मुख्य मजकुराकडे जा
WhatsUp मराठी कोश
—
ज्ञानेश्वरी — अध्याय सातवा

साहित्य

ज्ञानेश्वरी — अध्याय सातवा

Dnyaneshwari — Adhyay 7

रचना — संत ज्ञानेश्वर · १२७५–१२९६

सारांश

कृष्ण स्वतःचे दोन स्वभाव सांगतात — जड प्रकृती आणि जीवरूप परा प्रकृती. सर्व सृष्टी याच दोहोंतून. तसेच भक्तांचे चार प्रकार येथे येतात: आर्त, जिज्ञासू, अर्थार्थी आणि ज्ञानी. यांतील ज्ञानी भक्त कृष्णांना सर्वाधिक प्रिय, कारण त्याला मागायचे काही उरलेले नसते.

श्रीभगवानुवाच – मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः ।असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥ १ ॥ ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानं इदं वक्ष्याम्यशेषतः ।यज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यत् ज्ञातव्यं अवशिष्यते ॥ २ ॥
आइका मग तो श्रीअनंतु ।पार्थातें असे म्हणतु ।पैं गा तूं योगयुक्तु ।जालासि आतां ॥ १ ॥
मज समग्रातें जाणसी ऐसें ।आपुलिया तळहातींचें रत्न जैसें ।तुज ज्ञान सांगेन तैसें ।विज्ञानेंसीं ॥ २ ॥
एथ विज्ञानें काय करावें ।ऐसें घेसी जरी मनोभावें ।तरी पैं आधीं जाणावें ।तेंचि लागे ॥ ३ ॥
मग ज्ञानाचिये वेळे ।झांकती जाणिवेचे डोळे ।जैसी तीरीं नाव न ढळे ।टेकलीसांती ॥ ४ ॥
तैसी जाणीव जेथ न रिघे ।विचार मागुता पाउलीं निघे ।तर्कु आयणी नेघे ।आंगीं जयांच्या ॥ ५ ॥
अर्जुना तया नांव ज्ञान ।येर प्रपंचु हें विज्ञान ।तेथ सत्यबुद्धि तें अज्ञान ।हेंही जाण ॥ ६ ॥
आतां अज्ञान अवघें हरपे ।विज्ञान निःशेष करपे ।आणि ज्ञान तें स्वरूपें ।होऊनि जाइजे ॥ ७ ॥
जेणें सांगतयाचें बोलणें खुंटे ।ऐकतयाचें व्यसन तुटे ।हें जाणणें सानें मोठें ।उरों नेदी ॥ ८ ॥
ऐसें वर्म जें गूढ ।तें किजेल वाक्यारूढ ।जेणें थोडेन पुरे कोड ।बहुत मनींचें ॥ ९ ॥
मनुष्याणां सहस्त्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ॥ ३ ॥
पैं गा मनुष्यांचिया सहस्तशां- ।माजीं विपाइले याचि धिंवसा ।तैसें या धिंवसेकरां बहुवसां ।माजीं विरळा जाणे ॥ १० ॥
जैसा भरलेया त्रिभुवना- ।आंतु एकएकु चांगु अर्जुना ।निवडूनि कीजे सेना ।लक्षवरी ॥ ११ ॥
कीं तयाही पाठीं ।जे वेळीं लोह मांसातें घांटी ।ते वेळीं विजयश्रियेच्या पाटीं ।एकुची बैसे ॥ १२ ॥
तैसें आस्थेच्या महापुरीं ।रिघताती कोटिवरी ।परी प्राप्तीच्या पैलतीरीं ।विपाइला निगे ॥ १३ ॥
म्हणौनि सामान्य गा नोहे ।हें सांगतां वडिल गोठी आहे ।परी तें बोलों येईल पाहें ।आता प्रस्तुत ऐकें ॥ १४ ॥
तरी अवधारीं गा धनंजया ।हे महदादिक माझी माया ।जैसी प्रतिबिंबे छाया ।निजांगाची ॥ १५ ॥
भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥ ४ ॥
