मुख्य मजकुराकडे जा
WhatsUp मराठी कोश
—
ज्ञानेश्वरी — अध्याय पाचवा

साहित्य

ज्ञानेश्वरी — अध्याय पाचवा

Dnyaneshwari — Adhyay 5

रचना — संत ज्ञानेश्वर · १२७५–१२९६

सारांश

कर्म सोडावे की करत राहावे — अर्जुनाचा गोंधळ पुन्हा उफाळतो. कृष्णांचे उत्तर स्पष्ट आहे: दोन्ही मार्ग एकाच ठिकाणी पोहोचतात, पण कर्मयोग सोपा आणि अधिक निश्चित. जो कर्म करूनही ‘मी करत नाही’ हे जाणतो, तो कमळाच्या पानासारखा पाण्यात राहूनही कोरडा राहतो.

संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ १ ॥
मग पार्थु श्रीकृष्णातें म्हणे ।हां हो हें कैसें तुमचें बोलणें ।एक होय तरी अंतःकरणें ।विचारूं ये ॥ १ ॥
मागां सकळ कर्माचा सन्यासु ।तुम्हींचि निरोपिला होता बहुवसु ।तरी कर्मयोगीं केवीं अतिरसु ।पोखीतसां पुढती ? ॥ २ ॥
ऐसें द्व्यर्थ हें बोलतां ।आम्हां नेणतयांच्या चित्ता ।आपुलिये चाडें श्रीअनंता ।उमजु नोहे ॥ ३ ॥
ऐकें एकसारातें बोधिजे ।तरी एकनिष्ठचि बोलिजे ।हें आणिकीं काय सांगिजे ।तुम्हांप्रति ॥ ४ ॥
तरी याचिलागीं तुमतें ।म्यां राउळासि विनविलें होतें ।जे हा परमार्थु ध्वनितें ।न बोलावा ॥ ५ ॥
परी मागील असो देवा ।आतां प्रस्तुतीं उकलु देखावा ।सांगें दोहींमाजि बरवा ।मार्गु कवण ॥ ६ ॥
जो परिणामींचा निर्वाळा ।अचुंबितु ये फळा ।आणि अनुष्ठितां प्रांजळा ।सावियाचि ॥ ७ ॥
जैसें निद्रेचें सुख न मोडे ।आणि मार्गु तरी बहुसाल सांडे ।तैसें सोहोकासन सांगडें ।सोहपें होय ॥ ८ ॥
येणें अर्जुनाचेनि बोलें ।देवो मनीं रिझले ।मग होईल ऐकें म्हणितलें ।संतोषोनियां ॥ ९ ॥
देखा कामधेनु ऐसी माये ।सदैवा जया होये ।तो चंद्रुही परी लाहे ।खेळावया ॥ १० ॥
पाहे पां श्रीशंभूची प्रसन्नता ।तया उपमन्यूचिया आर्ता ।काय क्षीराब्धि दूधभाता ।देइजेचिना ? ॥ ११ ॥
तैसा औदार्याचा कुरुठा ।श्रीकृष्णु आपु जाहलिया सुभटा ।कां सर्व सुखांचा वसौटा ।तोचि नोहावा ॥ १२ ॥
एथ चमत्कारु कायसा ।गोसावी श्रीलक्ष्मीकांतासा ।आतां आपुलिया सवेसा ।मागावा कीं ॥ १३ ॥
म्हणौनि अर्जुनें म्हणितलें ।तें हांसोनि येरें दिधलें ।तेंचि सांगेन बोलिलें ।काय कृष्णें ॥ १४ ॥
श्रीभगवानुवाच – संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥ २ ॥
तो म्हणे गा कुंतीसुता ।हे संन्यासयोगु विचारितां ।मोक्षकरु तत्त्वता ।दोनीही होती ॥ १५ ॥
तरी जाणानेणा सकळां ।हा कर्मयोगु कीर प्रांजळा ।जैसी नाव स्त्रियां बाळां ।तोयतरणीं ॥ १६ ॥
तैसें सारासार पाहिजे ।तरी सोहपा हाचि देखिजे ।येणें संन्यासफळ लाहिजे ।अनायासें ॥ १७ ॥
आतां याचिलागीं सांगेन ।तुज संन्यासियाचें चिन्ह ।मग सहजें हें अभिन्न ।जाणसी तूं ॥ १८ ॥
ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥ ३ ॥
तरी गेलियाची से न करी ।न पवतां चाड न धरी ।जो सुनिश्चळु अंतरीं ।मेरु जैसा ॥ १९ ॥
आणि मी माझें ऐसी आठवण ।विसरलें जयाचें अंतःकरण ।पार्था तो संन्यासी जाण ।निरंतर ॥ २० ॥
जो मनें ऐसा जाहला ।संगीं तोचि सांडिला ।म्हणौनि सुखें सुख पावला ।अखंडित ॥ २१ ॥
आतां गृहादिक आघवें ।तें कांहीं नलगे त्यजावें ।जे घेतें जाहलें स्वभावें ।निःसंगु म्हणऊनि ॥ २२ ॥
