दोन अर्थ नकोत
अर्जुनाचा पुन्हा तोच पेच — आधी सगळ्या कर्मांचा संन्यास सांगितलात, आता कर्मयोगाचे कौतुक करता. ‘एकसार बोधायचे तर एकनिष्ठच बोलावे’ — द्व्यर्थी बोलणे नको, अशी त्याची मागणी.
संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि । यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ १ ॥
मग पार्थु श्रीकृष्णातें म्हणे । हां हो हें कैसें तुमचें बोलणें । एक होय तरी अंतःकरणें । विचारूं ये ॥ १ ॥
मागां सकळ कर्माचा सन्यासु । तुम्हींचि निरोपिला होता बहुवसु । तरी कर्मयोगीं केवीं अतिरसु । पोखीतसां पुढती ? ॥ २ ॥
ऐसें द्व्यर्थ हें बोलतां । आम्हां नेणतयांच्या चित्ता । आपुलिये चाडें श्रीअनंता । उमजु नोहे ॥ ३ ॥
ऐकें एकसारातें बोधिजे । तरी एकनिष्ठचि बोलिजे । हें आणिकीं काय सांगिजे । तुम्हांप्रति ॥ ४ ॥
कोणता मार्ग बरा
‘हा परमार्थ ध्वनितें बोलू नका’ असे मी आधीच विनवले होते. आता दोहोंतला चांगला कोणता ते सांगा — जो शेवटी निभावतो, आपोआप फळाला येतो आणि आचरायला सोपा असतो. झोपेचे सुख न मोडता वाटही सरावी तसा.
तरी याचिलागीं तुमतें । म्यां राउळासि विनविलें होतें । जे हा परमार्थु ध्वनितें । न बोलावा ॥ ५ ॥
परी मागील असो देवा । आतां प्रस्तुतीं उकलु देखावा । सांगें दोहींमाजि बरवा । मार्गु कवण ॥ ६ ॥
जो परिणामींचा निर्वाळा । अचुंबितु ये फळा । आणि अनुष्ठितां प्रांजळा । सावियाचि ॥ ७ ॥
जैसें निद्रेचें सुख न मोडे । आणि मार्गु तरी बहुसाल सांडे । तैसें सोहोकासन सांगडें । सोहपें होय ॥ ८ ॥
येणें अर्जुनाचेनि बोलें । देवो मनीं रिझले । मग होईल ऐकें म्हणितलें । संतोषोनियां ॥ ९ ॥
कामधेनु माय असेल तर
कृष्ण मनातून सुखावले. ज्याला कामधेनूसारखी आई, तो चंद्रही खेळायला मागतो; उपमन्यूला शंकरांनी क्षीरसागराचा दूधभात दिला. औदार्याचे घर असलेला कृष्णच आपला झाल्यावर मागायचे काय राखून?
देखा कामधेनु ऐसी माये । सदैवा जया होये । तो चंद्रुही परी लाहे । खेळावया ॥ १० ॥
पाहे पां श्रीशंभूची प्रसन्नता । तया उपमन्यूचिया आर्ता । काय क्षीराब्धि दूधभाता । देइजेचिना ? ॥ ११ ॥
तैसा औदार्याचा कुरुठा । श्रीकृष्णु आपु जाहलिया सुभटा । कां सर्व सुखांचा वसौटा । तोचि नोहावा ॥ १२ ॥
एथ चमत्कारु कायसा । गोसावी श्रीलक्ष्मीकांतासा । आतां आपुलिया सवेसा । मागावा कीं ॥ १३ ॥
म्हणौनि अर्जुनें म्हणितलें । तें हांसोनि येरें दिधलें । तेंचि सांगेन बोलिलें । काय कृष्णें ॥ १४ ॥
दोन्ही मोक्षाकडेच
कृष्णांचे उत्तर — संन्यास आणि कर्मयोग दोन्ही मोक्ष देणारे. पण जाणत्या-नेणत्या सगळ्यांना कर्मयोग सोपा; पाण्यात उतरणाऱ्या स्त्रियाबाळांना नाव असावी तसा. याने संन्यासाचे फळ विनासायास मिळते.
श्रीभगवानुवाच – संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ । तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥ २ ॥
तो म्हणे गा कुंतीसुता । हे संन्यासयोगु विचारितां । मोक्षकरु तत्त्वता । दोनीही होती ॥ १५ ॥
तरी जाणानेणा सकळां । हा कर्मयोगु कीर प्रांजळा । जैसी नाव स्त्रियां बाळां । तोयतरणीं ॥ १६ ॥
तैसें सारासार पाहिजे । तरी सोहपा हाचि देखिजे । येणें संन्यासफळ लाहिजे । अनायासें ॥ १७ ॥
आतां याचिलागीं सांगेन । तुज संन्यासियाचें चिन्ह । मग सहजें हें अभिन्न । जाणसी तूं ॥ १८ ॥
संन्याशाचे चिन्ह
गेल्याची खंत नाही आणि न मिळालेल्याची आस नाही; मेरूसारखा आत निश्चळ. ‘मी आणि माझे’ ही आठवणच ज्याच्या अंतःकरणातून गेली, तो नित्य संन्यासी. मग घरदार वेगळे त्यागायचे उरतच नाही.
ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति । निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥ ३ ॥
तरी गेलियाची से न करी । न पवतां चाड न धरी । जो सुनिश्चळु अंतरीं । मेरु जैसा ॥ १९ ॥
आणि मी माझें ऐसी आठवण । विसरलें जयाचें अंतःकरण । पार्था तो संन्यासी जाण । निरंतर ॥ २० ॥
जो मनें ऐसा जाहला । संगीं तोचि सांडिला । म्हणौनि सुखें सुख पावला । अखंडित ॥ २१ ॥
आतां गृहादिक आघवें । तें कांहीं नलगे त्यजावें । जे घेतें जाहलें स्वभावें । निःसंगु म्हणऊनि ॥ २२ ॥
राखेला कापसात गुंडाळावे
विझलेल्या अग्नीची नुसती राख उरली की ती कापसात गुंडाळता येते; तसा उपाधी असूनही संकल्प नसलेला कर्मबंधात अडकत नाही. कल्पना सुटली तेव्हाच संन्यास घडला — म्हणून दोन्ही एकच.