आणि इयेतें प्रकृति म्हणिजे ।जे अष्टधा भिन्न जाणिजे ।लोकत्रय निपजे ।इयेस्तव ॥ १६ ॥
हे अष्टधा भिन्न कैसी ।ऐसा ध्वनि धरिसी जरी मानसीं ।तरी तेचि गा आतां परियेसीं ।विवंचना ॥ १७ ॥
आप तेज गगन ।मही मारुत मन ।बुद्धि अहंकारु हे भिन्न ।आठै भाग ॥ १८ ॥
अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् ।जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥ ५ ॥
या आठांची जे साम्यावस्था ।ते माझी परम प्रकृति पार्था ।तिये नाम व्यवस्था ।जीवु ऐसी ॥ १९ ॥
जे जडातें जीववी ।चेतनेतें चेतवी ।मना करवीं मानवी ।शोक मोहो ॥ २० ॥
पैं बुद्धीच्या अंगीं जाणणें ।तें जिये जवळिकेचें करणें ।जिया अहंकाराचेनि विंदाणें ।जगचि धरिजे ॥ २१ ॥
एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ॥ ६ ॥
ते सूक्ष्म प्रकृति कोडें ।जैं स्थूळाचिया आंगा घडे ।तैं भूतसृष्टीची पडे ।टांकसाळ ॥ २२ ॥
चतुर्विध ठसा ।उमटों लागे आपैसा ।मोला तरी सरसा ।परी थरचि आनान ॥ २३ ॥
होती चौऱ्यांशीं लक्ष थरा ।येरा मिती नेणिजे भांडारा ।भरे आदिशून्याचा गाभारा ।नाणेयांसी ॥ २४ ॥
ऐसें एकतुके पांचभौतिक ।पडती बहुवस टांक ।मग तिये समृद्धीचे लेख ।प्रकृतीचि धरी ॥ २५ ॥
जे आखूनि नाणें विस्तारी ।पाठी तयाची आटणी करी ।माजीं कर्माकर्माचिया व्यवहारीं ।प्रवर्तु दावी ॥ २६ ॥
हें रूपक परी असो ।सांगों उघड जैसें परियेसों ।तरी नामरूपाचा अतिसो ।प्रकृतीच कीजे ॥ २७ ॥
आणि प्रकृति तंव माझ्या ठायीं ।बिंबे येथें आन नाहीं ।म्हणौनि आदि मध्य अवसान पाहीं ।जगासि मी ॥ २८ ॥
मत्तः परतरं नान्यत्किंचिदस्ति धनंजय ।मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥ ७ ॥
हें रोहिणीचें जळ ।तयाचें पाहतां येइजे मूळ ।तैं रश्मि नव्हती केवळ ।होय तें भानु ॥ २९ ॥
तयाचिपरी किरीटी ।इया प्रकृती जालिये सृष्टी ।जैं उपसंहरूनि कीजेल ठी ।तैं मीचि आहें ॥ ३० ॥
ऐसें होय दिसे न दिसे ।हें मजचि माजीं असे ।मियां विश्व धरिजे जैसें ।सूत्रें मणि ॥ ३१ ॥
सुवर्णाचे मणी केले ।ते सोनियाचे सुतीं वोविले ।तैसें म्यां जग धरिलें ।सबाह्याभ्यंतरीं ॥ ३२ ॥
रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः ।प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु ॥ ८ ॥
म्हणौनि उदकीं रसु ।कां पवनीं जो स्पर्शु ।शशिसूर्यीं जो प्रकाशु ।तो मीचि जाण ॥ ३३ ॥
तैसाचि नैसर्गिकु शुद्धु ।मी पृथ्वीच्या ठायीं गंधु ।गगनीं मी शब्दु ।वेदीं प्रणवु ॥ ३४ ॥
नराच्या ठायीं नरत्व ।जें अहंभाविये सत्त्व ।तें पौरुष मी हें तत्त्व ।बोलिजत असे ॥ ३५ ॥
पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु ॥ ९ ॥