देखें अग्नि विझोनि जाये ।मग जे राखोंडी केवळु होये ।तैं ते कापुसें गिंवसूंये ।जियापरी ॥ २३ ॥
तैसा असतेनि उपाधी ।नाकळिजे तो कर्मबंधीं ।जयाचिये बुद्धी ।संकल्पु नाहीं ॥ २४ ॥
म्हणोनि कल्पना जैं सांडे ।तैंचि गा संन्यासु घडे ।इयें कारणें दोनी सांगडे ।संन्यासयोगु ॥ २५ ॥
सांख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥ ४ ॥
एर्हवीं तरी पार्था ।जे मूर्ख होती सर्वथा ।ते सांख्ययोगुसंस्था ।जाणती केवीं ? ॥ २६ ॥
सहजें ते अज्ञान ।म्हणोनि म्हणती ते भिन्न ।एर्हवीं दीपाप्रति काई आनान ।प्रकाशु आहाती ? ॥ २७ ॥
पैं सम्यक् येणें अनुभवें ।जिहीं देखिलें तत्त्व आघवें ।तें दोहींतेंही ऐक्यभावें ।मानिती गा ॥ २८ ॥
यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।एकं साख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥ ५ ॥
आणि सांख्यीं जें पाविजे ।तेंचि योगीं गमिजे ।म्हणोनि ऐक्य दोहींतें सहजें ।इयापरी ॥ २९ ॥
देखें आकाशा आणि अवकाशा ।भेदु नाहीं जैसा ।तैसें ऐक्य योगसंन्यासा ।वोळखे जो ॥ ३० ॥
तयासींचि जगीं पाहलें ।आपणपें तेणेंचि देखिलें ।जया सांख्ययोग जाणवले ।भेदेंविण ॥ ३१ ॥
संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।योगयुक्तो मुनिर्बह्म न चिरेणाऽधिगच्छति ॥ ६ ॥
जो युक्तिपंथें पार्था ।चढे मोक्षपर्वता ।तो महासुखाचा निमथा ।वहिला पावे ॥ ३२ ॥
येरा योगस्थिति जया सांडे ।तो वायांचि गा हव्यासीं पडे ।परि प्राप्ति कहीं न घडे ।संन्यासाची ॥ ३३ ॥
योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ७ ॥
जेणें भ्रांतीपासूनि हिरतलें ।गुरुवाक्यें मन धुतलें ।मग आत्मस्वरूपीं घातलें ।हरौनियां ॥ ३४ ॥
जैसें समुद्रीं लवण न पडे ।तंव वेगळें अल्प आवडे ।मग होय सिंधूचि एवढें ।मिळे तेव्हां ॥ ३५ ॥
तैसें संकल्पोनि काढिलें ।जयाचें मनचि चैतन्य जाहलें ।तेणें एकदेशियें परी व्यापिलें ।लोकत्रय ॥ ३६ ॥
आतां कर्ता कर्म करावें ।हें खुंटलें तया स्वभावें ।आणि करी जर्ही आघवें ।तर्ही अकर्ता तो ॥ ३७ ॥
नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।पश्यञ्श्रृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपन्श्वसन् ॥ ८ ॥ प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि ।इंद्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ ९ ॥
जे पार्था तया देहीं ।मी ऐसा आठऊ नाहीं ।तरी कर्तृत्व कैचैं काई ।उरे सांगें ? ॥ ३८ ॥
ऐसें तनुत्यागेंवीण ।अमूर्ताचे गुण ।दिसती संपूर्ण ।योगयुक्तां ॥ ३९ ॥
एर्हवीं आणिकांचिये परी ।तोही एक शरीरी ।अशेषाही व्यापारीं ।वर्ततु दिसे ॥ ४० ॥
तोही नेत्रीं पाहे ।श्रवणीं ऐकतु आहे ।परि तेथींचा सर्वथा नोहे ।नवल देखें ॥ ४१ ॥
स्पर्शासि तरी जाणे ।परिमळु सेवी घ्राणें ।अवसरोचित बोलणें ।तयाहि आथी ॥ ४२ ॥
आहारातें स्वीकारी ।त्यजावें तें परिहरी ।निद्रेचिया अवसरीं ।निदिजे सुखें ॥ ४३ ॥
आपुलेनि इच्छावशें ।तोही गा चालतु दिसे ।पैं सकळ कर्म ऐसें ।रहाटे कीर ॥ ४४ ॥
हें सांगों काई एकैक ।देखें श्वासोच्छ्वासादिक ।आणि निमिषोन्निमिष ।आदिकरूनि ॥ ४५ ॥
पार्था तयाचे ठायीं ।हें आघवेंचि आथि पाहीं ।परी तो कर्ता नव्हे कांहीं ।प्रतीतिबळें ॥ ४६ ॥
