कानांना पहाट झाली
‘आजि श्रवणेंद्रियां पाहलें’ — ऐकण्याच्या इंद्रियाला आज उजाडले. ज्ञानेश्वर श्रोत्यांना सांगतात की अमृताची गंगा जोडली आहे; आता सगळ्या इंद्रियांनी कानाच्या घरात शिरावे.
आजि श्रवणेंद्रियां पाहलें । जें येणें गीतानिधान देखिलें । आतां स्वप्नचि हें तुकलें । साचासरिसें ॥१॥
आधींचि विवेकाची गोठी । वरी प्रतिपादी श्रीकृष्ण जगजेठी । आणि भक्तराजु किरीटी । परिसत असे ॥२॥
जैसा पंचमालापु सुगंधु । कीं परिमळु आणि सुस्वादु । तैसा भला जाहला विनोदु । कथेचा इये ॥३॥
कैसी आगळिक दैवाची । जे गंगा जोडली अमृताची । हो कां जपतपें श्रोतयांचीं । फळा आलीं ॥४॥
आतां इंद्रियजात आघवें । तिहीं श्रवणाचें घर रिघावें । मग संवादसुख भोगावें । गीताख्य हें ॥५॥
संजयाचे कौतुक
संजय धृतराष्ट्राला सांगतो — अर्जुन केवढा भाग्यवान. लक्ष्मी इतक्या जवळ असूनही तिला हे प्रेमसुख मिळत नाही; सनकादिकांच्या आशाही इतक्या फळल्या नाहीत.
हा अतिसो अतिप्रसंगें । सांडूनि कथाचि ते सांगें । जे कृष्णार्जुन दोघे । बोलत होते ॥६॥
ते वेळीं संजयो रायातें म्हणे । अर्जुनु अधिष्ठिला दैवगुणें । जे अतिप्रीति श्रीनारायणें । बोलतु असे ॥७॥
देवी लक्ष्मीयेवढी जवळिक । परी तेही न देखे या प्रेमाचें सुख । आजि कृष्णस्नेहाचें बिक । यातेंचि आथी ॥९॥
सनकादिकांचिया आशा । वाढीनल्या होतिया कीर बहुवसा । परी त्याही येणें मानें यशा । येतीचिना ॥१०॥
या जगदीश्वराचें प्रेम । एथ दिसतसें निरुपम । कैसें पार्थें येणें सर्वोत्तम । पुण्य केलें ॥११॥
अमूर्त व्यक्तीला आला
ज्याला योगी गाठू शकत नाहीत, वेदार्थ आवरू शकत नाही, ध्यानाचे डोळेही पोहोचत नाहीत — तो अर्जुनाच्या प्रेमासाठी आकाराला आला. मग कृष्ण सुरुवात करतात: हा योग मी विवस्वानाला सांगितला होता.
हो कां जयाचिया प्रीती । अमूर्त हा आला व्यक्ती । मज एकवंकी याची स्थिती । आवडतु असे ॥१२॥
एऱ्हवीं हा योगियां नाडळे । वेदार्थासी नाकळे । जेथ ध्यानाचेही डोळे । पावतीना ॥१३॥
तो हा निजस्वरूप । अनादि निष्कंप । परी कवणें मानें सकृप । जाहला आहे ॥१४॥
हा त्रैलोक्यपटाची घडी । आकारची पैलथडी । कैसा याचिये आवडी । आवरला असे ॥१५॥
मग देव म्हणे अगा पंडुसुता । हाचि योगु आम्हीं विवस्वता । कथिला परी ते वार्ता । बहुतां दिवसांची ॥१६॥
परंपरेची साखळी
विवस्वान म्हणजे सूर्य; त्याने मनूला, मनूने इक्ष्वाकूला. राजर्षीही हा योग जाणत होते, पण आता कुणालाच ठाऊक नाही — कारण लोकांचा आदर देहावर आणि भर कामावर आहे.
मग तेणें विवस्वतें रवी । हे योगस्थिति आघवी । निरूपिली बरवी । मनूप्रती ॥१७॥
मनूनें आपण अनुष्ठिली । मग इक्ष्वाकुवा उपदेशिली । ऐसी परंपरा विस्तारिली । आद्य हे गा ॥१८॥
मग आणिकही या योगातें । राजर्षि जाहले जाणते । परी तेथोनि आतां सांप्रतें । नेणिजे कोण्ही ॥१९॥
जे प्राणियां कामीं भरु । देहाचिवरी आदरु । म्हणौनि पडिला विसरु । आत्मबोधाचा ॥२०॥
अव्हांटलिया आस्थाबुद्धि । विषयसुखची परमावधि । जीवु तैसा उपाधि । आवडे लोकां ॥२१॥
कोल्ह्याला चांदणे
नग्नांच्या गावात रेशमी वस्त्रे काय कामाची? जन्मांधाला सूर्य काय? बहिऱ्यांच्या सभेत गाणे कोण मानेल? कोल्ह्याला चांदण्याची आवड असते का? वैराग्याची वेसही न पाहिलेले मला कसे पावतील.
एरव्हीं तरी खवणेयांच्या गांवीं । पाटाउवें काय करावीं । सांगें जात्यंधा रवी । काय आथी ? ॥२२॥
कां बहिरयांच्या आस्थानीं । कवण गीतातें मानीं । कीं कोल्हेया चांदणीं । आवडी उपजें ? ॥२३॥
पैं चंद्रोदया आरौतें । जयांचे डोळे फुटती असते । ते काउळे केवीं चंद्रातें । वोळखती ? ॥२४॥
तैसी वैराग्याची शिंव न देखती । जे विवेकाची भाष नेणती । ते मूर्ख केंवीं पावती । मज ईश्वरातें ? ॥२५॥
कैसा नेणों मोहो वाढीनला । तेणें बहुतेक काळु व्यर्थ गेला । म्हणौनि योगु हा लोपला । लोकीं इये ॥२६॥
‘तू प्रेमाचा पुतळा’
मोह वाढला म्हणून हा योग लोपला; तोच आज तुला सांगितला. हे माझ्या जिवीचे गुज, पण तुझ्यापासून लपवणार कसे — तू प्रेमाचा पुतळा, भक्तीचा जिव्हाळा, मैत्रीची चित्कळा.
तोचि हा आजि आतां । तुजप्रती कुंतीसुता । सांगितला आम्हीं तत्त्वतां । भ्रांति न करीं ॥२७॥
हें जीवींचें निज गुज । परी केवीं राखों तुज । जे पढियेसी तूं मज । म्हणौनियां ॥२८॥
तूं प्रेमाचा पुतळा । भक्तीचा जिव्हाळा । मैत्रियेचि चित्कळा । धनुर्धरा ॥२९॥
तूं अनुसंगाचा ठावो । आतां तुज काय वंचूं जावों ? । जऱ्ही संग्रामारूढ आहों । जाहलों आम्ही ॥३०॥
तरी नावेक हें सहावें । गाजाबज्यही न धरावें । परी तुझें अज्ञानत्व हरावें । लागे आधीं ॥३१॥
अनाथांची माउली
अर्जुन म्हणतो — आई आपल्या लेकराचा स्नेह करते यात नवल काय? तू संसारश्रांतांची सावली, अनाथ जिवांची माउली. आता जे विचारतो त्यावर रागावू नका.