देखें अग्नि विझोनि जाये । मग जे राखोंडी केवळु होये । तैं ते कापुसें गिंवसूंये । जियापरी ॥ २३ ॥
तैसा असतेनि उपाधी । नाकळिजे तो कर्मबंधीं । जयाचिये बुद्धी । संकल्पु नाहीं ॥ २४ ॥
म्हणोनि कल्पना जैं सांडे । तैंचि गा संन्यासु घडे । इयें कारणें दोनी सांगडे । संन्यासयोगु ॥ २५ ॥
सांख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः । एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥ ४ ॥
एर्हवीं तरी पार्था । जे मूर्ख होती सर्वथा । ते सांख्ययोगुसंस्था । जाणती केवीं ? ॥ २६ ॥
दिव्याचे दोन प्रकाश?
सांख्य आणि योग वेगळे म्हणतात ते अज्ञानी. दिव्याला दोन प्रकार प्रकाश असतात का? ज्यांनी तत्त्व पाहिले ते दोन्ही एकच मानतात. आकाश आणि त्यातला अवकाश यांत भेद नाही, तसे.
सहजें ते अज्ञान । म्हणोनि म्हणती ते भिन्न । एर्हवीं दीपाप्रति काई आनान । प्रकाशु आहाती ? ॥ २७ ॥
पैं सम्यक् येणें अनुभवें । जिहीं देखिलें तत्त्व आघवें । तें दोहींतेंही ऐक्यभावें । मानिती गा ॥ २८ ॥
यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते । एकं साख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥ ५ ॥
आणि सांख्यीं जें पाविजे । तेंचि योगीं गमिजे । म्हणोनि ऐक्य दोहींतें सहजें । इयापरी ॥ २९ ॥
देखें आकाशा आणि अवकाशा । भेदु नाहीं जैसा । तैसें ऐक्य योगसंन्यासा । वोळखे जो ॥ ३० ॥
वाटेने चढणारा वेगाने पोहोचतो
ज्याला हा अभेद कळला त्यालाच उजाडले. युक्तीच्या वाटेने मोक्षपर्वत चढणारा शिखरावर लवकर जातो; योगस्थिती सोडणारा नुसत्या हव्यासात पडतो आणि संन्यासही हाती लागत नाही.
तयासींचि जगीं पाहलें । आपणपें तेणेंचि देखिलें । जया सांख्ययोग जाणवले । भेदेंविण ॥ ३१ ॥
संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः । योगयुक्तो मुनिर्बह्म न चिरेणाऽधिगच्छति ॥ ६ ॥
जो युक्तिपंथें पार्था । चढे मोक्षपर्वता । तो महासुखाचा निमथा । वहिला पावे ॥ ३२ ॥
येरा योगस्थिति जया सांडे । तो वायांचि गा हव्यासीं पडे । परि प्राप्ति कहीं न घडे । संन्यासाची ॥ ३३ ॥
योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः । सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ७ ॥
समुद्रात पडलेले मीठ
गुरुवाक्याने मन धुऊन आत्मस्वरूपात घातले. समुद्रात पडायच्या आधी मीठ वेगळे आणि थोडे दिसते; पडले की सिंधूएवढे होते. तसे ज्याचे मन चैतन्य झाले त्याने एकदेशी असूनही त्रैलोक्य व्यापले.
जेणें भ्रांतीपासूनि हिरतलें । गुरुवाक्यें मन धुतलें । मग आत्मस्वरूपीं घातलें । हरौनियां ॥ ३४ ॥
जैसें समुद्रीं लवण न पडे । तंव वेगळें अल्प आवडे । मग होय सिंधूचि एवढें । मिळे तेव्हां ॥ ३५ ॥
तैसें संकल्पोनि काढिलें । जयाचें मनचि चैतन्य जाहलें । तेणें एकदेशियें परी व्यापिलें । लोकत्रय ॥ ३६ ॥
आतां कर्ता कर्म करावें । हें खुंटलें तया स्वभावें । आणि करी जर्ही आघवें । तर्ही अकर्ता तो ॥ ३७ ॥
नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् । पश्यञ्श्रृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपन्श्वसन् ॥ ८ ॥ प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि । इंद्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ ९ ॥
देह न सोडता अमूर्ताचे गुण
देहात ‘मी’ ही आठवणच नाही, मग कर्तृत्व कुठून? शरीर न टाकता अमूर्ताचे गुण दिसतात. तो डोळ्यांनी पाहतो, कानांनी ऐकतो — पण तिथला सर्वथा नसतो.
जे पार्था तया देहीं । मी ऐसा आठऊ नाहीं । तरी कर्तृत्व कैचैं काई । उरे सांगें ? ॥ ३८ ॥
ऐसें तनुत्यागेंवीण । अमूर्ताचे गुण । दिसती संपूर्ण । योगयुक्तां ॥ ३९ ॥
एर्हवीं आणिकांचिये परी । तोही एक शरीरी । अशेषाही व्यापारीं । वर्ततु दिसे ॥ ४० ॥
तोही नेत्रीं पाहे । श्रवणीं ऐकतु आहे । परि तेथींचा सर्वथा नोहे । नवल देखें ॥ ४१ ॥
स्पर्शासि तरी जाणे । परिमळु सेवी घ्राणें । अवसरोचित बोलणें । तयाहि आथी ॥ ४२ ॥
श्वास, निद्रा, पापणी
आहार घेतो, त्याज्य टाळतो, वेळेवर झोपतो, इच्छेने चालतो; श्वासोच्छ्वास आणि पापणीची उघडझापही चालूच. सगळे त्याच्या ठायी आहे, पण तो कर्ता नाही — भ्रांतीच्या शय्येवर झोपलेला ज्ञानोदयाला जागा झाला आहे.