जैं भ्रांतिसेजे सुतला ।तैं स्वप्नसुखें भुतला ।मग तो ज्ञानोदयीं चेइला ।म्हणौनियां ॥ ४७ ॥
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ १० ॥
आतां अधिष्ठानसंगती ।अशेषाही इंद्रियवृत्ती ।आपुलालिया अर्थीं ।वर्तत आहाती ॥ ४८ ॥
दीपाचेनि प्रकाशें ।गृहींचे व्यापार जैसे ।देहीं कर्मजात तैसे ।योगयुक्ता ॥ ४९ ॥
तो कर्में करी सकळें ।परी कर्मबंधा नाकळे ।जैसें न सिंपे जळीं जळें ।पद्मपत्र ॥ ५० ॥
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि ।योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥ ११ ॥
देखैं बुद्धीची भाष नेणिजे ।मनाचा अंकुर नुदैजे ।ऐसा व्यापारु तो बोलिजे ।शारीरु गा ॥ ५१ ॥
हेंच मराठे परियेशीं ।तरी बाळकाची चेष्टा जैशी ।योगिये कर्में करिती तैशीं ।केवळा तनु ॥ ५२ ॥
मग पांचभौतिक संचलें ।जेव्हां शरीर असे निदेलें ।तेथ मनचि रहाटें एकलें ।स्वप्नीं जेवीं ॥ ५३ ॥
नवल ऐकें धनुर्धरा ।कैसा वासनेचा पसारा ।देहा होऊं नेदी उजगरा ।परी सुखदुःखें भोगी ॥ ५४ ॥
इंद्रियांच्या गांवीं नेणिजे ।ऐसा व्यापारु जो निपजे ।तो केवळु गा म्हणिजे ।मानसाचा ॥ ५५ ॥
योगिये तोही करिती ।परी कर्में तें न बंधिजती ।जे सांडिली आहे संगती ।अहंभावाची ॥ ५६ ॥
आतां जाहालिया भ्रमहत ।जैसें पिशाचाचें चित्त ।मग इंद्रियांचें चेष्टित ।विकळु दिसे ॥ ५७ ॥
स्वरूप तरी देखे ।आळविलें आइके ।शब्दु बोले मुखें ।परी ज्ञान नाहीं ॥ ५८ ॥
हें असो काजेंविण ।जें जें कांहीं करण ।तें केवळ कर्म जाण ।इंद्रियांचें ॥ ५९ ॥
मग सर्वत्र जें जाणतें ।ते बुद्धीचें कर्म निरुतें ।ओळख अर्जुनातें ।म्हणे हरी ॥ ६० ॥
ते बुद्धी धुरे करुनी ।कर्म करिती चित्त देऊनी ।परी ते नैष्कर्म्यापासुनी ।मुक्त दिसती ॥ ६१ ॥
जें बुद्धीचिये ठावूनि देही ।तयां अहंकाराची सेचि नाहीं ।म्हणौनि कर्म करितां पाहीं ।चोखाळले ॥ ६२ ॥
अगा करितेनवीण कर्म ।तेंचि तें नैष्कर्म्य ।हें जाणती सुवर्म ।गुरुगम्य जें ॥ ६३ ॥
आतां शांतरसाचें भरितें ।सांडीत आहे पात्रातें ।जें बोलणें बोलापरौतें ।बोलवलें ॥ ६४ ॥
एथ इंद्रियांचा पांगु ।जया फिटला आहे चांगु ।तयासीचि आथि लागु ।परिसावया ॥ ६५ ॥
हा असो अतिप्रसंगु ।न संडी पां कथालागु ।होईल श्लोकसंगति भंगु ।म्हणौनियां ॥ ६६ ॥
जें मना आकळितां कुवाडें ।घाघुसितां बुद्धी नातुडे ।तें दैवाचेनि सुरवाडें ।सांगवलें तुज ॥ ६७ ॥
जें शब्दातीत स्वभावें ।तें बोलींचि जरी फावे ।तरी आणिकें काय करावें ।कथा सांगैं ॥ ६८ ॥
हा आर्तिविशेषु श्रोतयांचा ।जाणोनि दास निवृत्तीचा ।म्हणे संवादु दोघांचा ।परिसोनि परिसा ॥ ६९ ॥
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥ १२ ॥
मग श्रीकृष्ण म्हणे पार्थातें ।आतां प्राप्ताचें चिन्ह पुरतें ।सांगेन तुज निरुतें ।चित्त देईं ॥ ७० ॥
तरी आत्मयोगें आथिला ।जो कर्मफळाशीं विटला ।तो घर रिघोनि वरिला ।शांति जगीं ॥ ७१ ॥
येरु कर्मबंधें किरीटी ।अभिलाषाचिया गांठीं ।कळासला खुंटी ।फळभोगाच्या ॥ ७२ ॥
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥ १३ ॥
जैसा फळाचिये हांवें ।तैसें कर्म करी आघवें ।मग न कीजेचि येणें भावें ।उपेक्षी जो ॥ ७३ ॥
तो जयाकडे वासु पाहे ।तेउती सुखाची सृष्टि होये ।तो म्हणे तेथ राहे ।महाबोधु ॥ ७४ ॥