तंव अर्जुन म्हणे श्रीहरी । माय आपुलेयाचा स्नेहो करी । एथ विस्मयो काय अवधारीं । कृपानिधी ॥३२॥
तूं संसारश्रांतांची साउली । अनाथ जीवांची माउली । आमुतें कीर प्रसवली । तुझीच कृपा ॥३३॥
देवा पांगुळ एकादें विजे । तरी जन्मौनि जोजारु साहिजे । हें बोलों काय तुझें । तुजचि पुढां ॥३४॥
आतां पुसेन जें मी कांहीं । तेथ निकें चित्त देईं । तेवींचि देवें कोपावें ना कांहीं । बोला एका ॥३५॥
तरी मागील जे वार्ता । तुवां सांगितली होती अनंता । ते नावेक मज चित्ता । मानेचिना ॥३६॥
काळाचा विसंवाद
तो विवस्वान तर फार पूर्वीचा आणि तू आजचा — मग तूच त्याला कसा उपदेश केलास? हा काळाचा मेळ बसत नाही. तुझे चरित्र मला ठाऊक नाही, म्हणून खोटेही म्हणवत नाही.
जे तो विवस्वतु म्हणजे कायी । ऐसें हें वडिलां ठाउवें नाहीं । तरी तुवांचि केवीं पाहीं । उपदेशिला ? ॥३७॥
तो तरी आइकिजे बहुतां काळांचा । आणि तूं तंव श्रीकृष्ण सांपेचा । म्हणौनि गा इये मातुचा । विसंवादु ॥३८॥
तेवींचि देवा चरित्र तुझें । आपण कांहींचि नेणिजे । हें लटिकें केवीं म्हणिजे । एकिहेळां ? ॥३९॥
परि हेचि मातु आघवी । मी परियेसें ऐशी सांगावी । जे तुवांचि रवी केवीं । पाही उपदेशु केला ॥४०॥
तंव श्रीकृष्ण म्हणे पंडुसुता । तो विवस्वतु जैं होता । तैं आम्हीं नसों ऐसी चित्ता । भ्रांति जरी तुज ॥४१॥
मला सगळे आठवते
आपल्या दोघांचेही पुष्कळ जन्म झाले; मला ते सगळे स्मरतात, तुला नाही. माझे अव्ययत्व ढळत नाही, तरी येणेजाणे दिसते — ते माझ्याच ठायीं पडलेले मायेचे प्रतिबिंब.
तरी तूं गा हें नेणसी । पैं जन्में आम्हां तुम्हासी । बहुतें गेलीं परी तियें न स्मरसी । आपुलीं तूं ॥४२॥
मी जेणें जेणें अवसरें । जें जें होऊनि अवतरें । तें समस्तही स्मरें । धनुर्धरा ॥४३॥
म्हणौनि हें आघवें । मागील मज आठवें । मी अजुही परि संभवें । प्रकृतियोगें ॥४४॥
माझें अव्ययत्व तरी न नसे । परी होणें जाणें एक दिसे । तें प्रतिबिंबें मायावशें । माझ्याचि ठायीं ॥४५॥
माझी स्वतंत्रता तरी न मोडे । परी कर्माधीनु ऐसा आवडे । तेही भ्रांतिबुद्धि तरी घडे । एऱ्हवीं नाहीं ॥४६॥
आरशातले दुसरेपण
आरशामुळे एकच दोन दिसते; तसा मी अमूर्तच, पण प्रकृतीवर बसलो की कार्यासाठी नट होतो. युगायुगीं धर्माचे रक्षण हा माझा स्वभावच — अधर्म माजला की मी साकार होतो.
कीं एकचि दिसे दुसरें । तें दर्पणाचेनि आधारें । एऱ्हवीं काय वस्तुविचारें । दुजें आहे ? ॥४७॥
तैसा अमूर्तचि मी किरीटी । परी प्रकृति जैं अधिष्ठीं । तैं साकारपणें नट नटीं । कार्यालागीं ॥४८॥
जें धर्मजात आघवें । युगायुगीं म्यां रक्षावें । ऐसा ओघु हा स्वभावें । आद्यु असे ॥४९॥
म्हणौनि अजत्व परतें ठेवीं । मी अव्यक्तपणही नाठवीं । जे वेळीं धर्मातें अभिभवी । अधर्मु हा ॥५०॥
ते वेळीं आपुल्याचेनि कैवारें । मी साकारु होऊनि अवतरें । मग अज्ञानाचें आंधारें । गिळूनि घालीं ॥५१॥
योग्यांची दिवाळी
अधर्माची मुदत तोडतो, दोषांची लिहिणी फाडतो, सज्जनांकरवी सुखाची गुढी उभारतो. ‘मी अविवेकाची काजळी फेडून विवेकदीप उजळतो, तेव्हा योग्यांना निरंतर दिवाळी’ — अवतारकार्याची ही व्याख्या ज्ञानेश्वरांची.
अधर्माची अवधी तोडीं । दोषांचीं लिहिलीं फाडीं । सज्जनांकरवीं गुढी । सुखाची उभवीं ॥५२॥
दैत्यांचीं कुळें नाशीं । साधूंचा मानु गिंवशीं । धर्मासीं नीतीशीं । शेंस भरीं ॥५३॥
मी अविवेकाची काजळी । फेडूनि विवेकदीप उजळीं । तैं योगियां पाहे दिवाळी । निरंतर ॥५४॥
सत्सुखें विश्व कोंदे । धर्मुचि जगीं नांदें । भक्तां निघती दोंदे । सात्त्विकाचीं ॥५५॥
तै पापांचा अचळु फिटे । पुण्याची पहांट फुटे । जैं मूर्ति माझी प्रगटे । पंडुकुमरा ॥५६॥
जन्म नसताना जन्म
‘माझे अजत्वें जन्मणें, अक्रियताचि कर्म करणें’ — हा विरोधाभास जो अविकार म्हणून जाणतो तो परममुक्त. तो संगाने ढळत नाही, देहात असून देहाला सापडत नाही.