अग्नि ऐसें आहाच ।तेज नामाचें आहे कवच ।तें परतें केलिया साच ।निजतेज तें मी ॥ ३६ ॥
आणि नानाविध योनी ।जन्मोनि भूतें त्रिभुवनीं ।वर्तत आहाति जीवनीं ।आपुलाल्या ॥ ३७ ॥
एकें पवनेंचि पिती ।एकें तृणास्तव जिती ।एकें अन्नाधारें राहती ।जळें एकें ॥ ३८ ॥
ऐसें भूतांप्रति आनान ।जें प्रकृतिवशें दिसे जीवन ।तें आघवाठायीं अभिन्न ।मीचि एक ॥ ३९ ॥
पैं आदिचेनि अवसरें ।विरूढे गगनाचेनि अंकुरें ।जे अंतीं गिळी अक्षरें ।प्रणवपीठींचीं ॥ ४० ॥
जंव हा विश्वाकारु असे ।तंव जें विश्वाचिसारिखें दिसे ।मग महाप्रळयदशे ।कैसेंही नव्हे ॥ ४१ ॥
बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् ।बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥ १० ॥
ऐसें अनादि जें सहज ।तें मी गा विश्वबीज ।हें हातातळीं तुज ।देइजत असे ॥ ४२ ॥
मग उघड करूनि पांडवा ।जैं हे आणिसील सांख्याचिया गांवा ।तैं ययाचा उपेगु बरवा ।देखशील ॥ ४३ ॥
परी हे अप्रासंगिक आलाप ।आतां असतु न बोलों संक्षेप ।जाण तपियांच्या ठायीं तप ।तें रूप माझें ॥ ४४ ॥
बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम् ।धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ॥ ११ ॥
बळियांमाजीं बळ ।तें मी जाणें अढळ ।बुद्धिमंतीं केवळ ।बुद्धि तें मी ॥ ४५ ॥
भूतांच्या ठायीं कामु ।तो मी म्हणे आत्मारामु ।जेणें अर्थास्तव धर्मु ।थोरु होय ॥ ४६ ॥
एर्हवीं विकाराचेनि पैसे ।करी कीर इंद्रियांचि ऐसें ।परी धर्मासि वेखासें ।जावों नेदी ॥ ४७ ॥
जो अप्रवृत्तीचा अव्हांटा ।सांडूनि विधीचिया निघे वाटा ।तेवींचि नियमाचा दिवटा ।सवें चाले ॥ ४८ ॥
कामु ऐसिया वोजा प्रवर्ते ।म्हणौनि धर्मासि होय पुरतें ।मोक्षतीर्थींचे मुक्तें ।संसार भोगी ॥ ४९ ॥
जो श्रुतिगौरवाच्या मांडवीं ।काम सृष्टीचा वेलु वाढवी ।जंव कर्मफळेंसि पालवी ।अपवर्गीं टेंके ॥ ५० ॥
ऐसा नियुत कां कंदर्पु ।जो भूतां या बीजरूपु ।तो मी म्हणे बापु ।योगियांचा ॥ ५१ ॥
हें एकेक किती सांगावें ।आतां वस्तुजातचि आघवें ।मजपासूनि जाणावें ।विकारलें असे ॥ ५२ ॥
ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ॥ १२ ॥
जे सात्त्विक हन भाव ।कां रजतमादि सर्व ।तें ममरूपसंभव ।वोळखें तूं ॥ ५३ ॥
हे जाले तरी माझ्या ठायीं ।परी तयामाजीं मी नाहीं ।जैसी स्वप्नींच्या डोहीं ।जागृति न बुडे ॥ ५४ ॥
जैसी रसाचीच सुघट ।बीजकणिका घनवट ।परी तियेस्तव होय काष्ठ ।अंकुरद्वारें ॥ ५५ ॥
मग तया काष्ठाच्या ठायीं ।सांग पां बीजपण असे काई ? ।तैसा मी विकारीं नाहीं ।जरी विकारला दिसे ॥ ५६ ॥
पैं गगनीं उपजे आभाळ ।परी तेथ गगन नाहीं केवळ ।अथवा आभाळीं होय सलिल ।तेथ अभ्र नाहीं ॥ ५७ ॥