नवद्वारें देहीं ।तो असतुचि परि नाहीं ।करितुचि न करी कांहीं ।फलत्यागी ॥ ७५ ॥
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ १४ ॥
जैसा कां सर्वेश्वरू ।पाहिजे तंव निर्व्यापारु ।परि तोचि रची विस्तारु ।त्रिभुवनाचा ॥ ७६ ॥
आणि कर्ता ऐसें म्हणिपे ।तरी कवणें कर्मीं न शिंपें ।जे हातुपावो न लिंपे ।उदासवृत्तीचा ॥ ७७ ॥
योगनिद्रा तरी न मोडे ।अकर्तेपणा सळु न पडे ।परी महाभूतांचें दळवाडें ।उभारी भले ॥ ७८ ॥
जगाच्या जीवीं आहे ।परी कवणाचा कहीं नोहे ।जगचि हें होय जाये ।तो शुद्धीहि नेणे ॥ ७९ ॥
नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ १५ ॥
पापपुण्यें अशेषें ।पासींचि असतु न देखें ।आणि साक्षीही होऊं न ठके ।येरी गोठी कायसी ? ॥ ८० ॥
पैं मूर्तीचेनि मेळें ।तो मूर्तचि होऊनि खेळे ।परि अमूर्तपण न मैळे ।दादुलयाचें ॥ ८१ ॥
तो सृजी पाळी संहारी ।ऐसें बोलती जे चराचरीं ।तें अज्ञान गा अवधारीं ।पंडुकुमरा ॥ ८२ ॥
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।तेषामादित्यवज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ १६ ॥
तें अज्ञान जैं समूळ तुटे ।तै भ्रांतीचें मसैरें फिटे ।मग अकर्तृत्व प्रगटे ।मज ईश्वराचें ॥ ८३ ॥
एथ ईश्वरु एकु अकर्ता ।ऐसें मानलें जरी चित्ता ।तरी तोचि मी हें स्वभावता ।आदीचि आहे ॥ ८४ ॥
ऐसेनि विवेकें उदो चित्तीं ।तयासी भेदु कैंचा त्रिजगतीं ।देखें आपुलिया प्रतीति ।जगचि मुक्त ॥ ८५ ॥
तद्बुद्धयस्तदात्मानः तन्निष्ठातत्परायणः ।गच्छन्त्यपुनरावृत्ति ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥ १७ ॥
जैशी पूर्वदिशेच्या राउळीं ।उदया येतांचि सूर्य दिवाळी ।कीं येरीही दिशां तियेचि काळीं ।काळिमा नाहीं ॥ ८६ ॥
बुद्धिनिश्चयें आत्मज्ञान ।ब्रह्मरूप भावी आपणा आपण ।ब्रह्मनिष्ठा राखे पूर्ण ।तत्परायण अहर्निशीं ॥ ८७ ॥
ऐसें व्यापक ज्ञान भलें ।जयांचिया हृदया गिंवसित आलें ।तयांची समता दृष्टि बोलें ।विशेषूं काई ॥ ८८ ॥
एक आपणपांचि जैसें ।ते देखतीं विश्व तैसें ।हें बोलणें कायसें ।नवलु एथ ॥ ८९ ॥
परी दैव जैसें कवतिकें ।कहींचि दैन्य न देखे ।कां विवेकु हा नोळखे ।भ्रांतीतें जेवीं ॥ ९० ॥
नातरी अंधकाराची वानी ।जैसा सूर्यो न देखे स्वप्नीं ।अमृत नायके कानीं ।मृत्युकथा ॥ ९१ ॥
हें असो संतापु कैसा ।चंद्रु न स्मरे जैसा ।भूतीं भेदु नेणती तैसा ।ज्ञानिये ते ॥ ९२ ॥
विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ १८ ॥
मग हा मशकु हा गजु ।कीं हा श्वपचु हा द्विजु ।पैल इतरु हा आत्मजु ।हें उरेल कें ? ॥ ९३ ॥
ना तरी हे धेनु हें श्वान ।एक गुरु एक हीन ।हें असो कैचें स्वप्न ।जागतया ॥ ९४ ॥
एथ भेदु तरी कीं देखावा ।जरी अहंभाव उरला होआवा ।तो आधींचि नाहीं आघवा ।आतां विषमु काई ॥ ९५ ॥
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ १९ ॥
म्हणौनि सर्वत्र सदा सम ।तें आपणचि अद्वय ब्रह्म ।हें संपूर्ण जाणें वर्म ।समदृष्टीचें ॥ ९६ ॥
जिहीं विषयसंगु न सांडितां ।इंद्रियांतें न दंडितां ।परी भोगिली निसंगता ।कामनेविण ॥ ९७ ॥
जिहीं लोकांचेनि आधारें ।लौकिकेंचि व्यापारें ।परि सांडिलें निदसुरें ।लौकिकु हें ॥ ९८ ॥