आहारातें स्वीकारी । त्यजावें तें परिहरी । निद्रेचिया अवसरीं । निदिजे सुखें ॥ ४३ ॥
आपुलेनि इच्छावशें । तोही गा चालतु दिसे । पैं सकळ कर्म ऐसें । रहाटे कीर ॥ ४४ ॥
हें सांगों काई एकैक । देखें श्वासोच्छ्वासादिक । आणि निमिषोन्निमिष । आदिकरूनि ॥ ४५ ॥
पार्था तयाचे ठायीं । हें आघवेंचि आथि पाहीं । परी तो कर्ता नव्हे कांहीं । प्रतीतिबळें ॥ ४६ ॥
जैं भ्रांतिसेजे सुतला । तैं स्वप्नसुखें भुतला । मग तो ज्ञानोदयीं चेइला । म्हणौनियां ॥ ४७ ॥
दिव्याच्या उजेडातले कामकाज
घरातले व्यवहार दिव्याच्या प्रकाशाने चालतात तशी योगयुक्ताच्या देहात कर्मे चालतात. तो सगळी कर्मे करतो पण कर्मबंधात सापडत नाही — पाण्यात कमळपान भिजत नाही तसा.
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ १० ॥
आतां अधिष्ठानसंगती । अशेषाही इंद्रियवृत्ती । आपुलालिया अर्थीं । वर्तत आहाती ॥ ४८ ॥
दीपाचेनि प्रकाशें । गृहींचे व्यापार जैसे । देहीं कर्मजात तैसे । योगयुक्ता ॥ ४९ ॥
तो कर्में करी सकळें । परी कर्मबंधा नाकळे । जैसें न सिंपे जळीं जळें । पद्मपत्र ॥ ५० ॥
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि । योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥ ११ ॥
बाळाची हालचाल
बुद्धीची भाषा नाही आणि मनाचा अंकुर नाही असा व्यापार म्हणजे शारीर कर्म — ‘हेंच मराठे परियेशीं’, बाळाच्या हालचालीसारखे. झोपेत देह निजलेला असताना स्वप्नात एकटे मन वावरते; वासनेचा पसारा देहाला जागू देत नाही पण सुखदुःख भोगवतो.
देखैं बुद्धीची भाष नेणिजे । मनाचा अंकुर नुदैजे । ऐसा व्यापारु तो बोलिजे । शारीरु गा ॥ ५१ ॥
हेंच मराठे परियेशीं । तरी बाळकाची चेष्टा जैशी । योगिये कर्में करिती तैशीं । केवळा तनु ॥ ५२ ॥
मग पांचभौतिक संचलें । जेव्हां शरीर असे निदेलें । तेथ मनचि रहाटें एकलें । स्वप्नीं जेवीं ॥ ५३ ॥
नवल ऐकें धनुर्धरा । कैसा वासनेचा पसारा । देहा होऊं नेदी उजगरा । परी सुखदुःखें भोगी ॥ ५४ ॥
इंद्रियांच्या गांवीं नेणिजे । ऐसा व्यापारु जो निपजे । तो केवळु गा म्हणिजे । मानसाचा ॥ ५५ ॥
पछाडलेल्याची इंद्रिये
योगीही मानसिक कर्म करतात पण अहंभावाची संगत सुटल्याने बांधले जात नाहीत. भूतबाधा झालेला रूप पाहतो, हाक ऐकतो, बोलतोही — पण ज्ञान नाही. निष्कारण घडते ते इंद्रियांचे कर्म; सर्वत्र जे जाणते ते बुद्धीचे.
योगिये तोही करिती । परी कर्में तें न बंधिजती । जे सांडिली आहे संगती । अहंभावाची ॥ ५६ ॥
आतां जाहालिया भ्रमहत । जैसें पिशाचाचें चित्त । मग इंद्रियांचें चेष्टित । विकळु दिसे ॥ ५७ ॥
स्वरूप तरी देखे । आळविलें आइके । शब्दु बोले मुखें । परी ज्ञान नाहीं ॥ ५८ ॥
हें असो काजेंविण । जें जें कांहीं करण । तें केवळ कर्म जाण । इंद्रियांचें ॥ ५९ ॥
मग सर्वत्र जें जाणतें । ते बुद्धीचें कर्म निरुतें । ओळख अर्जुनातें । म्हणे हरी ॥ ६० ॥
कर्त्याविना कर्म
ते बुद्धी पुढे करून कर्म करतात तरी नैष्कर्म्यातच दिसतात. ‘करितेनवीण कर्म, तेंचि तें नैष्कर्म्य’ — हे गुरुगम्य वर्म. इथे ज्ञानेश्वर म्हणतात शांतरसाचे भरते पात्राबाहेर सांडते आहे.
ते बुद्धी धुरे करुनी । कर्म करिती चित्त देऊनी । परी ते नैष्कर्म्यापासुनी । मुक्त दिसती ॥ ६१ ॥
जें बुद्धीचिये ठावूनि देही । तयां अहंकाराची सेचि नाहीं । म्हणौनि कर्म करितां पाहीं । चोखाळले ॥ ६२ ॥
अगा करितेनवीण कर्म । तेंचि तें नैष्कर्म्य । हें जाणती सुवर्म । गुरुगम्य जें ॥ ६३ ॥
आतां शांतरसाचें भरितें । सांडीत आहे पात्रातें । जें बोलणें बोलापरौतें । बोलवलें ॥ ६४ ॥
एथ इंद्रियांचा पांगु । जया फिटला आहे चांगु । तयासीचि आथि लागु । परिसावया ॥ ६५ ॥
कथेचा धागा सुटू नये
‘हा असो अतिप्रसंगु’ — स्वतःला आवरत ते श्लोकाच्या क्रमाकडे परततात. मनाला आकळत नाही आणि बुद्धीला सापडत नाही ते दैवाने बोलायला मिळाले; शब्दातीत जे आहे ते शब्दांत आले तर दुसरे काय हवे.
हा असो अतिप्रसंगु । न संडी पां कथालागु । होईल श्लोकसंगति भंगु । म्हणौनियां ॥ ६६ ॥
जें मना आकळितां कुवाडें । घाघुसितां बुद्धी नातुडे । तें दैवाचेनि सुरवाडें । सांगवलें तुज ॥ ६७ ॥
जें शब्दातीत स्वभावें । तें बोलींचि जरी फावे । तरी आणिकें काय करावें । कथा सांगैं ॥ ६८ ॥
हा आर्तिविशेषु श्रोतयांचा । जाणोनि दास निवृत्तीचा । म्हणे संवादु दोघांचा । परिसोनि परिसा ॥ ६९ ॥
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् । अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥ १२ ॥
शांती घरी येते
आता प्राप्ताचे चिन्ह. जो कर्मफळाला विटला त्याच्या घरी शांती स्वतः शिरून वरते. दुसरा अभिलाषाच्या गाठीत फळभोगाच्या खुंटीला अडकलेला. फळाची हाव असल्यासारखे कर्म करायचे आणि मग ‘केलेच नाही’ म्हणून उपेक्षायचे.