ऐसेया काजालागीं । अवतरें मी युगीं युगीं । परि हेंचि वोळखें जो जगीं । तो विवेकिया ॥५७॥
माझें अजत्वें जन्मणें । अक्रियताचि कर्म करणें । हें अविकार जो जाणे । तो परममुक्त ॥५८॥
तो चालिला संगें न चळे । देहींचा देहा नाकळे । मग पंचत्वीं तंव मिळे । माझ्याचि रूपीं ॥५९॥
एऱ्हवीं परापर न शोचिती । जे कामनाशून्य होती । वाटा कें वेळीं न वचती । क्रोधाचिया ॥६०॥
सदा मियांचि आथिले । माझिया सेवा जियाले । कीं आत्मबोधें तोषले । वीतराग जे ॥६१॥
पितळ सोने झाले
तपाच्या राशी, ज्ञानाचे एकमेव घर, तीर्थांनाही पवित्र करणारे — ते सहज माझ्या भावाला आले; ‘मी तेचि ते होऊनि ठेले’. पितळेवरची काजळी पूर्ण फिटली की वेगळे सोने शोधायचे कशाला?
जे तपोतेजाचिया राशी । कीं एकायतन ज्ञानासी । जे पवित्रता तीर्थांसी । तीर्थरूप ॥६२॥
ते मद्भावा सहजें आले । मी तेचि ते होऊनि ठेले । जे मज तयां उरले । पदर नाहीं ॥६३॥
सांगैं पितळेची गंधिकाळिक । जैं फिटली होय निःशेख । तैं सुवर्ण काई आणिक । जोडूं जाइजे ? ॥६४॥
तैसे यमनियमीं कडसले । जे तपोज्ञानें चोखाळले । मी तेचि ते जाहले । एथ संशयो कायसा ? ॥६५॥
एऱ्हवीं तरी पाहीं । जे जैसे माझ्या ठायीं । भजती तयां मीही । तैसाचि भजें ॥६६॥
जसे भजावे तसे भेटतो
जे जसे मला भजतात त्यांना मीही तसाच भेटतो. सगळे मनुष्यजात स्वभावतःच माझेच भजन करते; पण ज्ञानाविना बुद्धिभेद होऊन त्यांनी अनेकत्व कल्पिले — अनामाला नावे ठेवली.
देखैं मनुष्यजात सकळ । हें स्वभावता भजनशीळ । जाहलें असे केवळ । माझ्याचि ठायीं ॥६७॥
परी ज्ञानेंवीण नाशिले । जे बुद्धिभेदासी आले । तेणेंचि त्या कल्पिलें । अनेकत्व ॥६८॥
म्हणौनि अभेदीं भेदु देखती । यया अनाम्या नामें ठेविती । देवी देवो म्हणती । अचर्चातें ॥६९॥
जे सर्वत्र सदा सम । तेथ विभाग अधमोत्तम । मतिवशें संभ्रम । विवंचिती ॥७०॥
मग नानाहेतुप्रकारें । यथोचितें उपचारें । मानिलीं देवतांतरें । उपासिती ॥७१॥
दरीतला प्रतिध्वनी
ज्याला जे अपेक्षित ते त्याला मिळते, पण ते कर्मफळ — देणारा-घेणारा वेगळा कोणी नाही. शेतात जे पेरले तेच उगवते; आरशात जे पाहिले तेच दिसते; कड्याखाली आपलाच शब्द प्रतिध्वनी होऊन उठतो. मी फक्त साक्षी.
तेथ जें जें अपेक्षित । तें तैसेंचि पावती समस्त । परी तें कर्मफळ निश्चित । वोळख तूं ॥७२॥
वांचून देतें घेतें आणिक । निभ्रांत नाहीं सम्यक । एथ कर्मचि फळसूचक । मनुष्यलोकीं ॥७३॥
जैसें क्षेत्रीं जें पेरिजे । तें वांचूनि आन न निपजे । कां पाहिजे तेंचि देखिजे । दर्पणाधारें ॥७४॥
नातरी कडेयातळवटीं । जैसा आपुलाचि बोलू किरीटी । पडिसादु होऊनि उठी । निमित्तयोगें ॥७५॥
तैसा समस्तां यां भजना । मी साक्षिभूतु पैं अर्जुना । एथ प्रतिफळे भावना । आपुलाली ॥७६॥
चार वर्ण, पण कर्ता नाही
गुण आणि कर्म यांच्या विभागाने चार वर्ण मी निर्मिले. एकच असताना चार झाले, ही वाटणी सहज घडली. ‘हें मजचिस्तव जाहलें, परी म्यां नाहीं केलें’ — हे ज्याला कळले तो सुटला.
आतां याचिपरी जाण । चाऱ्ही हे वर्ण । सृजिलें म्यां गुण- । कर्मविभागें ॥७७॥
जे प्रकृतीचेनि आधारें । गुणाचेनि व्यभिचारें । कर्में तदनुसारें । विवंचिली ॥७८॥
एथ एकचि हे धनुष्यपाणी । परी जाहले गा चहूं वर्णीं । ऐसी गुणकर्मकडसणी । केली सहजें ॥७९॥
म्हणौनि आइकें पार्था । हे वर्णभेदसंस्था । मीं कर्ता नव्हें सर्वथा । याचिलागीं ॥८०॥
हें मजचिस्तव जाहलें । परी म्यां नाहीं केलें । ऐसें जेणें जाणितलें । तो सुटला गा ॥८१॥
भाजलेले बीज
पूर्वीच्या मुमुक्षूंनी हे जाणून सगळी कर्मे केली; भाजलेले बीज पेरले तरी उगवत नाही, तशी त्यांची कर्मे मोक्षाचे कारण झाली. मग प्रश्न — कर्म म्हणजे काय, अकर्म म्हणजे काय? इथे शहाणेही गुंतले आहेत.
मागील मुमुक्षु जे होते । तिहीं ऐशिया जाणोनि मातें । कर्में केलीं समस्तें । धनुर्धरा ॥८२॥
परि तें बीजें जैसीं दग्धलीं । नुगवतींचि पेरिलीं । तैशीं कर्मेंचि परि तयां जाहलीं । मोक्षहेतु ॥८३॥
एथ आणिकही एक अर्जुना । हे कर्माकर्मविवंचना । आपुलिये चाडें सज्ञाना । योग्यु नोहे ॥८४॥
कर्म म्हणिपे तें कवण । अथवा अकर्मा काय लक्षण । ऐसें विचारितां विचक्षण । गुंफोनि ठेले ॥८५॥
जैसें कां कुडें नाणें । खऱ्याचेनि सारखेपणें । डोळ्यांचेंहि देखणें । संशयीं घाली ॥८६॥
खोटे नाणे
खरे नाण्यासारखे दिसणारे खोटे नाणे डोळ्यांनाही संशयात टाकते; तशी नैष्कर्म्याच्या भ्रमाने कर्मे गोंधळात टाकतात. म्हणून आधी कर्म ओळखावे, मग वर्णाश्रमाला विहित ते, मग निषिद्ध ते.