मग त्या उदकाचेनि आवेशें ।प्रगटलें तेज जें लखलखीत दिसे ।तिये विजूमाजीं असे ।सलिल कायी ? ॥ ५८ ॥
सांगें अग्नीस्तव धूम होये ।तिये धूमीं काय अग्नि आहे ? ।तैसा विकारु हा मी नोहें ।जरी विकारला असे ॥ ५९ ॥
त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥ १३ ॥
परी उदकीं जाली बाबुळी ।ते उदकातें जैसी झांकोळी ।कां वायांचि आभाळीं ।आकाश लोपे ॥ ६० ॥
हां गा स्वप्न लटिकें म्हणों ये ।परि निद्रावशें बाणलें होये ।तंव आठवु काय देत आहे ।आपणपेयां ? ॥ ६१ ॥
हें असो डोळ्यांचें ।डोळांचि पडळ रचे ।तेणें देखणेंपण डोळ्यांचे ।न गिळजे कायी ? ॥ ६२ ॥
तैसी हे माझीच बिंबली ।त्रिगुणात्मक साउली ।कीं मजचि आड वोडवली ।जवनिका जैसी ॥ ६३ ॥
म्हणौनि भूतें मातें नेणती ।माझींच परी मी नव्हती ।जैसी जळींचि जळीं न विरती ।मुक्ताफळें ॥ ६४ ॥
पैं पृथ्वीयेचा घटु कीजे ।सवेंचि पृथ्वीसि मिळे तरी मेळविजे ।एर्हवीं तोचि अग्निसंगें सिजे ।तरी वेगळा होय ॥ ६५ ॥
दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥ १४ ॥
तैसें भूतजात सर्व ।हे माझेचि कीर अवयव ।परि मायायोगें जीव- ।दशे आले ॥ ६६ ॥
म्हणौनि माझेचि मी नव्हती ।माझेचि मज नोळखती ।अहंममताभ्रांती ।विषयांध जाले ॥ ६७ ॥
आतां महदादि हे माझी माया ।उतरोनियां धनंजया ।मी होईजे हें आया ।कैसेनि ये ? ॥ ६८ ॥
जिये ब्रह्माचळाचा आधाडा ।पहिलिया संकल्पजळाचा उभडा ।सवेंचि महाभूतांचा बुडबुडा ।साना आला ॥ ६९ ॥
जे सृष्टिविस्ताराचेनि वोघें ।चढत काळकळनेचेनि वेगें ।प्रवृत्तिनिवृत्तीचीं तुंगें ।तटें सांडी ॥ ७० ॥
जे गुणघनाचेनि वृष्टिभरें ।भरली मोहाचेनि महापूरें ।घेऊनि जात नगरें ।यमनियमांचीं ॥ ७१ ॥
जे द्वेषाच्या आवर्तीं दाटत ।मत्सराचे वळसे पडत ।माजीं प्रमादादि तळपत ।महामीन ॥ ७२ ॥
जेथ प्रपंचाचीं वळणें ।कर्माकर्मांचीं वोभाणें ।वरी तरताती वोसाणें ।सुखदुःखांचीं ॥ ७३ ॥
रतीचिया बेटा ।आदळती कामाचिया लाटा ।जेथ जीवफेन संघटा ।सैंघ दिसे ॥ ७४ ॥
अहंकाराचिया चळिया ।वरि मदत्रयाचिया उकळिया ।जेथ विषयोर्मीच्या आकळिया ।उल्लाळ घेती ॥ ७५ ॥
उदयास्ताचे लोंढे ।पाडीत जन्ममरणाचे चोंढे ।जेथ पांचभौतिक बुडबुडे ।होती जाती ॥ ७६ ॥
सम्मोह विभ्रम मासे ।गिळिताती धैर्याचीं आविसें ।तेथ देव्हडे भोंवत वळसे ।अज्ञानाचे ॥ ७७ ॥
भ्रांतीचेनि खडुळें ।रेवले आस्थेचे अवगाळें ।रजोगुणाचेनि खळाळें ।स्वर्गु गाजे ॥ ७८ ॥
तमाचे धारसे वाड ।सत्त्वाचें स्थिरपण जाड ।किंबहुना हे दुवाड ।मायानदी ॥ ७९ ॥
पैं पुनरावृत्तीचेनि उभडें ।झळंबती सत्यलोकींचे हुडे ।घायें गडबडती धोंडे ।ब्रह्मगोळकाचे ॥ ८० ॥
तया पाणियाचेनि वहिलेपणें ।अझुनी न ध्रिती वोभाणें ।ऐसा मायापूर हा कवणें ।तरिजेल गा ? ॥ ८१ ॥
