐसा हा जाणावा ।सकळात्मकु देखावा ।मग सहजें शोकु आघवा ।हरेल तुझा ॥ १५१ ॥
अथवा ऐसा नेणसी ।तूं अंतवंतचि मानिसी ।तर्ही शोचूं न पवसी ।पंडुकुमरा ॥ १५२ ॥
जो आदि स्थिति अंतु ।हा निरंतर असे नित्यु ।जैसा प्रवाहो अनुस्यूतु ।गंगाजळाचा ॥ १५३ ॥
तें आदि नाहीं खंडलें ।समुद्रीं तरी असे मीनलें ।आणि जातचि मध्यें उरलें ।दिसे जैसें ॥ १५४ ॥
इयें तिन्ही तयापरी ।सरसींच सदा अवधारीं ।भूतांसी कवणीं अवसरीं ।ठाकती ना ॥ १५५ ॥
म्हणौनि हें आघवें ।एथ तुज नलगे शोचावें ।जे स्थितीचि हे स्वभावें ।अनादि ऐसी ॥ १५६ ॥
ना तरी हें अर्जुना ।नयेचि तुझिया मना ।जे देखोनि लोकु अधीना ।जन्मक्षया ॥ १५७ ॥
तरी एथ कांहीं ।तुज शोकासि कारण नाहीं ।हे जन्ममृत्यु पाहीं ।अपरिहर ॥ १५८ ॥
उपजे तें नाशे ।नाशलें पुनरपि दिसे ।हें घटिकायंत्र जैसें ।परिभ्रमे गा ॥ १५९ ॥
ना तरी उदो अस्तु आपैसें ।अखंडित होत जात जैसें ।हें जन्ममरण तैसें ।अनिवार जगीं ॥ १६० ॥
महाप्रळयावसरें ।हें त्रैलोक्यहि संहरे ।म्हणौनि हा न परिहरे ।आदि अंतु ॥ १६१ ॥
तूं जरी हें ऐसें मानिसी ।तरी खेदु कां करिसी ? ।काय जाणतुचि नेणसी ।धनुर्धरा ॥ १६२ ॥
एथ आणीकही एक पार्था ।तुज बहुतीं परी पहातां ।दुःख करावया सर्वथा ।विषो नाहीं ॥ १६३ ॥
जियें समस्तें इयें भूतें ।जन्माआदि अमूर्तें ।मग पातली व्यक्तीतें ।जन्मलेया ॥ १६४ ॥
तियें क्षयासि जेथ जाती ।तेथ निभ्रांत आनें नव्हती ।देखें पूर्वस्थितीच येती ।आपुलिये ॥ १६५ ॥
येर मध्यें जें प्रतिभासे ।तें निद्रिता स्वप्न जैसें ।तैसा आकारु हा मायवशें ।तत्स्वरूपीं ॥ १६६ ॥
ना तरी पवनें स्पर्शिलें नीर ।पढियासे तरंगाकार ।कां परापेक्षां अळंकार ।व्यक्ती कनकीं ॥ १६७ ॥
तैसे सकळ हें मूर्त ।जाण पां मायाकारित ।जैसें आकाशीं बिंबत ।अभ्रपटल ॥ १६८ ॥
तैसें आदीचि जें नाहीं ।तयालागीं तूं रुदसी कायी ।तूं अवीट तें पाहीं ।चैतन्य एक ॥ १६९ ॥
जयाचि आर्तीचि भोगित ।विषयीं त्यजिले संत ।जयालागीं विरक्त ।वनवासिये ॥ १७० ॥
दिठी सूनि जयातें ।ब्रह्मचर्यादि व्रतें ।मुनीश्वर तपातें ।आचरताती ॥ १७१ ॥
एक अंतरीं निश्चळ ।जें निहाळितां केवळ ।विसरले सकळ ।संसारजात ॥ १७२ ॥
एकां गुणानुवादु करितां ।उपरति होऊन चित्ता ।निरवधि तल्लीनता ।निरंतर ॥ १७३ ॥
एक ऐकतांचि निवाले ।ते देहभावी सांडिले ।एक अनुभवें पातले ।तद्रूपता ॥ १७४ ॥
जैसे सरिता ओघ समस्त ।समुद्रामाजीं मिळत ।परी माघौते न समात ।परतले नाहीं ॥ १७५ ॥
तैसिया योगीश्वरांचिया मती ।मिळवणीसवें एकवटती ।परी जे विचारूनि पुनरावृत्ति ।भजतीचिना ॥ १७६ ॥