जैसा जनामाजि खेचरु ।असतुचि जना नोहे गोचरु ।तैसा शरीरीं परी संसारु ।नोळखे तयांतें ॥ ९९ ॥
हें असो पवनाचेनि मेळें ।जैसें जळींचि जळ लोळे ।तें आणिकें म्हणती वेगळें ।कल्लोळ हे ॥ १०० ॥
तैसें नाम रूप तयाचें ।एर्हवीं ब्रह्मचि तो साचें ।मन साम्या आलें जयाचें ।सर्वत्र गा ॥ १०१ ॥
ऐसेनि समदृष्टी जो होये ।तया पुरुषा लक्षणही आहे ।अर्जुना संक्षेपें सांगेन पाहें ।अच्युत म्हणे ॥ १०२ ॥
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः ॥ २० ॥
तरी मृगजळाचेनि पूरें ।जैसें न लोटिजे कां गिरिवरें ।तैसा शुभाशुभीं न विकरे ।पातलिया जो ॥ १०३ ॥
तोचि तो निरुता ।समदृष्टी तत्त्वतां ।हरि म्हणे पंडुसुता ।तोचि ब्रह्म ॥ १०४ ॥
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥ २१ ॥
जया आपणपें सांडूनि कहीं ।इंद्रियग्रामावरी येणेंचि नाहीं ।तो विषय न सेवी हें काई ।विचित्र येथ ॥ १०५ ॥
सहजें स्वसुखाचेनि अपारें ।सुरवाडलेनि अंतरें ।रचिला म्हणौनि बाहिरें ।पाउल न घाली ॥ १०६ ॥
सांगैं कुमुददळाचेनि ताटें ।जो जेविला चंद्रकिरणें चोखटें ।तो चकोरु काई वाळुवंटें ।चुंबितु असे ? ॥ १०७ ॥
तैसें आत्मसुख उपाइलें ।जयासि आपणपेंचि फावलें ।तया विषयो सहजें सांडवले ।म्हणो काई ? ॥ १०८ ॥
एर्हवीं तरी कौतुकें ।विचारूनि पाहें पां निकें ।या विषयांचेनि सुखें ।झकविती कवण ॥ १०९ ॥
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ २२ ॥
जिहीं आपणपें नाहीं देखिलें ।तेचि इहीं इंद्रियार्थीं रंजले ।जैसें रंकु कां आळुकैलें ।तुषांतें सेवी ॥ ११० ॥
नातरी मृगें तृषापीडितें ।संभ्रमें विसरोनि जळांतें ।मग तोयबुद्धी बरडीतें ।ठाकूनि येती ॥ १११ ॥
तैसें आपणपें नाहीं दिठे ।जयातें स्वसुखाचे सदा खरांटे ।तयासीचि विषय हे गोमटे ।आवडती ॥ ११२ ॥
एर्हवीं विषयीं सुख आहे ।हे बोलणेंचि सारिखें नोहे ।तरी विद्युत्स्फुरणें कां न पाहे ।जगामाजीं ॥ ११३ ॥
सांगैं वात वर्ष आतपु धरे ।ऐसे अभ्रच्छायाचि जरी सरे ।तरी त्रिमाळिकें धवळारें ।करावीं कां ॥ ११४ ॥
म्हणौनि विषयसुख जें बोलिजे ।तें नेणतां गा वायां जल्पिजे ।जैसें महूर कां म्हणिजे ।विषकंदातें ॥ ११५ ॥
नातरी भौमा नाम मंगळु ।रोहिणीतें म्हणती जळु ।तैसा सुखप्रवादु बरळु ।विषयिकु हा ॥ ११६ ॥
हे असो आघवी बोली ।सांग पां सर्पफणीचा साउली ।ते शीतल होईल केतुली ।मूषकासी ? ॥ ११७ ॥
जैसा आमिषकवळु पांडवा ।मीनु न सेवी तंवचि बरवा ।तैसा विषयसंगु आघवा ।निभ्रांत जाणें ॥ ११८ ॥
हे विरक्तांचिये दिठी ।जैं न्याहाळिजे किरीटी ।तैं पांडुरोगाचिये पुष्टी- ।सारिखें दिसे ॥ ११९ ॥
म्हणौनि विषयभोगीं जें सुख ।तें साद्यंतचि जाण दुःख ।परि काय कीजे मूर्ख ।न सेवितां न सरे ॥ १२० ॥
तें अंतर नेणती बापुडे ।म्हणौनि अगत्य सेवणें घडे ।सांगैं पूयपंकींचे किडे ।काय चिळसी घेती ॥ १२१ ॥
तयां दुःखियां दुःखचि जिव्हार ।ते विषयकर्दमींचे दर्दुर ।ते भोगजळींचे जळचर ।सांडिती केवीं ॥ १२२ ॥
आणि दुःखयोनि जिया आहाती ।तिया निरर्थका तरी नव्हती ।जरी विषयांवरी विरक्ती ।धरिती जीव ॥ १२३ ॥
नातरी गर्भवासादि संकट ।कां जन्ममरणींचे कष्ट ।हे विसांवेवीण वाट ।वाहावी कवणें ॥ १२४ ॥
जरी विषयीं विषयो सांडिजेल ।तरी महादोषीं कें वसिजेल ।आणि संसारु हा शब्दु नव्हेल ।लटिका जगीं ? ॥ १२५ ॥