तैसें नैष्कर्म्यतेचेनि भ्रमें । गिंवसिजत आहाती कर्में । जे दुजी सृष्टी मनोधर्में । करूं सकती ॥८७॥
वांचूनि मूर्खाची गोठी कायसी । एथ मोहले गा क्रांतदर्शी । म्हणौनि आतां तेंचि परियेसीं । सांगेन तुज ॥८८॥
तरी कर्म म्हणजे स्वभावें । जेणें विश्वाकारु संभवे । तें सम्यक् आधीं जाणावें । लागे एथ ॥८९॥
मग वर्णाश्रमासि उचित । जें विशेष कर्म विहित । तेंही वोळखावें निश्चित । उपयोगेंसी ॥९०॥
पाठीं जें निषिद्ध म्हणिपे । तेंही बुझावें स्वरूपें । येतुलेनि कांहीं न गुंफे । आपैसेंचि ॥९१॥
प्राप्ताचे चिन्ह
जग कर्माधीन आहे, त्याची व्याप्ती गहन. पण प्राप्त पुरुषाचे चिन्ह हे — सर्व कर्मे करत असताना त्याला स्वतःची नैष्कर्म्यता दिसते, आणि फळाची आशा नसते.
एऱ्हवीं जग हें कर्माधीन । ऐसी याची व्याप्ती गहन । परी तें असो आइकें चिन्ह । प्राप्तांचें गा ॥९२॥
जो सकळकर्मीं वर्ततां । देखैं आपुली नैष्कर्म्यता । कर्मसंगें निराशता । फळाचिया ॥९३॥
आणि कर्तव्यतेलागीं । जया दुसरें नाहीं जगीं । ऐसिया नैष्कर्म्यता तरी चांगीं । बोधला असे ॥९४॥
तरी क्रियाकलापु आघवा । आचरतु दिसे बरवा । तरी तो इही चिन्हीं जाणावा । ज्ञानिया गा ॥९५॥
जैसा कां जळापाशीं उभा ठाके । तो जरी आपणपें जळामाजिं देखे । तरी तो निभ्रांत वोळखे । म्हणे मी वेगळा आहें ॥९६॥
नावेतून झाडे चालतात
पाण्याकाठी उभा राहून स्वतःचे प्रतिबिंब पाहणाऱ्याला ‘मी वेगळा आहे’ कळते. नावेत बसले की काठची झाडे पळताना दिसतात, पण निरखले की ती अचल. उदयास्त दिसूनही सूर्य चालत नाही — तसे कर्मात असूनही नैष्कर्म्य.
अथवा नावें हन जो रिगे । तो थडियेचें रुख जातां देखे वेगें । तेचि साचोकारें जों पाहों लागे । तंव रुख म्हणे अचळ ॥९७॥
तैसें सर्व कर्मीं असणें । ते फुडें मानूनि वायाणें । मग आपणया जो जाणे । नैष्कर्म्यु ऐसा ॥९८॥
आणि उदोअस्तुचेनि प्रमाणें । जैसें न चालतां सूर्याचें चालणें । तैसें नैष्कर्म्यत्व जाणें । कर्मींचि असतां ॥९९॥
तो मनुष्यासारिखा तरी आवडे । परी मनुष्यत्व तया न घडे । जैसें जळामाजीं न बुडे । भानुबिंब ॥१००॥
तेणें न पाहतां विश्व देखिलें । न करितां सर्व केलें । न भोगितां भोगिलें । भोग्यजात ॥१०१॥
न पाहता पाहिले
त्याने न पाहता विश्व पाहिले, न करता सर्व केले, न भोगता भोगले. एकाच ठिकाणी बसलेला असून सर्वत्र गेला — किंबहुना तो अंगानेच विश्व झाला.
एकेचि ठायीं बैसला । परि सर्वत्र तोचि गेला । हें असो विश्व जाहला । आंगेंचि तो ॥१०२॥
जया पुरुषाच्या ठायीं । कर्माचा तरी खेदु नाहीं । परी फलापेक्षा कहीं । संचरेना ॥१०३॥
आणि हें कर्म मी करीन । अथवा आदरिलें सिद्धी नेईन । येणें संकल्पेंहीं जयाचें मन । विटाळेना ॥१०४॥
ज्ञानाग्नीचेनि मुखें । जेणें जाळिलीं कर्में अशेखें । तो परब्रह्मचि मनुष्यवेखें । वोळख तूं ॥१०५॥
जो शरीरीं उदासु । फळभोगीं निरासु । नित्यता उल्हासु । होऊनि असे ॥१०६॥
ज्ञानाग्नीने जाळलेली कर्मे
‘हे कर्म मी करीन, आरंभलेले सिद्धीस नेईन’ या संकल्पानेही ज्याचे मन विटाळत नाही; ज्याने ज्ञानाग्नीच्या मुखाने सगळी कर्मे जाळली — तो मनुष्यवेषातला परब्रह्मच.
जो संतोषाचा गाभारा । आत्मबोधाचिये वोगरां । पुरे न म्हणेचि धनुर्धरा । आरोगितां ॥१०७॥
कैसी अधिकाधिक आवडी । घेत महासुखाची गोडी । सांडोनियां आशा कुरोंडी । अहंभावेंसीं ॥१०८॥
म्हणौनि अवसरें जें जें पावे । कीं तेणेंचि तो सुखावे । जया आपुलें आणि परावें । दोन्ही नाहीं ॥१०९॥
तो दिठीं जें पाहे । तें आपणचि होऊनि जाये । आईके तें आहे । तोचि जाहला ॥११०॥
चरणीं हन चाले । मुखें जें जें बोले । ऐसें चेष्टाजात तेतुलें । आपणचि जो ॥१११॥
जे पाहतो ते होतो
तो जे डोळ्यांनी पाहतो तेच होऊन जातो, जे ऐकतो तेच झालेला असतो. ज्याला स्वतःवाचून विश्वच नाही, त्याला बाधणारे कर्म कोणते? तो सकर्मच असून कर्मरहित, सगुण असून गुणातीत.
हें असो विश्व पाहीं । जयासि आपणपेंवांचूनि नाहीं । आतां कवण तें कर्म कायी । बाधी तयातें ॥११२॥
हा मत्सरु जेथ उपजे । तेतुलें नुरेचि जया दुजें । तो निर्मत्सरु काइ म्हणिजे । बोलवरी ? ॥११३॥
म्हणौनि सर्वांपरी मुक्तु । तो सकर्मुचि कर्मरहितु । सगुण परि गुणातीतु । एथ भ्रांति नाहीं ॥११४॥
तो देहसंगें तरी असे । परी चैतन्यासारिखा दिसे । पाहतां परब्रह्माचेनि कसें । चोखाळु भला ॥११५॥
ऐसाहि परी कौतुकें । जरी कर्में करी यज्ञादिकें । तरी तियें लया जाती निःशेखें । तयाच्याचि ठायीं ॥११६॥
अवकाळी ढग
असा पुरुष कौतुकाने यज्ञादी कर्मे केली तरी ती त्याच्याच ठायीं विरतात — वाऱ्याविना आकाशात अवकाळी ढग आपोआप हरपावेत तशी. ‘मी हवन करणारा, मी भोक्ता’ ही भिन्नताच त्याच्या बुद्धीत नाही.