मग श्रीकृष्ण म्हणे पार्थातें । आतां प्राप्ताचें चिन्ह पुरतें । सांगेन तुज निरुतें । चित्त देईं ॥ ७० ॥
तरी आत्मयोगें आथिला । जो कर्मफळाशीं विटला । तो घर रिघोनि वरिला । शांति जगीं ॥ ७१ ॥
येरु कर्मबंधें किरीटी । अभिलाषाचिया गांठीं । कळासला खुंटी । फळभोगाच्या ॥ ७२ ॥
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी । नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥ १३ ॥
जैसा फळाचिये हांवें । तैसें कर्म करी आघवें । मग न कीजेचि येणें भावें । उपेक्षी जो ॥ ७३ ॥
नवद्वारांच्या नगरात
तो जिकडे पाहील तिकडे सुखाची सृष्टी. नवद्वारांच्या देहात असूनही नाही, करत असूनही करत नाही. जसा सर्वेश्वर — पाहावे तर निर्व्यापार, आणि तोच त्रिभुवनाचा विस्तार रचतो.
तो जयाकडे वासु पाहे । तेउती सुखाची सृष्टि होये । तो म्हणे तेथ राहे । महाबोधु ॥ ७४ ॥
नवद्वारें देहीं । तो असतुचि परि नाहीं । करितुचि न करी कांहीं । फलत्यागी ॥ ७५ ॥
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः । न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ १४ ॥
जैसा कां सर्वेश्वरू । पाहिजे तंव निर्व्यापारु । परि तोचि रची विस्तारु । त्रिभुवनाचा ॥ ७६ ॥
आणि कर्ता ऐसें म्हणिपे । तरी कवणें कर्मीं न शिंपें । जे हातुपावो न लिंपे । उदासवृत्तीचा ॥ ७७ ॥
योगनिद्रा मोडत नाही
त्याची योगनिद्रा मोडत नाही, अकर्तेपणाला धक्का लागत नाही, तरी महाभूतांचा डोलारा तो उभारतो. जगाच्या जिवात आहे पण कोणाचाही नाही. मूर्तीच्या मेळाने मूर्त होऊन खेळतो, पण अमूर्तपण मळत नाही.
योगनिद्रा तरी न मोडे । अकर्तेपणा सळु न पडे । परी महाभूतांचें दळवाडें । उभारी भले ॥ ७८ ॥
जगाच्या जीवीं आहे । परी कवणाचा कहीं नोहे । जगचि हें होय जाये । तो शुद्धीहि नेणे ॥ ७९ ॥
नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः । अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ १५ ॥
पापपुण्यें अशेषें । पासींचि असतु न देखें । आणि साक्षीही होऊं न ठके । येरी गोठी कायसी ? ॥ ८० ॥
पैं मूर्तीचेनि मेळें । तो मूर्तचि होऊनि खेळे । परि अमूर्तपण न मैळे । दादुलयाचें ॥ ८१ ॥
‘तो निर्मितो’ हे अज्ञान
तो सृजतो, पाळतो, संहारतो असे म्हणणे हेच अज्ञान. ते समूळ तुटले की माझे अकर्तृत्व प्रकटते. आणि ईश्वर एक अकर्ता हे पटले, तर ‘तोच मी’ हेही आधीपासून आहेच — मग त्रिभुवनात भेद कुठला? जगच मुक्त दिसते.
तो सृजी पाळी संहारी । ऐसें बोलती जे चराचरीं । तें अज्ञान गा अवधारीं । पंडुकुमरा ॥ ८२ ॥
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः । तेषामादित्यवज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ १६ ॥
तें अज्ञान जैं समूळ तुटे । तै भ्रांतीचें मसैरें फिटे । मग अकर्तृत्व प्रगटे । मज ईश्वराचें ॥ ८३ ॥
एथ ईश्वरु एकु अकर्ता । ऐसें मानलें जरी चित्ता । तरी तोचि मी हें स्वभावता । आदीचि आहे ॥ ८४ ॥
ऐसेनि विवेकें उदो चित्तीं । तयासी भेदु कैंचा त्रिजगतीं । देखें आपुलिया प्रतीति । जगचि मुक्त ॥ ८५ ॥
पूर्वेला सूर्य उगवला की
पूर्वदिशेच्या दारी सूर्य उगवला की त्याच क्षणी इतर दिशांतही काळिमा उरत नाही. असे व्यापक ज्ञान ज्यांच्या हृदयात उतरले, त्यांची समदृष्टी वर्णायची काय — ते विश्वाला स्वतःसारखेच पाहतात.
तद्बुद्धयस्तदात्मानः तन्निष्ठातत्परायणः । गच्छन्त्यपुनरावृत्ति ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥ १७ ॥
जैशी पूर्वदिशेच्या राउळीं । उदया येतांचि सूर्य दिवाळी । कीं येरीही दिशां तियेचि काळीं । काळिमा नाहीं ॥ ८६ ॥
बुद्धिनिश्चयें आत्मज्ञान । ब्रह्मरूप भावी आपणा आपण । ब्रह्मनिष्ठा राखे पूर्ण । तत्परायण अहर्निशीं ॥ ८७ ॥
ऐसें व्यापक ज्ञान भलें । जयांचिया हृदया गिंवसित आलें । तयांची समता दृष्टि बोलें । विशेषूं काई ॥ ८८ ॥
एक आपणपांचि जैसें । ते देखतीं विश्व तैसें । हें बोलणें कायसें । नवलु एथ ॥ ८९ ॥
अमृताला मृत्यूची कथा ऐकू येत नाही
दैव दैन्य पाहत नाही, विवेकाला भ्रांती ओळखीची नाही, सूर्याला स्वप्नातही अंधार दिसत नाही, अमृताच्या कानी मृत्यूची कथा जात नाही. तसा ज्ञानी भूतांत भेद जाणत नाही — हा डास की हा हत्ती, हा श्वपच की हा द्विज, असे उरतच नाही.