म्हणौनि अविद्याजात नाथिलें ।तें तिहींचि साच दाविलें ।जिहीं सुखबुद्धी घेतलें ।विषयदुःख ॥ १२६ ॥
या कारणें गा सुभटा ।हा विचारितां विषय वोखटा ।तूं झणें कहीं या वाटा ।विसरोनि जाशी ॥ १२७ ॥
पैं यातें विरक्त पुरुष ।त्यजिती कां जैसें विष ।निराशा तयां दुःख ।दाविलें नावडे ॥ १२८ ॥
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ २३ ॥
ज्ञानियांच्या हन ठायीं ।याची मातुही कीर नाहीं ।देहीं देहभावो जिहीं ।स्ववश केले ॥ १२९ ॥
जयांतें बाह्याची भाष ।नेणिजेचि निःशेष ।अंतरीं सुख ।एक आथि ॥ १३० ॥
परि तें वेगळेपणें भोगिजे ।जैसें पक्षियें फळ चुंबिजे ।तैसें नव्हे तेथ विसरिजे ।भोगितेपणही ॥ १३१ ॥
भोगीं अवस्था एकी उठी ।ते अहंकाराचा अंचळु लोटी ।मग सुखेंसि घे आंटी ।गाढेपणें ॥ १३२ ॥
तिये आलिंगनमेळीं ।होय आपेंआप कवळी ।तेथ जळ जैसें जळीं ।वेगळें न दिसे ॥ १३३ ॥
कां आकाशीं वायु हारपे ।तेथ दोन्ही हे भाष लोपे ।तैसे सुखचि उरे स्वरूपें ।सुरतीं तिये ॥ १३४ ॥
ऐसी द्वैताची भाष जाय ।मग म्हणों जरी एक होय ।तरी तेथ साक्षी कवणु आहे ।जाणते जें ॥ १३५ ॥
योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ २४ ॥
म्हणौनि असो हें आघवें ।एथ न बोलणें काय बोलावें ।ते खुणाचि पावले स्वभावें ।आत्माराम ॥ १३६ ॥
जे ऐसेनि सुखें मातले ।आपणपांचि आपण गुंतले ।ते मी जाणें निखिळ वोतले ।सामरस्याचे ॥ १३७ ॥
ते आनंदाचे अनुकार ।सुखाचे अंकुर ।कीं महाबोधें विहार ।केले जैसे ॥ १३८ ॥
ते विवेकाचें गांव ।कीं परब्रह्मींचे स्वभाव ।नातरी अळंकारले अवयव ।ब्रह्मविद्येचे ॥ १३९ ॥
ते सत्त्वाचे सात्त्विक ।कीं चैतन्याचे आंगिक ।हें बहु असो एकैक ।वानिसी काई ॥ १४० ॥
तूं संतस्तवनीं रतसी ।तरी कथेची से न करिसी ।कीं निराळीं बोल देखसी ।सनागर ॥ १४१ ॥
परि तो रसातिशयो मुकुळीं ।मग ग्रंथार्थदीपु उजळीं ।करी साधुहृदयराउळीं ।मंगळउखा ॥ १४२ ॥
ऐसा श्रीगुरूचा उवायिला ।निवृत्तिदासासी पातला ।मग तो म्हणे श्रीकृष्ण बोलिला ।तेंचि आइका ॥ १४३ ॥
अर्जुना अनंत सुखाच्या डोहीं ।एकसरा तळुचि घेतला जिहीं ।मग स्थिराऊनि तेही ।तेंचि जाहले ॥ १४४ ॥
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ २५ ॥
अथवा आत्मप्रकाशें चोखें ।जो आपणपेंचि विश्व देखे ।तो देहेंचि परब्रह्म सुखें ।मानूं येईल ॥ १४५ ॥
जें साचोकारें परम ।ना तें अक्षर निःसीम ।जिये गांवींचे निष्काम ।अधिकारिये ॥ १४६ ॥
जे महर्षीं वाढले ।विरक्तां भागा फिटलें ।जे निःसंशया पिकलें ।निरंतर ॥ १४७ ॥
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ २६ ॥
जिहीं विषयांपासोनि हिरतलें ।चित्त आपुलें आपण जिंतिलें ।ते निश्चित जेथ सुतले ।चेतीचिना ॥ १४८ ॥
तें परब्रह्म निर्वाण ।जें आत्मविदांचें कारण ।तेंचि ते पुरुष जाण ।पंडुकुमरा ॥ १४९ ॥
ते ऐसे कैसेंनि जहाले ।जे देहींचि ब्रह्मत्वा आले ।हें पुससी तरी भलें ।संक्षेपें सांगों ॥ १५० ॥
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ २७ ॥
तरी वैराग्याचेनि आधारें ।जिहीं विषय दवडूनि बाहिरें ।शरीरीं एकंदरें ।केलें मन ॥ १५१ ॥
सहजें तिहीं संधी भेटी ।जेथ भ्रूपल्लवां पडे गांठी ।तेथ पाठिमोरी दिठी ।पारखोनियां ॥ १५२ ॥