येथ एक नवलावो ।जो जो कीजे तरणोपावो ।तो तो अपावो ।होय तें एक ॥ ८२ ॥
एक स्वयंबुद्धीच्या बाहीं ।रिगाले तयांची शुद्धीचि नाहीं ।एक जाणिवेचे डोहीं ।गर्वेंचि गिळिले ॥ ८३ ॥
एकीं वेदत्रयाचिया सांगडी ।घेतल्या अहंभावाचिया धोंडी ।ते मदमीनाच्या तोंडीं ।सगळेचि गेले ॥ ८४ ॥
एकीं वयसेचें जाड बांधले ।मग मन्मथाचिये कांसे लागले ।ते विषयमगरीं सांडिले ।चघळूनियां ॥ ८५ ॥
आतां वार्धक्याच्या तरंगा- ।माजीं मतिभ्रंशाचा जरंगा ।तेणें कवळिजताती पैं गा ।चहूंकडे ॥ ८६ ॥
आणि शोकाचा कडा उपडत ।क्रोधाच्या आवर्तीं दाटत ।आपदागिधीं चुंबिजत ।उधवला ठायीं ॥ ८७ ॥
मग दुःखाचेनि बरबटें बोंबले ।पाठीं मरणाचिये रेवे रेवले ।ऐसे कामाचे कांसे लागले ।ते गेले वायां ॥ ८८ ॥
एकीं यजनक्रियेची पेटी ।बांधोनि घातली पोटीं ।ते स्वर्गसुखाच्या कपाटीं ।शिरकोनि ठेले ॥ ८९ ॥
एकीं मोक्षीं लागावयाचिया आशा ।केला कर्मबाह्यांचा भरंवसा ।परी ते पडिले वळसां ।विधिनिषेधांच्या ॥ ९० ॥
जेथ वैराग्याची नाव न रिगे ।विवेकाचा तागा न लगे ।वरि कांहीं तरों ये योगें ।तरी विपाय तो ॥ ९१ ॥
ऐसें तरी जीवाचिये आंगवणें ।इये मायानदीचें तरणें ।हें कासयासारिखें बोलणें ।म्हणावें पां ॥ ९२ ॥
जरी अपथ्यशीळा व्याधी ।कळे साधूसी दुर्जनाची बुद्धी ।कीं रागी सांडी रिद्धी ।आली सांती ॥ ९३ ॥
जरी चोरां सभा दाटे ।अथवा मीनां गळु घोटे ।ना तरी भेडा उलटे ।विवसी जरी ॥ ९४ ॥
पाडस वागुर करांडी ।कां मुंगी मेरु वोलांडी ।तरी मायेची पैलथडी ।देखती जीव ॥ ९५ ॥
म्हणौनि गा पंडुसुता ।जैसी सकामा न जिणवेचि वनिता ।तेवीं मायामय हे सरिता ।न तरवें जीवां ॥ ९६ ॥
येथ एकचि लीला तरले ।जे सर्वभावें मज भजले ।तयां ऐलीच थडी सरलें ।मायाजळ ॥ ९७ ॥
जयां सद्गुरुतारूं फुडें ।जे अनुभवाचे कांसे गाढे ।जयां आत्मनिवेदन तरांडे ।आकळलें ॥ ९८ ॥
जे अहंभावाचें वोझें सांडुनी ।विकल्पाचिया झुळका चुकाउनी ।अनुरागाचा निरुता होउनि ।पाणिढाळु ॥ ९९ ॥
जया ऐक्याचिया उतारा ।बोधाचा जोडला तारा ।मग निवृत्तीचिया पैल तीरा ।झेंपावले जे ॥ १०० ॥
ते उपरतीच्या वांवीं सेलत ।सोऽहंभावाचेनि थावें पेलत ।मग निघाले अनकळित ।निवृत्तितटीं ॥ १०१ ॥
येणें उपायें मज भजले ।ते हे माझी माया तरले ।परि ऐसे भक्त विपाइले ।बहुवस नाहीं ॥ १०२ ॥
न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः ॥ १५ ॥
जे बहुतां एकां अव्हांतरु ।अहंकाराचा भूतसंचारु ।जाहला म्हणौनि विसरु ।आत्मबोधाचा ॥ १०३ ॥
ते वेळीं नियमाचें वस्त्र नाठवे ।पुढील अधोगतीची लाज नेणवे ।आणि करिताति जें न करावें ।वेदु म्हणे ॥ १०४ ॥
पाहें पां शरीराचिया गांवा ।जयालागीं आले पांडवा ।तो कार्यार्थु आघवा ।सांडूनियां ॥ १०५ ॥