जें सर्वत्र सर्वही देहीं ।जया करितांही घातु नाहीं ।तें विश्वात्मक तूं पाहीं ।चैतन्य एक ॥ १७७ ॥
जयाचेनि स्वभावें ।हें होत जात आघवें ।तरी सांग काय शोचावें ।एथ तुवां ॥ १७८ ॥
एर्हवीं तरी पार्था ।तुज कां नेणों न मनें चित्ता ।परी किडाळ हें शोचितां ।बहुतीं परीं ॥ १७९ ॥
या कौरवां भलतें जाहलें ।अथवा तुजचि कांहीं पातलें ।कीं युगचि हें बुडालें ।जर्ही एथ ॥ १८१ ॥
तरी स्वधर्मु एकु आहे ।तो सर्वथा त्याज्य नोहे ।मग तरिजेल काय पाहें ।कृपाळूपणें ॥ १८२ ॥
अर्जुना तुझें चित्त ।जर्ही जाहलें द्रवीभूत ।तर्ही हें अनुचित ।संग्रामसमयीं ॥ १८३ ॥
अगा गोक्षीर जरी जाहलें ।तरी पथ्यासि नाहीं म्हणितलें ।ऐसेनिहि विष होय सुदलें ।नवज्वरीं देतां ॥ १८४ ॥
तैसें आनी आन करितां ।नाशु होईल हिता ।म्हणौनि तूं आतां ।सावध होई ॥ १८५ ॥
वायांचि व्याकुळ कायी ।आपुला निजधर्मु पाहीं ।जो आचरितां बाधु नाहीं ।कवणें काळीं ॥ १८६ ॥
जैसें मार्गेंचि चालतां ।अपावो न पवे सर्वथा ।कां दीपाधारें वर्ततां ।नाडळिजे ॥ १८७ ॥
तयापरी पार्था ।स्वधर्में राहाटतां ।सकळ कामपूर्णता ।सहजें होय ॥ १८८ ॥
म्हणौनि यालागीं पाहीं ।तुम्हां क्षत्रियां आणीक कांहीं ।संग्रामावांचूनि नाहीं ।उचित जाणें ॥ १८९ ॥
निष्कपटा होआवें ।उसिणा घाई झुंजावें ।हें असो काय सांगावें ।प्रत्यक्षावरी ॥ १९० ॥
अर्जुना झुंज देखें आतांचें ।हें हो कां जें दैव तुमचें ।कीं निधान सकळ धर्माचें ।प्रगटलें असे ॥ १९१ ॥
हा संग्रामु काय म्हणिपे ।कीं स्वर्गुचि येणें रूपें ।मूर्त कां प्रतापें ।उदो केला ॥ १९२ ॥
ना तरी गुणाचेनि पतिकरें ।आर्तीचेनि पडिभरें ।हें कीर्तीचि स्वयंवरें ।आली तुज ॥ १९३ ॥
क्षत्रियें बहुत पुण्य कीजे ।तैं झुंज ऐसें लाहिजे ।जैसें मार्गें जातां आडळिजे ।चिंतामणि ॥ १९४ ॥
ना तरी जांभया पसरे मुख ।तेथ अवचटें पडे पीयूख ।तैसा संग्रामु हा देख ।पातला असे ॥ १९५ ॥
आतां हा ऐसा अव्हेरिजे ।मग नाथिलें शोचूं बैसिजे ।तरी आपण आहाणा होईजे ।आपणपेयां ॥ १९६ ॥
पूर्वजांचें जोडलें ।आपणचि होय धाडिलें ।जरी आजि शस्त्र सांडिलें ।रणीं इये ॥ १९७ ॥
असती कीर्ति जाईल ।जगचि अभिशापु देईल ।आणि गिंवसित पावतील ।महादोष ॥ १९८ ॥
जैसीं भातारेंहीन वनिता ।उपहती पावे सर्वथा ।तैशी दशा जीविता ।स्वधर्मेंवीण ॥ १९९ ॥
ना तरी रणीं शव सांडिजे ।तें चौमेरी गिधीं विदारिजे ।तैसें स्वधर्महीना अभिभविजे ।महादोषीं ॥ २०० ॥
म्हणौनि स्वधर्मु हा सांडसील ।पापा वरपडा होसील ।आणि अपेश तें न वचेल ।कल्पांतवरी ॥ २०१ ॥