सांडूनि दक्षिण वाम ।प्राणापानसम ।चित्तेंसीं व्योम- ।गामिये करिती ॥ १५३ ॥
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥ २८ ॥
तेथ जैसीं रथ्योदकें सकळें ।घेऊनि गंगा समुद्रीं मिळे ।मग एकेकु वेगळें ।निवडूं नये ॥ १५४ ॥
तैसी वासनांतराची विवंचना ।मग आपैसी पारुखे अर्जुना ।जे वेळीं गगनीं लयो मना ।पवनें कीजे ॥ १५५ ॥
जेथ हें संसारचित्र उमटे ।तो मनोरूपु पटु फाटे ।जैसें सरोवर आटे ।मग प्रतिभा नाहीं ॥ १५६ ॥
तैसें मन एथ मुद्दल जाय ।मग अहंभावादिक कें आहे ।म्हणौनि शरीरेंचि ब्रह्म होये ।अनुभवी तो ॥ १५७ ॥
आम्हीं मागां हन सांगितलें ।जे देहींचि ब्रह्मत्व पावले ।ते येणें मार्गें आले ।म्हणौनियां ॥ १५८ ॥
आणि यमनियमांचे डोंगर ।अभ्यासाचे सागर ।क्रमोनि हे पार ।पातले ते ॥ १५९ ॥
तिहीं आपणपें करूनि निर्लेप ।प्रपंचाचें घेतलें माप ।मग साचाचेंचि रूप ।होऊनि ठेले ॥ १६० ॥
ऐसा योगयुक्तीचा उद्देशु ।जेथ बोलिला हृषीकेशु ।तेथ अर्जुनु सुदंशु ।म्हणौनि चमत्कारला॥ १६१ ॥
तें देखिलिया कृष्णें जाणितलें ।मग हांसोनि पार्थातें म्हणितलें ।काई पां चित्त उवाइलें ।इये बोलीं तुझें ? ॥ १६२ ॥
तंव अर्जुन म्हणे देवो ।परचित्तलक्षणांचा रावो ।भला जाणितला जी भावो ।मानसु माझा ॥ १६३ ॥
म्यां जें कांहीं विवरोनि पुसावें ।तें आधींचि जाणितलें देवें ।तरी बोलिलें तेंचि सांगावें ।विवळ करूनि ॥ १६४ ॥
एर्हवीं तरी अवधारा ।जो दाविला तुम्हीं अनुसारा ।तो पव्हण्याहूनि पायउतारा ।सोहपा जैसा ॥ १६५ ॥
तैसा सांख्याहूनि प्रांजळा ।परी आम्हांसारिखियां अभोळां ।एथ आहाति परि कांहीं काळा ।तो साहों ये वर ॥ १६६ ॥
म्हणौनि एक वेळ देवा ।तोचि पडताळा घेयावा ।विस्तरेल तरी सांगावा ।साद्यंतुचि॥ १६७ ॥
तंव श्रीकृष्ण म्हणती हो कां ।तुज हा मार्गु गमला निका ।तरी काय जाहलें आईकीजो कां ।सुखें बोलों॥ १६८ ॥
अर्जुना तूं परिससी ।परिसोनि अनुष्ठिसी ।तरी आम्हांसीचि वानी कायसी ।सांगावयाची ? ॥ १६९ ॥
आधींचि चित्त मायेचें ।वरी मिष जाहले पढियंतयाचें ।आतां तें अद्भुतपण स्नेहाचें ।कवण जाणे ॥ १७० ॥
तें म्हणो कारुण्यरसाची वृष्टि ।कीं नवया स्नेहाची सृष्टि ।हें असो नेणिजे दृष्टी ।हरीची वानूं ॥ १७१ ॥
जे अमृताची वोतली ।कीं प्रेमचि पिऊनि मातली ।म्हणौनि अर्जुनमोहें गुंतली ।निघों नेणें ॥ १७२ ॥
हें बहु जें जें जल्पिजेल ।तेथें कथेसि फांकु होईल ।परि तें स्नेहरूपा न येल ।बोलवरी॥ १७३ ॥
म्हणौनि विसुरा काय येणें ।तो ईश्वरु कवळावा कवणें ।जो आपुलें मान नेणें ।आपणचि॥ १७४ ॥
तरी मागीला ध्वनीआंतु ।मज गमला सावियाचि मोहितु ।जे बलात्कारें असे म्हणतु ।परिस बापा ॥ १७५ ॥
अर्जुना जेणें जेणें भेदें ।तुझें कां चित्त बोधे ।तैसें तैसें विनोदें ।निरूपिजेल ॥ १७६ ॥
तो काइसया नाम योगु ।तयाचा कवण उपेगु ।अथवा अधिकारप्रसंगु ।कवणा येथ ॥ १७७ ॥
ऐसें जें जें कांहीं ।उक्त असे इये ठाईं ।तें आघवेंचि पाहीं ।सांगेन आतां ॥ १७८ ॥
तूं चित्त देऊनि अवधारीं ।ऐसें म्हणौनि श्रीहरी ।बोलिजेल ते पुढारी ।कथा आहे ॥ १७९ ॥
श्रीकृष्ण अर्जुनासी संगु ।न सांडोनि सांगेल योगु ।तो व्यक्त करूं प्रसंगु ।म्हणे निवृत्तिदासु ॥ १८० ॥