परी दैव जैसें कवतिकें । कहींचि दैन्य न देखे । कां विवेकु हा नोळखे । भ्रांतीतें जेवीं ॥ ९० ॥
नातरी अंधकाराची वानी । जैसा सूर्यो न देखे स्वप्नीं । अमृत नायके कानीं । मृत्युकथा ॥ ९१ ॥
हें असो संतापु कैसा । चंद्रु न स्मरे जैसा । भूतीं भेदु नेणती तैसा । ज्ञानिये ते ॥ ९२ ॥
विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ १८ ॥
मग हा मशकु हा गजु । कीं हा श्वपचु हा द्विजु । पैल इतरु हा आत्मजु । हें उरेल कें ? ॥ ९३ ॥
जागेपणी स्वप्न कुठले
गाय आणि कुत्रा, श्रेष्ठ आणि हीन — जागेपणी हे स्वप्न कुठले? भेद दिसायला अहंभाव उरायला हवा, आणि तो आधीच नाही. सर्वत्र सदा सम असलेले अद्वय ब्रह्म तेच आपण — हेच समदृष्टीचे वर्म.
ना तरी हे धेनु हें श्वान । एक गुरु एक हीन । हें असो कैचें स्वप्न । जागतया ॥ ९४ ॥
एथ भेदु तरी कीं देखावा । जरी अहंभाव उरला होआवा । तो आधींचि नाहीं आघवा । आतां विषमु काई ॥ ९५ ॥
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः । निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ १९ ॥
म्हणौनि सर्वत्र सदा सम । तें आपणचि अद्वय ब्रह्म । हें संपूर्ण जाणें वर्म । समदृष्टीचें ॥ ९६ ॥
जिहीं विषयसंगु न सांडितां । इंद्रियांतें न दंडितां । परी भोगिली निसंगता । कामनेविण ॥ ९७ ॥
लोकांतला खेचर
त्यांनी विषयसंग सोडला नाही आणि इंद्रियांना दंडलेही नाही, तरी कामनेविना निःसंगता भोगली. लौकिक व्यवहारातच राहून लौकिकाला झोपेसारखे सोडले — माणसांत वावरणारा खेचर दिसूनही दिसत नाही तसे.
जिहीं लोकांचेनि आधारें । लौकिकेंचि व्यापारें । परि सांडिलें निदसुरें । लौकिकु हें ॥ ९८ ॥
जैसा जनामाजि खेचरु । असतुचि जना नोहे गोचरु । तैसा शरीरीं परी संसारु । नोळखे तयांतें ॥ ९९ ॥
हें असो पवनाचेनि मेळें । जैसें जळींचि जळ लोळे । तें आणिकें म्हणती वेगळें । कल्लोळ हे ॥ १०० ॥
तैसें नाम रूप तयाचें । एर्हवीं ब्रह्मचि तो साचें । मन साम्या आलें जयाचें । सर्वत्र गा ॥ १०१ ॥
ऐसेनि समदृष्टी जो होये । तया पुरुषा लक्षणही आहे । अर्जुना संक्षेपें सांगेन पाहें । अच्युत म्हणे ॥ १०२ ॥
मृगजळाचा पूर
वाऱ्याने पाण्यातच पाणी लोळते आणि लोक त्याला लाट म्हणतात; तसे त्याचे नाव आणि रूप, एरवी तो ब्रह्मच. मग समदृष्टाचे लक्षण — मृगजळाच्या पुराने पर्वत लोटला जात नाही तसा तो शुभाशुभाने विकारत नाही.
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् । स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः ॥ २० ॥
तरी मृगजळाचेनि पूरें । जैसें न लोटिजे कां गिरिवरें । तैसा शुभाशुभीं न विकरे । पातलिया जो ॥ १०३ ॥
तोचि तो निरुता । समदृष्टी तत्त्वतां । हरि म्हणे पंडुसुता । तोचि ब्रह्म ॥ १०४ ॥
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् । स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥ २१ ॥
जया आपणपें सांडूनि कहीं । इंद्रियग्रामावरी येणेंचि नाहीं । तो विषय न सेवी हें काई । विचित्र येथ ॥ १०५ ॥
चकोर वाळूचे चुंबन घेत नाही
जो स्वतःला सोडून इंद्रियांच्या गावाला कधी येतच नाही, तो विषय सेवत नाही यात नवल ते काय? कुमुदपत्राच्या ताटात चंद्रकिरणांचे जेवण केलेला चकोर वाळवंटाचे चुंबन घेईल का?
सहजें स्वसुखाचेनि अपारें । सुरवाडलेनि अंतरें । रचिला म्हणौनि बाहिरें । पाउल न घाली ॥ १०६ ॥
सांगैं कुमुददळाचेनि ताटें । जो जेविला चंद्रकिरणें चोखटें । तो चकोरु काई वाळुवंटें । चुंबितु असे ? ॥ १०७ ॥
तैसें आत्मसुख उपाइलें । जयासि आपणपेंचि फावलें । तया विषयो सहजें सांडवले । म्हणो काई ? ॥ १०८ ॥
एर्हवीं तरी कौतुकें । विचारूनि पाहें पां निकें । या विषयांचेनि सुखें । झकविती कवण ॥ १०९ ॥
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते । आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ २२ ॥
मृगजळाकडे धावणारे हरीण
ज्यांनी स्वतःला पाहिले नाही तेच इंद्रियार्थात रमतात — भुकेलेला भिकारी कोंडा खातो तसे; तहानलेली हरणे पाणी विसरून मृगजळाकडे धावतात तसे. वीज चमकते म्हणून कोणी तिच्या उजेडावर जगते का?