अकाळींचीं अभ्रें जैशीं । उर्मीवीण आकाशीं । हारपती आपैशीं । उदयलीं सांती ॥११७॥
तैशीं विधिविधानें विहितें । जरी आचरे तो समस्तें । तरी तियें ऐक्यभावें ऐक्यातें । पावतीचि गा ॥११८॥
हें हवन मी होता । कां इयें यज्ञीं हा भोक्ता । ऐसिया बुद्धीसि नाहीं भिन्नता । म्हणौनियां ॥११९॥
जे इष्टयज्ञ यजावे । तें हविर्मंत्रादि आघवें । तो देखतसे अविनाशभावें । आत्मबुद्धि ॥१२०॥
म्हणौनि ब्रह्म तेंचि कर्म । ऐसें बोधा आलें जया सम । तया कर्तव्य तें नैष्कर्म्य । धनुर्धरा ॥१२१॥
अविद्येची आहुती
‘ब्रह्म तेंचि कर्म’ ज्याला बोधले, त्याचे कर्तव्यच नैष्कर्म्य. इथून यज्ञांचे प्रकार सुरू — ज्यांनी विरक्तीशी लग्न लावले, अविद्या मनासह हवन केली, गुरुवाक्य हाच अग्नी केला; तो दैवयज्ञ.
आतां अविवेकु कुमारत्वा मुकले । जयां विरक्तीचें पाणिग्रहण जाहलें । मग उपासन जिहीं आणिलें । योगाग्नीचें ॥१२२॥
जे यजनशील अहर्निशीं । जिहीं अविद्या हविली मनेंसीं । गुरुवाक्य हुताशीं । हवन केलें ॥१२३॥
तिहीं योगाग्निकीं यजिजे । तो दैवयज्ञु म्हणिजे । जेणें आत्मसुख कामिजे । पंडुकुमरा ॥१२४॥
दैवास्तव देहाचे पाळण । ऐसा निश्चयो परिपूर्ण । जो चिंतीना देहभरण । तो महायोगी ॥१२५॥
आतां अवधारी सांगैन आणिक । जे ब्रह्माग्नी साग्निक । तयांतें यज्ञचि यज्ञु देख । उपासिजे ॥१२६॥
इंद्रियांची कुंडे
संयमाग्निहोत्री इंद्रियांच्या द्रव्याने यजन करतात. वैराग्याचा सूर्य उगवला की विकारांची इंधने पळतात, आशेचा धूर निघून जातो, आणि इंद्रियांच्या पाच कुंडांत विषयांच्या आहुती पडतात.
एक संयमाग्निहोत्री । ते युक्तित्रयाच्या मंत्रीं । यजन करिती पवित्रीं । इंद्रियद्रव्यीं ॥१२७॥
एकां वैराग्य रवि विवळे । तंव संयती विहार केले । तेथ अपावृत जाहले । इंद्रियानळ ॥१२८॥
तिहीं विरक्तीची ज्वाळा घेतली । तंव विकारांचीं इंधनें पळिपली । तेथ आशाधूमें सांडिलीं । पांचही कुंडें ॥१२९॥
मग वाक्यविधीचिया निरवडी । विषय आहुती उदंडीं । हवन केलें कुंडीं । इन्द्रियाग्नीच्या ॥१३०॥
एकीं ययापरी पार्था । दोषु क्षाळिले सर्वथा । आणिकीं हृदयारणीं मंथा । विवेकु केला ॥१३१॥
हृदयाची अरणी
कुणी हृदयाच्या अरणीवर विवेकाची मंथनी फिरवतात — उपशमाने दाबून, धैर्याने रेटून, गुरुवाक्याने ओढून. प्रथम ऋद्धिसिद्धींचा धूर निघतो, मग सूक्ष्म ठिणगी प्रकटते.
तो उपशमें निहटिला । धैर्येंवरी दाटिला । गुरुवाक्यें काढिला । बळकटपणें ॥१३२॥
ऐसें समरसें मंथन केलें । तेथ झडकरी काजा आलें । जें उज्जीवन जाहलें । ज्ञानाग्नीचें ॥१३३॥
पहिला ऋद्धिसिद्धींचा संभ्रमु । तो निवर्तोनि गेला धूमु । मग प्रगटला सूक्ष्मु । विस्फुलिंगु ॥१३४॥
तया मनाचें मोकळें । तेंचि पेटवण घातले । जें यमनियमीं हळुवारलें । आइतें होतें ॥१३५॥
तेणें सादुकुपणे ज्वाळा समृद्धा । मग वासनांतराचिया समिधा । स्नेहेंसीं नानाविधा । जाळिलिया ॥१३६॥
पूर्णाहुती
यमनियमांनी हलके झालेले मन हेच पेटवण; वासनांच्या समिधा जळतात; ‘सोऽहं’ मंत्राने इंद्रियकर्मांच्या आहुती पडतात; प्राणक्रियेच्या स्रुवेने पूर्णाहुती, आणि आत्मबोधाचे सुख हाच पुरोडाश.
तेथ सोहंमंत्रें दीक्षितीं । इंद्रियकर्मांच्या आहुती । तियें ज्ञानानळीं प्रदीप्तीं । दिधलिया ॥१३७॥
पाठीं प्राणक्रियेचिये स्रुवेनिशीं । पूर्णाहुती पडली हुताशीं । तेथ अवभृत समरसीं । सहजें जहालें ॥१३८॥
मग आत्मबोधींचें सुख । जें संयमाग्नीचें हुतशेष । तोचि पुरोडाशु देख । घेतला तिहीं ॥१३९॥
एक ऐशिया इहीं यजनीं । मुक्त ते जाहले त्रिभुवनीं । या यज्ञक्रिया तरी आनानीं । परि प्राप्य तें एक ॥१४०॥
एक द्रव्युयज्ञु म्हणिपती । एक तपसामग्रीया निपजविती । एक योगयागुही आहाती । जे सांगितलें ॥१४१॥
यज्ञांची यादी
द्रव्ययज्ञ, तपयज्ञ, योगयज्ञ, शब्दाने शब्द यजणारा वाग्यज्ञ, ज्ञानाने ज्ञेय गाठणारा ज्ञानयज्ञ. हे सगळे अवघड — जितेंद्रियालाच जमणारे. त्यांनी स्वतःचेच आत्महवन केले.