जाणतेनि तंवचि जियावें ।जंव अपकीर्ति आंगा न पवे ।आणि सांग पां केवीं निगावें ।एथोनियां ? ॥ २०२ ॥
तू निर्मत्सर सदयता ।येथूनि निघसील कीर माघौता ।परी ते गती समस्तां ।न मनेल ययां ॥ २०३ ॥
हे चहूंकडूनि वेढितील ।बाणवरी घेतील ।तेथ पार्था न सुटिजेल ।कृपाळुपणें ॥ २०४ ॥
ऐसेनिहि प्राणसंकटें ।जरी विपायें पां निघणें घटे ।तरी तें जियालेंही वोखटें ।मरणाहुनी ॥ २०५ ॥
तूं आणिकही एक न विचारिसी ।एथ संभ्रमें झुंजों आलासी ।आणि सकणवपणें निघालासी ।मागुता जरी ॥ २०६ ॥
तरी तुझें तें अर्जुना ।या वैरियां दुर्जनां ।कां प्रत्यया येईल मना ।सांगैं मज ॥ २०७ ॥
हे म्हणती गेला रे गेला ।अर्जुन आम्हां बिहाला ।हा सांगैं बोलु उरला ।निका कायी ? ॥ २०८ ॥
लोक सायासें करूनि बहुतें ।कां वेंचिती आपुलीं जीवितें ।परी वाढविती कीर्तीतें ।धनुर्धरा ॥ २०९ ॥
ते तुज अनायासें ।अनकळित जोडिली असे ।हें अद्वितीय जैसें ।गगन आहे ॥ २१० ॥
तैसी कीर्ती निःसीम ।तुझ्या ठायीं निरुपम ।तुझे गुण उत्तम ।तिहीं लोकीं ॥ २११ ॥
दिगंतीचे भूपति ।भाट होऊनि वाखाणिती ।जे ऐकिलिया दचकती ।कृतांतादिक ॥ २१२ ॥
ऐसी महिमा घनवट ।गंगा जैसी चोखट ।जया देखीं जगीं सुभट ।वाट जाहली ॥ २१३ ॥
तें पौरुष तुझें अद्भुत ।आइकोनियां हे समस्त ।जाहले आथि विरक्त ।जीवितेंसी ॥ २१४ ॥
जैसा सिंहाचिया हाकां ।युगांतु होय मदमुखा ।तैसा कौरवां अशेखां ।धाकु तुझा ॥ २१५ ॥
जैसे पर्वत वज्रातें ।ना तरी सर्प गरुडातें ।तैसे अर्जुना हे तूतें ।मानिती सदा ॥ २१६ ॥
तें अगाधपण जाईल ।मग हीणावो अंगा येईल ।जरी मागुता निघसील ।न झुंजतुचि ॥ २१७ ॥
आणि हे पळतां पळों नेदिती ।धरूनिं अवकळा करिती ।न गणित कुटी बोलती ।आइकतां तुज ॥ २१८ ॥
मग ते वेळीं हियें फुटावें ।आतां लाठेपणें कां न झुजावें ? ।हे जिंतलें तरी भोगावें ।महीतळ ॥ २१९ ॥
ना तरी रणीं एथ ।झुंजतां वेंचलें जीवित ।तरी स्वर्गसुख अनकळित ।पावसील ॥ २२०॥
म्हणौनि ये गोठी ।विचारु न करी किरीटी ।आतां धनुष्य घेऊनि उठीं ।झुंजैं वेगीं ॥ २२१॥
देखैं स्वधर्मु हा आचरतां ।दोषु नाशे असता ।तुज भ्रांति हे कवण चित्ता ।पातकाची ॥ २२२ ॥
सांगैं प्लवेंचि काय बुडिजे ।कां मार्गीं जातां आडळिजे ।परी विपायें चालों नेणिजे ।तरी तेंही घडे ॥ २२३ ॥
अमृतें तरीच मरिजे ।जरी विखेंसि सेविजे ।तैसा स्वधर्मीं दोषु पाविजे ।हेतुकपणें ॥ २२४ ॥
म्हणौनियां पार्था ।हेतू सांडोनि सर्वथा ।तुज क्षात्रवृत्ति झुंजतां ।पाप नाहीं ॥ २२५ ॥
सुखीं संतोषां न यावें ।दुःखीं विषादा न भजावें ।आणि लाभालाभ न धरावे ।मनामाजीं ॥ २२६ ॥