जिहीं आपणपें नाहीं देखिलें । तेचि इहीं इंद्रियार्थीं रंजले । जैसें रंकु कां आळुकैलें । तुषांतें सेवी ॥ ११० ॥
नातरी मृगें तृषापीडितें । संभ्रमें विसरोनि जळांतें । मग तोयबुद्धी बरडीतें । ठाकूनि येती ॥ १११ ॥
तैसें आपणपें नाहीं दिठे । जयातें स्वसुखाचे सदा खरांटे । तयासीचि विषय हे गोमटे । आवडती ॥ ११२ ॥
एर्हवीं विषयीं सुख आहे । हे बोलणेंचि सारिखें नोहे । तरी विद्युत्स्फुरणें कां न पाहे । जगामाजीं ॥ ११३ ॥
सांगैं वात वर्ष आतपु धरे । ऐसे अभ्रच्छायाचि जरी सरे । तरी त्रिमाळिकें धवळारें । करावीं कां ॥ ११४ ॥
विषकंदाला गोड म्हणणे
‘विषयसुख’ हा शब्दच न कळता केलेला बरळ — विषाच्या कंदाला मधुर म्हणावे, मंगळाला मंगल, रोहिणीला जल म्हणावे तसा. सापाच्या फणीची सावली उंदराला किती शीतल? आमिषाचा घास माशाला गिळेपर्यंतच गोड.
म्हणौनि विषयसुख जें बोलिजे । तें नेणतां गा वायां जल्पिजे । जैसें महूर कां म्हणिजे । विषकंदातें ॥ ११५ ॥
नातरी भौमा नाम मंगळु । रोहिणीतें म्हणती जळु । तैसा सुखप्रवादु बरळु । विषयिकु हा ॥ ११६ ॥
हे असो आघवी बोली । सांग पां सर्पफणीचा साउली । ते शीतल होईल केतुली । मूषकासी ? ॥ ११७ ॥
जैसा आमिषकवळु पांडवा । मीनु न सेवी तंवचि बरवा । तैसा विषयसंगु आघवा । निभ्रांत जाणें ॥ ११८ ॥
हे विरक्तांचिये दिठी । जैं न्याहाळिजे किरीटी । तैं पांडुरोगाचिये पुष्टी- । सारिखें दिसे ॥ ११९ ॥
पुवातले किडे
विषयभोगातले सुख आद्यंत दुःखच; पण मूर्खाला सेवल्यावाचून राहवत नाही. पुवाच्या चिखलातल्या किड्यांना किळस येते का? ते विषयकर्दमातले बेडूक. आणि दुःखाच्या योनी निरर्थक नाहीत — त्यांच्यामुळेच जीव विरक्त होतो.
म्हणौनि विषयभोगीं जें सुख । तें साद्यंतचि जाण दुःख । परि काय कीजे मूर्ख । न सेवितां न सरे ॥ १२० ॥
तें अंतर नेणती बापुडे । म्हणौनि अगत्य सेवणें घडे । सांगैं पूयपंकींचे किडे । काय चिळसी घेती ॥ १२१ ॥
तयां दुःखियां दुःखचि जिव्हार । ते विषयकर्दमींचे दर्दुर । ते भोगजळींचे जळचर । सांडिती केवीं ॥ १२२ ॥
आणि दुःखयोनि जिया आहाती । तिया निरर्थका तरी नव्हती । जरी विषयांवरी विरक्ती । धरिती जीव ॥ १२३ ॥
नातरी गर्भवासादि संकट । कां जन्ममरणींचे कष्ट । हे विसांवेवीण वाट । वाहावी कवणें ॥ १२४ ॥
नाहीतर ‘संसार’ शब्द खोटा ठरेल
विषयीच विषय सोडू लागले तर महादोष राहणार कुठे, आणि ‘संसार’ हा शब्दच जगात खोटा ठरेल. अविद्येने उभे केलेले नसलेले, ज्यांनी विषयदुःख सुख मानून घेतले त्यांनीच खरे करून दाखवले. विरक्त हे विषासारखे टाकतात.
जरी विषयीं विषयो सांडिजेल । तरी महादोषीं कें वसिजेल । आणि संसारु हा शब्दु नव्हेल । लटिका जगीं ? ॥ १२५ ॥
म्हणौनि अविद्याजात नाथिलें । तें तिहींचि साच दाविलें । जिहीं सुखबुद्धी घेतलें । विषयदुःख ॥ १२६ ॥
या कारणें गा सुभटा । हा विचारितां विषय वोखटा । तूं झणें कहीं या वाटा । विसरोनि जाशी ॥ १२७ ॥
पैं यातें विरक्त पुरुष । त्यजिती कां जैसें विष । निराशा तयां दुःख । दाविलें नावडे ॥ १२८ ॥
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् । कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ २३ ॥
आतले सुख
ज्ञानी देहात देहभाव स्ववश करतात; त्यांना बाहेरची भाषाच ठाऊक नाही, आत एक सुख आहे. पण ते वेगळेपणाने भोगले जात नाही — पक्ष्याने फळाला चोच लावावी तसे नव्हे; तिथे भोगतेपणही विसरले जाते.
ज्ञानियांच्या हन ठायीं । याची मातुही कीर नाहीं । देहीं देहभावो जिहीं । स्ववश केले ॥ १२९ ॥
जयांतें बाह्याची भाष । नेणिजेचि निःशेष । अंतरीं सुख । एक आथि ॥ १३० ॥
परि तें वेगळेपणें भोगिजे । जैसें पक्षियें फळ चुंबिजे । तैसें नव्हे तेथ विसरिजे । भोगितेपणही ॥ १३१ ॥
भोगीं अवस्था एकी उठी । ते अहंकाराचा अंचळु लोटी । मग सुखेंसि घे आंटी । गाढेपणें ॥ १३२ ॥
तिये आलिंगनमेळीं । होय आपेंआप कवळी । तेथ जळ जैसें जळीं । वेगळें न दिसे ॥ १३३ ॥
पाण्यात पाणी
पाण्यात पाणी वेगळे दिसत नाही, आकाशात वारा हरपतो — तसे त्या मिलनात नुसते सुखच उरते. द्वैताची भाषा जाते; ‘एक झाले’ म्हणावे तर जाणणारा साक्षी तरी कोण उरला? ते आत्माराम.