एकीं शब्दीं शब्दु यजिजे । तो वाग्यज्ञु म्हणिजे । ज्ञानें ज्ञेय गमिजे । तो ज्ञानयज्ञु ॥१४२॥
हें अर्जुना सकळ कुवाडें । जे अनुष्ठितां अतिसांकडें । परी जितेंद्रियासीचि घडे । योग्यतावशें ॥१४३॥
ते प्रवीण तेथ भले । आणि योगसमृद्धि आथिले । म्हणौनि आपणपां तिहीं केलें । आत्महवन ॥१४४॥
मग अपानाग्नीचेनि मुखीं । प्राणद्रव्यें देखीं । हवन केलें एकीं । अभ्यासयोगें ॥१४५॥
एक अपानु प्राणीं अर्पिती । एक दोहींतेंही निरुंधिती । ते प्राणायामी म्हणिपती । पंडुकुमरा ॥१४६॥
प्राणायाम
कुणी प्राण अपानात अर्पतात, कुणी अपान प्राणात, कुणी दोन्ही रोखतात — ते प्राणायामी. कुणी आहारसंयमाने प्राणातच प्राण हवन करतात. या सगळ्यांनी यज्ञाच्या वाटेने मनाचा मळ धुतला.
एक वज्रयोगक्रमें । सर्वाहारसंयमें । प्राणीं प्राणु संभ्रमें । हवन करिती ॥१४७॥
ऐसें मोक्षकाम सकळ । समस्त हे यजनशीळ । जिहीं यज्ञद्वारां मनोमळ । क्षाळण केले ॥१४८॥
जया अविद्याजात जाळितां । जें उरलें निजस्वभावता । जेथ अग्नि आणि होता । उरेचिना ॥१४९॥
जेथ यजितयाचा कामु पुरे । यज्ञींचें विधान सरे । मागुतें जेथूनि वोसरें । क्रियाजात ॥१५०॥
विचार जेथ न रिगे । हेतु जेथ न निगे । जें द्वैतदोषसंगें । सिंपेचिना ॥१५१॥
अग्नीही उरत नाही
अविद्या जाळल्यावर जे निजस्वभावाने उरते — जिथे अग्नी आणि होता दोन्ही उरत नाहीत, जिथे विचार शिरत नाही आणि हेतू निघत नाही. तेच यज्ञावशिष्ट ज्ञान ब्रह्मनिष्ठ ‘ब्रह्माहम्’ मंत्राने सेवितात.
ऐसें अनादिसिद्ध चोखट । जें ज्ञान यज्ञावशिष्ट । तें सेविती ब्रह्मनिष्ठ । ब्रह्माहंमंत्रें ॥१५२॥
ऐसें शेषामृतें धाले । कीं अमर्त्यभावा आले । म्हणौनि ब्रह्म ते जहाले । अनायासें ॥१५३॥
येरां विरक्ति माळ न घालीचि । जयां संयमाग्नीची सेवा न घडेचि । जे योगयागु न करितीचि । जन्मले सांते ॥१५४॥
जयांचें ऐहिक धड नाहीं । तयांचे परत्र पुससी काई । म्हणौनि असो हे गोठी पाहीं । पंडुकुमरा ॥१५५॥
ऐसें बहुतीं परी अनेग । जे सांगितलें तुज कां याग । ते विस्तारूनि वेदेंचि चांग । म्हणितले आहाती ॥१५६॥
ताऱ्यांपुढे सूर्य
हे वेदांनी विस्ताराने सांगितले आहे, पण विस्ताराचे काम काय. द्रव्ययज्ञ होतातही, मात्र ज्ञानयज्ञाची सर त्यांना नाही — सूर्यापुढे ताऱ्यांची तेजसंपत्ती जशी.
परी तेणें विस्तारें काय करावें । हेंचि कर्मसिद्ध जाणावें । येतुलेनि कर्मबंधु स्वभावें । पावेल ना ॥१५७॥
अर्जुना वेदु जयांचें मूळ । जे क्रियाविशेषें स्थूळ । जया नव्हाळियेचें फळ । स्वर्गसुख ॥१५८॥
ते द्रव्यादियागु कीर होती । परी ज्ञानयज्ञाची सरी न पवती । जैशी तारातेजसंपत्ती । दिनकरापाशीं ॥१५९॥
देखैं परमात्मसुखनिधान । साधावया योगीजन । जे न विसंबिती अंजन । उन्मेषनेत्री ॥१६०॥
जें धांवतया कर्माची लाणी । नैष्कर्म्यबोधाची खाणी । जें भुकेलिया धणी । साधनाची ॥१६१॥
मनाचे मनपण गेले
ज्ञान म्हणजे जिथे प्रवृत्ती पांगळी होते, तर्काची दृष्टी जाते, मनाचे मनपण संपते आणि बोलाचे बोलकेपण थांबते. ते हवे असेल तर संतांना सर्वस्वाने भजावे.
जेथ प्रवृत्ति पांगुळ जाहली । तर्काची दिठी गेली । जेणें इंद्रियें विसरलीं । विषयसंगु ॥१६२॥
मनाचें मनपण गेलें । जेथ बोलाचें बोलकेंपण ठेलें । जयामाजी सांपडलें । ज्ञेय दिसे ॥१६३॥
जेथ वैराग्याचा पांगु फिटे । विवेकाचाही सोसु तुटे । जेथ न पाहतां सहज भेटे । आपणपें ॥१६४॥
तें ज्ञान पैं गा बरवे । जरी मनीं आथि आणावें । तरी संतां यां भजावें । सर्वस्वेसीं ॥१६५॥
जे ज्ञानाचा कुरुठा । तेथ सेवा हा दारवंठा । तो स्वाधीन करी सुभटा । वोळगोनी ॥१६६॥
सेवा हा दरवाजा
ज्ञान ही झोपडी आणि सेवा हा तिचा उंबरठा. तनमनजीवाने चरणांना लागावे, निरभिमानपणे दास्य करावे; मग विचारलेले तेही ते सांगतात.
तरी तनुमनुजीवें । चरणांसीं लागावें । आणि अगर्वता करावें । दास्य सकळ ॥१६७॥
मग अपेक्षित जें आपुलें । तेंही सांगती पुसिलें । जेणें अंतःकरण बोधलें । संकल्पा नये ॥१६८॥
जयाचेनि वाक्य उजिवडें । जाहलें चित्त निधडें । ब्रह्माचेनि पाडें । निःशंकु होय ॥१६९॥
तें वेळीं आपणपेयां सहितें । इयें अशेषेंही भूतें । माझ्या स्वरूपीं अखंडितें । देखसी तूं ॥१७०॥
ऐसें ज्ञानप्रकाशें पाहेल । तैं मोहांधकारु जाईल । जैं गुरुकृपा होईल । पार्था गा ॥१७१॥
गुरुकृपेचा प्रकाश
ज्यांच्या वाक्याच्या उजेडाने चित्त निर्भय होते, त्या वेळी स्वतःसह सगळी भूते माझ्या स्वरूपात अखंड दिसतील. ज्ञानाचा प्रकाश पडला की मोहाचा अंधार जातो — आणि तो गुरुकृपेनेच.