आपणयां उचिता ।स्वधर्में राहाटतां ।जें पावे तें निवांता ।साहोनि जावें ॥ २२८ ॥
ऐसियां मनें होआवें ।तरी दोषु न घडे स्वभावें ।म्हणौनि आतां झुंजावें ।निभ्रांत तुवां ॥ २२९ ॥
हे सांख्यस्थिति मुकुळित ।सांगितली तुज येथ ।आतां बुद्धियोगु निश्चित ।अवधारीं पां ॥ २३० ॥
जया बुद्धियुक्ता ।जाहलिया पार्था ।कर्मबंधु सर्वथा ।बाधूं न पवे ॥ २३१ ॥
जैसें वज्रकवच लेइजे ।मग शस्त्रांचा वर्षावो साहिजे ।परी जैतेसीं उरिजे ।अचुंबित ॥ २३२ ॥
तैसें ऐहिक तरी न नशे ।आणि मोक्षु तो उरला असे ।जेथ पूर्वानुक्रमु दिसे ।चोखाळत ॥ २३३ ॥
कर्माधारें राहाटिजे ।परी कर्मफळ न निरीक्षिजे ।जैसा मंत्रज्ञु न बंधिजे ।भूतबाधा ॥ २३४ ॥
तियापरी जे सुबुद्धि ।आपुलालिया निरवधि ।हा असतांचि उपाधि ।आकळूं न सके ॥ २३५ ॥
जेथ न संचरे पुण्यपाप ।जें सूक्ष्म अति निष्कंप ।गुणत्रयादि लेप ।न लगती जेथ ॥ २३६ ॥
अर्जुना तें पुण्यवशें ।जरी अल्पचि हृदयीं बुद्धि प्रकाशे ।तरी अशेषही नाशे ।संसारभय ॥ २३७ ॥
जैसी दीपकळिका धाकुटी ।परी बहु तेजातें प्रकटी ।तैसी सद्बुद्धी हे थेकुटी ।म्हणों नये ॥ २३८ ॥
पार्था बहुतीं परी ।हे अपेक्षिजे विचारशूरीं ।जे दुर्लभ चराचरीं ।सद्वासना ॥ २३९ ॥
आणिकासारिखा बहुवसु ।जैसा न जोडे परिसु ।कां अमृताचा लेशु ।दैवगुणें ॥ २४० ॥
तैसी दुर्लभ जे सद्बुद्धि ।जिये परमात्माचि अवधि ।जैसा गंगेसी उदधि ।निरंतर ॥ २४१ ॥
तैसें ईश्वरावाचुंनी कांहीं ।जिये आणीक लाणी नाहीं ।ते एकचि बुद्धि पाहीं ।अर्जुना जगीं ॥ २४२ ॥
येर ते दुर्मति ।जे बहुधा असे विकरति ।तेथ निरंतर रमती ।अविवेकिये ॥ २४३ ॥
म्हणौनि तयां पार्था ।स्वर्ग संसार नरकावस्था ।आत्मसुख सर्वथा ।दृष्ट नाहीं ॥ २४४ ॥
वेदाधारें बोलती ।केवळ कर्म प्रतिष्ठिती ।परी कर्मफळीं आसक्ती ।धरूनियां ॥ २४५ ॥
म्हणती संसारीं जन्मिजे ।यज्ञादिक कर्म कीजे ।मग स्वर्गसुख भोगिजे ।मनोहर ॥ २४६ ॥
येथ हें वांचूनि कांहीं ।आणिक सर्वथा सुखचि नाहीं ।ऐसें अर्जुना बोलती पाहीं ।दुर्बुद्धि ते ॥ २४७ ॥
देखैं कामना अभिभूत ।होऊनि कर्में आचरत ।ते केवळ भोगीं चित्त ।देऊनियां ॥ २४८ ॥
क्रियाविशेषें बहुतें ।न लोपिती विधीतें ।निपुण होऊन धर्मातें ।अनुष्ठिती ॥ २४९ ॥
परी एकचि कुडें करितीं ।जे स्वर्गकामु मनीं धरिती ।यज्ञपुरुषा चुकती ।भोक्ता जो ॥ २५० ॥
जैसा कर्पूराचा राशी कीजे ।मग अग्नि लाऊन दीजे ।कां मिष्टान्नीं संचरविजे ।काळकूट ॥ २५१ ॥
दैवें अमृतकुंभ जोडला ।तो पायें हाणोनि उलंडिला ।तैसा नासिती धर्मु निपजला ।हेतुकपणें ॥ २५२ ॥