कां आकाशीं वायु हारपे । तेथ दोन्ही हे भाष लोपे । तैसे सुखचि उरे स्वरूपें । सुरतीं तिये ॥ १३४ ॥
ऐसी द्वैताची भाष जाय । मग म्हणों जरी एक होय । तरी तेथ साक्षी कवणु आहे । जाणते जें ॥ १३५ ॥
योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः । स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ २४ ॥
म्हणौनि असो हें आघवें । एथ न बोलणें काय बोलावें । ते खुणाचि पावले स्वभावें । आत्माराम ॥ १३६ ॥
जे ऐसेनि सुखें मातले । आपणपांचि आपण गुंतले । ते मी जाणें निखिळ वोतले । सामरस्याचे ॥ १३७ ॥
संतस्तवनाकडे वळण
ते आनंदाचे अनुकार, सुखाचे अंकुर, विवेकाचे गाव, ब्रह्मविद्येचे अलंकारलेले अवयव. मग ज्ञानेश्वर स्वतःला थांबवतात — ‘तूं संतस्तवनीं रतसी, तरी कथेची से न करिसी’. संतांच्या स्तुतीत रमून कथा विसरू नकोस.
ते आनंदाचे अनुकार । सुखाचे अंकुर । कीं महाबोधें विहार । केले जैसे ॥ १३८ ॥
ते विवेकाचें गांव । कीं परब्रह्मींचे स्वभाव । नातरी अळंकारले अवयव । ब्रह्मविद्येचे ॥ १३९ ॥
ते सत्त्वाचे सात्त्विक । कीं चैतन्याचे आंगिक । हें बहु असो एकैक । वानिसी काई ॥ १४० ॥
तूं संतस्तवनीं रतसी । तरी कथेची से न करिसी । कीं निराळीं बोल देखसी । सनागर ॥ १४१ ॥
परि तो रसातिशयो मुकुळीं । मग ग्रंथार्थदीपु उजळीं । करी साधुहृदयराउळीं । मंगळउखा ॥ १४२ ॥
डोहाचा तळ घेतला
गुरूंचा आशीर्वाद निवृत्तिदासाला पोहोचला. अनंत सुखाच्या डोहात ज्यांनी एकदम तळच गाठला आणि तिथे स्थिरावून तेच होऊन गेले. आत्मप्रकाशाने जो स्वतःच विश्व पाहतो तो देहातच परब्रह्म.
ऐसा श्रीगुरूचा उवायिला । निवृत्तिदासासी पातला । मग तो म्हणे श्रीकृष्ण बोलिला । तेंचि आइका ॥ १४३ ॥
अर्जुना अनंत सुखाच्या डोहीं । एकसरा तळुचि घेतला जिहीं । मग स्थिराऊनि तेही । तेंचि जाहले ॥ १४४ ॥
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः । छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ २५ ॥
अथवा आत्मप्रकाशें चोखें । जो आपणपेंचि विश्व देखे । तो देहेंचि परब्रह्म सुखें । मानूं येईल ॥ १४५ ॥
जें साचोकारें परम । ना तें अक्षर निःसीम । जिये गांवींचे निष्काम । अधिकारिये ॥ १४६ ॥
निष्कामांचे गाव
ते अक्षर निःसीम, जिथले अधिकारी निष्काम. महर्षींमध्ये वाढलेले, विरक्तांच्या वाट्याला आलेले, निःसंशयांना पिकलेले. ज्यांनी विषयांपासून चित्त हिरावून स्वतःच जिंकले, ते तिथे झोपले की जागेच होत नाहीत.
जे महर्षीं वाढले । विरक्तां भागा फिटलें । जे निःसंशया पिकलें । निरंतर ॥ १४७ ॥
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् । अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ २६ ॥
जिहीं विषयांपासोनि हिरतलें । चित्त आपुलें आपण जिंतिलें । ते निश्चित जेथ सुतले । चेतीचिना ॥ १४८ ॥
तें परब्रह्म निर्वाण । जें आत्मविदांचें कारण । तेंचि ते पुरुष जाण । पंडुकुमरा ॥ १४९ ॥
ते ऐसे कैसेंनि जहाले । जे देहींचि ब्रह्मत्वा आले । हें पुससी तरी भलें । संक्षेपें सांगों ॥ १५० ॥
भुवयांच्या गाठीवर दृष्टी
देहातच ब्रह्म कसे झाले? वैराग्याच्या आधाराने विषय बाहेर हाकलून मन शरीरात एकवटले; भुवयांची गाठ पडते तिथे दृष्टी मागे वळवली; डावी-उजवी सोडून प्राण आणि अपान समान करून चित्तासह व्योमगामी झाले.
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः । प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ २७ ॥
तरी वैराग्याचेनि आधारें । जिहीं विषय दवडूनि बाहिरें । शरीरीं एकंदरें । केलें मन ॥ १५१ ॥
सहजें तिहीं संधी भेटी । जेथ भ्रूपल्लवां पडे गांठी । तेथ पाठिमोरी दिठी । पारखोनियां ॥ १५२ ॥
सांडूनि दक्षिण वाम । प्राणापानसम । चित्तेंसीं व्योम- । गामिये करिती ॥ १५३ ॥
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः । विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥ २८ ॥
गंगा समुद्रात मिळते
गल्लीतले सगळे पाणी घेऊन गंगा समुद्रात मिळाली की एकेक वेगळे काढता येत नाही; तसे मन पवनाने गगनात लयाला गेले की वासनांची विवंचना आपोआप सरते. ज्या पटावर संसाराचे चित्र उमटते तो मनोरूपी पट फाटतो.
तेथ जैसीं रथ्योदकें सकळें । घेऊनि गंगा समुद्रीं मिळे । मग एकेकु वेगळें । निवडूं नये ॥ १५४ ॥
तैसी वासनांतराची विवंचना । मग आपैसी पारुखे अर्जुना । जे वेळीं गगनीं लयो मना । पवनें कीजे ॥ १५५ ॥
जेथ हें संसारचित्र उमटे । तो मनोरूपु पटु फाटे । जैसें सरोवर आटे । मग प्रतिभा नाहीं ॥ १५६ ॥
तैसें मन एथ मुद्दल जाय । मग अहंभावादिक कें आहे । म्हणौनि शरीरेंचि ब्रह्म होये । अनुभवी तो ॥ १५७ ॥
आम्हीं मागां हन सांगितलें । जे देहींचि ब्रह्मत्व पावले । ते येणें मार्गें आले । म्हणौनियां ॥ १५८ ॥
यमनियमांचे डोंगर
त्यांनी यमनियमांचे डोंगर आणि अभ्यासाचे सागर ओलांडून हा पार गाठला; स्वतःला निर्लेप करून प्रपंचाचे माप घेतले आणि खऱ्याचेच रूप होऊन राहिले. हे ऐकून अर्जुन चमत्कारला, आणि कृष्णांनी हसून विचारले — या बोलण्याने चित्त कशाने वेधले?