जरी कल्मषाचा आगरु । तूं भ्रांतीचा सागरु । व्यामोहाचा डोंगरु । होउनी अससी ॥१७२॥
तऱ्ही ज्ञानशक्तिचेनि पाडें । हें आघवेंचि गा थोकडें । ऐसें सामर्थ्य असे चोखडें । ज्ञानीं इये ॥१७३॥
देखैं विश्वभ्रमाऐसा । जो अमूर्ताचा कडवसा । तो जयाचिया प्रकाशा । पुरेचिना ॥१७४॥
तया कायसे हे मनोमळु । हें बोलतांचि अति किडाळु । नाहीं येणें पाडें ढिसाळु । दुजें जगीं ॥१७५॥
सांगै भुवनत्रयाची काजळी । जे गगनामाजि उधवली । तिये प्रळयींचे वाहटुळी । काय अभ्र पुरे ? ॥१७६॥
प्रलयाची वावटळ
तू पापांचे शेत, भ्रांतीचा सागर, व्यामोहाचा डोंगर असलास तरी ज्ञानशक्तीपुढे हे सगळे थिटे. प्रलयाच्या वावटळीपुढे ढग पुरतो का? प्रलयाग्नीला गवतकाष्ठे दडपू शकतात का?
कीं पवनाचेनि कोपें । पाणियेंचि जो पळिपे । तो प्रळयानळु दडपे । तृणें काष्ठें काई ? ॥१७७॥
म्हणौनि असो हें न घडे । तें विचारितांचि असंगडें । पुढती ज्ञानाचेनि पाडें । पवित्र न दिसे ॥१७८॥
एथ ज्ञान हें उत्तम होये । आणिकही एक तैसें कें आहे । जैसें चैतन्य कां नोहे । दुसरें गा ॥१७९॥
या महातेजाचेनि कसें । जरी चोखाळु प्रतिबिंब दिसे । कां गिंवसिलें गिंवसे । आकाश हें ॥१८०॥
नातरी पृथ्वीचेनि पाडें । कांटाळें जरी जोडे । तरी उपमा ज्ञानीं घडे । पंडुकुमरा ॥१८१॥
ज्ञानाला उपमा ज्ञानाचीच
चैतन्यासारखे दुसरे नाही, तसे ज्ञानासारखे दुसरे नाही. अमृताची चव अमृतासारखीच म्हणावी लागते, तसे ज्ञानाला उपमा ज्ञानाचीच. मग अर्जुन विचारणार होता — ते ज्ञान ओळखावे कसे? आणि कृष्णांनी मनोगत ओळखले.
म्हणौनि बहुतीं परी पाहतां । पुढतपुढती निर्धारितां । हें ज्ञानाची पवित्रता । ज्ञानींची आथि ॥१८२॥
जैसी अमृताची चवी निवडिजे । तरी अमृताचिसारिखी म्हणिजे । तैसें ज्ञान हें उपमिजे । ज्ञानेंसींचि ॥१८३॥
आतां यावरी जें बोलणें । तें वायांची वेळु फेडणें । तंव साचचि हें पार्थ म्हणे । जें बोलत असां ॥१८४॥
परी तेंचि ज्ञान केवीं जाणावें । ऐसें अर्जुनें जंव पुसावें । तंव तें मनोगत देवें । जाणितलें ॥१८५॥
मग म्हणतसे किरीटी । आतां चित्त देईं इये गोठी । सांगेन ज्ञानाचिये भेटी । उपावो तुज ॥१८६॥
शांतीचा अंकुर
आत्मसुखाच्या गोडीने जो सगळ्या विषयांना विटतो, ज्याच्या ठायीं इंद्रियांना मान नाही, जो श्रद्धेच्या संभोगाने सुखी — त्यालाच ते ज्ञान मिळते. ते हृदयात बसले की शांतीचा अंकुर फुटतो आणि आत्मबोध पसरतो.
तरी आत्मसुखाचिया गोडिया । विटे जो कां सकळ विषयां । जयाच्या ठायीं इंद्रियां । मानु नाहीं ॥१८७॥
जो मनासीं चाड न सांगे । जो प्रकृतीचें केलें नेघे । जो श्रद्धेचेनि संभोगें । सुखिया जाहला ॥१८८॥
तयातेंचि गिंवसित । तें ज्ञान पावे निश्चित । जयामाजि अचुंबित । शांति असे ॥१८९॥
तें ज्ञान हृदयीं प्रतिष्ठे । आणि शांतीचा अंकुर फुटे । मग विस्तार बहु प्रगटे । आत्मबोधाचा ॥१९०॥
मग जेउती वास पाहिजे । तेउती शांतीची देखिजे । तेथ आपपरु नेणिजे । निर्धारितां ॥१९१॥
आवड नसेल तर
जिकडे पाहावे तिकडे शांतीच दिसते. पण ज्याला या ज्ञानाची आवडच नाही त्याचे जगणे कसले — शून्य घर, चैतन्याविना देह. ज्ञान नसले तरी निदान त्याची चाड असेल तर प्राप्तीचा जिव्हाळा शिल्लक आहे.
ऐसा हा उत्तरोत्तरु । ज्ञानबीजाचा विस्तारु । सांगतां असे अपारु । परि असो आतां ॥१९२॥
ऐकें जया प्राणियाच्या ठायीं । इया ज्ञानाची आवडी नाहीं । तयाचें जियालें म्हणों काई । वरी मरण चांग ॥१९३॥
शून्य जैसें कां गृह । कां चैतन्येंवीण देह । तैसें जीवित तें संमोह । ज्ञानहीन ॥१९४॥
अथवा ज्ञान कीर आपु नोहे । परि ते चाड एकी जरी वाहे । तरी तेथ जिव्हाळा कांहीं आहे । प्राप्तीचा पैं ॥१९५॥
वांचूनि ज्ञानाची गोठी कायसी । परि ते आस्थाही न धरीं मानसीं । तरी तो संशयरूप हुताशीं । पडिला जाण ॥१९६॥
संशयाची आग
पण आस्थाही नसेल तर तो संशयाच्या आगीत पडला. अमृतही नकोसे वाटावे इतका अरुचि आला की मरण आलेच समजावे. काळज्वर अंगात भिनला की शीत-उष्ण, आग आणि चांदणे सारखेच वाटते.