शब्दार्थ

या भागात येणारे जुने मराठी शब्द.

म्हणौनि
— म्हणून, याकारणाने
जैसें
— जसे
तैसें
— तसे
कीं
— किंवा; तसेच ‘की’ या अर्थी
काई
— काय
ऐसें
— असे
तेथ
— तिथे
एर्हवीं
— एरवी, इतर वेळी
सहजें
— सहजपणे, आपोआप
नोहे
— नाही, होत नाही
पां
— बरं का, नाही का (संवादातील उद्गार)
तया
— त्याला, त्या
पार्था
— पृथा म्हणजे कुंतीचा पुत्र — अर्जुन
आघवें
— सगळे, संपूर्ण
नातरी
— नाहीतर, अन्यथा
अर्जुना
— अर्जुन — संबोधन
तुज
— तुला
जैं
— जेव्हा
पैं
— खरोखर, निश्चितच (जोर देणारा शब्द)
तंव
— तोपर्यंत; तेवढ्यात
देखे
— पाहतो
ब्रह्म
— सर्वव्यापी अंतिम तत्त्व
जेथ
— जिथे
केवीं
— कसे

ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.

चित्र: 1975 Bhagavad-Gita — Francisco Valdomiro Lorenz, Public domain, via Wikimedia Commons.

WhatsUp मराठी वर — प्रत्यक्ष भेट

हेही वाचा

स्रोत — santsahitya.in

पडताळणी बाकी — मूळ मुद्रित प्रतीशी ओवीवार पडताळणी बाकी आहे. चूक कळवा.