आणि यमनियमांचे डोंगर । अभ्यासाचे सागर । क्रमोनि हे पार । पातले ते ॥ १५९ ॥
तिहीं आपणपें करूनि निर्लेप । प्रपंचाचें घेतलें माप । मग साचाचेंचि रूप । होऊनि ठेले ॥ १६० ॥
ऐसा योगयुक्तीचा उद्देशु । जेथ बोलिला हृषीकेशु । तेथ अर्जुनु सुदंशु । म्हणौनि चमत्कारला॥ १६१ ॥
तें देखिलिया कृष्णें जाणितलें । मग हांसोनि पार्थातें म्हणितलें । काई पां चित्त उवाइलें । इये बोलीं तुझें ? ॥ १६२ ॥
तंव अर्जुन म्हणे देवो । परचित्तलक्षणांचा रावो । भला जाणितला जी भावो । मानसु माझा ॥ १६३ ॥
पोहण्यापेक्षा उतार सोपा
अर्जुन म्हणतो — मी विचारायच्या आधीच तुम्ही ओळखलेत. हा मार्ग पोहण्यापेक्षा पायउतारासारखा सोपा, सांख्यापेक्षा प्रांजळ; पण आमच्यासारख्या अजाणांना पुन्हा एकदा, साद्यंत सांगा.
म्यां जें कांहीं विवरोनि पुसावें । तें आधींचि जाणितलें देवें । तरी बोलिलें तेंचि सांगावें । विवळ करूनि ॥ १६४ ॥
एर्हवीं तरी अवधारा । जो दाविला तुम्हीं अनुसारा । तो पव्हण्याहूनि पायउतारा । सोहपा जैसा ॥ १६५ ॥
तैसा सांख्याहूनि प्रांजळा । परी आम्हांसारिखियां अभोळां । एथ आहाति परि कांहीं काळा । तो साहों ये वर ॥ १६६ ॥
म्हणौनि एक वेळ देवा । तोचि पडताळा घेयावा । विस्तरेल तरी सांगावा । साद्यंतुचि॥ १६७ ॥
तंव श्रीकृष्ण म्हणती हो कां । तुज हा मार्गु गमला निका । तरी काय जाहलें आईकीजो कां । सुखें बोलों॥ १६८ ॥
मायेचे चित्त
कृष्ण म्हणतात — तू ऐकतोस आणि ऐकून आचरतोस, मग सांगायला आढेवेढे कसले? आधीच चित्त मायेचे, वर प्रियकराचे निमित्त — त्या स्नेहाचे अद्भुतपण कोण जाणणार. करुणारसाची वृष्टी की नव्या स्नेहाची सृष्टी, कळत नाही.
अर्जुना तूं परिससी । परिसोनि अनुष्ठिसी । तरी आम्हांसीचि वानी कायसी । सांगावयाची ? ॥ १६९ ॥
आधींचि चित्त मायेचें । वरी मिष जाहले पढियंतयाचें । आतां तें अद्भुतपण स्नेहाचें । कवण जाणे ॥ १७० ॥
तें म्हणो कारुण्यरसाची वृष्टि । कीं नवया स्नेहाची सृष्टि । हें असो नेणिजे दृष्टी । हरीची वानूं ॥ १७१ ॥
जे अमृताची वोतली । कीं प्रेमचि पिऊनि मातली । म्हणौनि अर्जुनमोहें गुंतली । निघों नेणें ॥ १७२ ॥
हें बहु जें जें जल्पिजेल । तेथें कथेसि फांकु होईल । परि तें स्नेहरूपा न येल । बोलवरी॥ १७३ ॥
जो स्वतःचे माप जाणत नाही
जो स्वतःचे माप स्वतःच जाणत नाही, त्या ईश्वराला कवेत कोण घेणार? ‘तुझ्या चित्ताला जसजसे बोधेल तसतसे सांगेन’ — योग म्हणजे काय, त्याचा उपयोग काय, अधिकारी कोण; हे सगळे आता सांगतो.
म्हणौनि विसुरा काय येणें । तो ईश्वरु कवळावा कवणें । जो आपुलें मान नेणें । आपणचि॥ १७४ ॥
तरी मागीला ध्वनीआंतु । मज गमला सावियाचि मोहितु । जे बलात्कारें असे म्हणतु । परिस बापा ॥ १७५ ॥
अर्जुना जेणें जेणें भेदें । तुझें कां चित्त बोधे । तैसें तैसें विनोदें । निरूपिजेल ॥ १७६ ॥
तो काइसया नाम योगु । तयाचा कवण उपेगु । अथवा अधिकारप्रसंगु । कवणा येथ ॥ १७७ ॥
ऐसें जें जें कांहीं । उक्त असे इये ठाईं । तें आघवेंचि पाहीं । सांगेन आतां ॥ १७८ ॥
संग न सोडता योग
‘तूं चित्त देऊनि अवधारीं’ असे म्हणून श्रीहरी पुढची कथा सुरू करतात. अर्जुनाचा संग न सोडता कृष्ण योग सांगतील, असे निवृत्तिदास प्रसंग उलगडून सांगतो — सहाव्या अध्यायाची ही प्रस्तावना.
तूं चित्त देऊनि अवधारीं । ऐसें म्हणौनि श्रीहरी । बोलिजेल ते पुढारी । कथा आहे ॥ १७९ ॥
श्रीकृष्ण अर्जुनासी संगु । न सांडोनि सांगेल योगु । तो व्यक्त करूं प्रसंगु । म्हणे निवृत्तिदासु ॥ १८० ॥
ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.