शब्दार्थ

या भागात येणारे जुने मराठी शब्द.

जैसें
— जसे
अर्जुना
— अर्जुन — संबोधन
म्हणौनि
— म्हणून, याकारणाने
कीं
— किंवा; तसेच ‘की’ या अर्थी
तेथ
— तिथे
तुज
— तुला
तैसें
— तसे
ऐसें
— असे
पां
— बरं का, नाही का (संवादातील उद्गार)
तुवां
— तू (करणरूप)
पार्था
— पृथा म्हणजे कुंतीचा पुत्र — अर्जुन
जाहलें
— झाले
नोहे
— नाही, होत नाही
देखोनि
— पाहून
आघवें
— सगळे, संपूर्ण
सकळ
— सर्व
ठायीं
— ठिकाणी
वरी
— वर; शिवाय
कीजे
— केले जाते
तया
— त्याला, त्या
तेणें
— त्यामुळे, त्याच्या योगाने
आथी
— आहे
अवधारीं
— ऐक, लक्ष दे
केवीं
— कसे

ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.

चित्र: BhagavadGita-19th-century-Illustrated-Sanskrit-Chapter 1.20.21 — Unknown artist Unknown artist, Public domain, via Wikimedia Commons.

WhatsUp मराठी वर — प्रत्यक्ष भेट

हेही वाचा

स्रोत — santsahitya.in

पडताळणी बाकी — मूळ मुद्रित प्रतीशी ओवीवार पडताळणी बाकी आहे. चूक कळवा.