जे अमृतही परि नावडे । ऐसें सावियाचीं आरोचकु जैं पडे । तैं मरण आलें असें फुडें । जाणों येकीं ॥१९७॥
तैसा विषयसुखें रंजे । जो ज्ञानेसींचि माजे । तो संशयें अंगिकारिजे । एथ भ्रांति नाहीं ॥१९८॥
मग संशयीं जरी पडिला । तरी निभ्रांत जाणें नासला । तो ऐहिकपरत्रा मुकला । सुखासि गा ॥१९९॥
जया काळज्वरु आंगीं बाणे । तो शीतोष्णें जैशीं नेणे । आगी आणि चांदिणें । सरिसेंचि मानीं ॥२००॥
तैसें साच आणि लटिकें । विरुद्ध आणि निकें । संशयीं तो नोळखे । हिताहित ॥२०१॥
सर्वांत मोठे पाप
संशयात पडलेल्याला खरे-खोटे, हित-अहित ओळखत नाही; जन्मांधाला रात्रंदिवस कळत नाही तसे. ‘संशयाहूनि थोर आणिक नाहीं पाप घोर’ — ही विनाशाची जाळी.
हा रात्रिदिवसु पाहीं । जैसा जात्यंधा ठाउवा नाहीं । तैसें संशयीं असतां कांहीं । मना नये ॥२०२॥
म्हणौनि संशयाहूनि थोर । आणिक नाहीं पाप घोर । हा विनाशाची वागुर । प्राणियांसि ॥२०३॥
येणें कारणें तुवां त्यजावा । आधीं हाचि एकु जिणावा । जो ज्ञानाचिया अभावा- । माजि असे ॥२०४॥
जैं अज्ञानाचें गडद पडे । तैं हा बहुवस मनीं वाढे । म्हणौनि सर्वथा मार्गु मोडे । विश्वासाचा ॥२०५॥
हृदयीं हाचि न समाये । बुद्धीतें गिंवसूनि ठाये । तेथ संशयात्मक होये । लोकत्रय ॥२०६॥
ज्ञानाची तलवार
संशय मोठा झाला तरी एक उपाय आहे — हाती ज्ञानाचे खड्ग असावे. त्या तीक्ष्ण शस्त्राने तो निखळ तुटतो. ‘उठीं वेगीं वरौता’ — हृदयातल्या संशयाचा नाश कर, अशी अध्यायाची अखेरची आज्ञा.
ऐसा जरी थोरावें । तरी उपायें एकें आंगवे । जरी हातीं होय बरवें । ज्ञानखड्ग ॥२०७॥
तरी तेणें ज्ञानशस्त्रें तिखटें । निखळु हा निवटे । मग निःशेष खता फिटे । मानसींचा ॥२०८॥
याकारणें पार्था । उठीं वेगीं वरौता । नाशु करोनि हृदयस्था । संशयासी ॥२०९॥
ऐसें सर्वज्ञाचा बापु । जो श्रीकृष्णु ज्ञानदीपु । तो म्हणतसे सकृपु । ऐकें राया ॥२१०॥
तंव या पूर्वापर बोलाचा । विचारूनि कुमरु पंडूचा । कैसा प्रश्नु अवसरींचा । करिता होईल ॥२११॥
समुद्राहून सखोल
इथून ज्ञानदेवांचा उपसंहार. पुढे शांतरसच नव्याने उमलेल, आणि ते ‘मऱ्हाटे बोल जे समुद्राहूनि सखोल’ — स्वतःच्या मराठीविषयीचा हा अभिमान ग्रंथात वारंवार येतो. सूर्यबिंब बचकेएवढे, पण प्रकाशाला त्रैलोक्य थिटे.
ते कथेची संगति । भावाची संपत्ति । रसाची उन्नति । म्हणिपेल पुढा ॥२१२॥
जयाचिया बरवेपणीं । कीजे आठां रसांची वोवाळणी । जो सज्जनाचिये आयणी । विसांवा जगीं ॥२१३॥
तो शांतुचि अभिनवेल । ते परियसा मऱ्हाटे बोल । जे समुद्राहूनि सखोल । अर्थभरित ॥२१४॥
जैसें बिंब तरी बचकें एवढें । परि प्रकाशा त्रैलोक्य थोकडें । शब्दाची व्याप्ति तेणें पाडें । अनुभवावी ॥२१५॥
नातरी कामितयाचिया इच्छा । फळे कल्पवृक्षु जैसा । बोलु व्यापकु होय तैसा । तरी अवधान द्यावें ॥२१६॥
साहित्य आणि शांती
इथे साहित्य आणि शांती एकत्र नांदतात — लावण्यवती आणि तीच पतिव्रता असावी तसे. साखर आधीच आवडते, आणि तीच औषध म्हणून मिळाली तर? मलयानिल मंद आणि सुगंधी, त्याला अमृताची चव आणि वर नादही.
हें असो काय म्हणावें । सर्वज्ञु जाणती स्वभावें । तरी निकें चित्त द्यावें । हे विनंती माझी ॥२१७॥
जेथ साहित्य आणि शांति । हे रेखा दिसे बोलती । जैसी लावण्यगुणकुळवती । आणि पतिव्रता ॥२१८॥
आधींच साखर आवडे । तेचि जरी ओखदां जोडे । तरी सेवावी ना कां कोडें । नावानावा ? ॥२१९॥
सहजें मलयानिळु मंदु सुगंधु । तया अमृताचा होय स्वादु । आणि तेथेंचि जोडे नादु । जरी दैवगत्या ॥२२०॥
तरी स्पर्शें सर्वांग निववी । स्वादें जिव्हेतें नाचवी । तेवींचि कानांकरवीं । म्हणवीं बापु माझा ॥२२१॥
श्रवणातच मोक्ष
मंत्रानेच वैरी मरत असेल तर कट्यारी कशाला बांधाव्या? दूधसाखरेने रोग जात असेल तर कडुनिंब कशाला प्यावा? तसे मनाचा छळ न करता आणि इंद्रियांना दुःख न देता इथे श्रवणातच मोक्ष आयता आहे — ‘ज्ञानदेवो म्हणे आइका, निवृत्तिदासु’.
तैसें कथेचें इये ऐकणें । एक श्रवणासी होय पारणें । आणि संसारदुःख मूळवणें । विकृतीविणें ॥२२२॥
जरी मंत्रेंचि वैरी मरे । तरी वायां कां बांधावीं कटारें ? । रोग जाय दूधसाखरें । तरी निंब कां पियावा ॥२२३॥
तैसा मनाचा मारु न करितां । आणि इंद्रियां दुःख न देतां । एथ मोक्षु असे आयता । श्रवणाचिमाजि ॥२२४॥
म्हणौनि आथिलिया आराणुका । गीतार्थु हा निका । ज्ञानदेवो म्हणे आइका । निवृत्तिदासु ॥२२५॥
ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.