इंद्रियग्रामींचे राजबिदीं ।अहंममतेचिया जल्पवादीं ।विकारांतरांचि मांदीं ।मेळवूनियां ॥ १०६ ॥
दुःखशोकांच्या घाईं ।मारिलियाची सेचि नाहीं ।हे सांगावया कारण काई ।जे ग्रासिले माया ॥ १०७ ॥
चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन ।आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥ १६ ॥
म्हणौनि ते मातें चुकले ।ऐका चतुर्विध मज भजले ।जिहीं आत्महित केलें ।वाढतें गा ॥ १०८ ॥
तो पहिला आर्तु म्हणिजे ।दुसरा जिज्ञासु बोलिजे ।तिजा अर्थार्थी जाणिजे ।ज्ञानिया चौथा ॥ १०९ ॥
तेथ आर्तु तो आर्तीचेनि व्याजें ।जिज्ञासु तो जाणावयालागीं भजे ।तिजेनि तेणें इच्छिजे ।अर्थसिद्धि ॥ ११० ॥
मग चौथियाच्या ठायीं ।कांहींचि करणें नाहीं ।म्हणौनि भक्तु एकु पाहीं ।ज्ञानिया जो ॥ १११ ॥
तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥ १७ ॥
जे तया ज्ञानाचेनि प्रकाशें ।फिटलें भेदाभेदांचें कडवसें ।मग मीचि जाहला समरसें ।आणि भक्तुही तेवींचि ॥ ११२ ॥
परि आणिकांचिये दिठी नावेक ।जैसा स्फटिकुचि आभासे उदक ।तैसा ज्ञानी नव्हे कौतुक ।सांगतां तो ७- ॥ ११३ ॥
जैसा वारा कां गगनीं विरे ।मग वारेपण वेगळें नुरे ।तेवीं भक्त हे पैज न सरे ।जरी ऐक्या आला ॥ ११४ ॥
जरी पवनु हालवूनि पाहिजे ।तरी गगनावेगळा देखिजे ।एर्हवीं गगन तो सहजें ।असे जैसें ॥ ११५ ॥
तैसें शरीरीं हन कर्में ।तो भक्तु ऐसा गमे ।परी अंतरप्रतीतिधर्मे ।मीचि जाहला ॥ ११६ ॥
आणि ज्ञानाचेनि उजिडलेपणें ।मी आत्मा ऐसें तो जाणें ।म्हणौनि मीही तैसेंचि म्हणें ।उचंबळला सांता ॥ ११७ ॥
हां गा जीवापैलीकडिलीये खुणे ।जो पावोनि वावरों जाणें ।तो देहाचेनि वेगळेपणें ।काय वेगळा होय ? ॥ ११८ ॥
उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥ १८ ॥
म्हणौनि आपुलाल्या हिताचेनि लोभें ।मज आवडे तोहि भक्त झोंबे ।परी मीचि करी वालभें ।ऐसा ज्ञानिया एकु ॥ ११९ ॥
पाहें पां दुभतयाचिया आशा ।जगचि धेनूसि करीतसे फांसा ।परि दोरेंवीण कैसा ।वत्साचा बळी ॥ १२० ॥
कां जे तनुमनुप्राणें ।तें आणिक कांहींचि नेणें ।देखे तयातें म्हणे ।हे माय माझी ॥ १२१ ॥
तें येणें मानें अनन्यगती ।म्हणौनि धेनुही तैसीचि प्रीति ।यालागीं लक्ष्मीपती ।बोलिले साचें ॥ १२२ ॥
हें असो मग म्हणितलें ।जे कां तुज सांगितलें ।तेही भक्त भले ।पढियंते आम्हां ॥ १२३ ॥
परि जाणोनियां मातें ।जे पाहों विसरले मागौतें ।जैसें सागरा येऊनि सरितें ।मुरडावें ठेलें ॥ १२४ ॥
तैसी अंतःकरणकुहरीं जन्मली ।जयाची प्रतीतिगंगा मज मीनली ।तो मी हे काय बोली ।फार करूं ? ॥ १२५ ॥
एर्हवीं ज्ञानिया जो म्हणिजे ।तो चैतन्यचि केवळ माझें ।हें न म्हणावें परि काय कीजे ।न बोलणें बोलों ॥ १२६ ॥
जे तो विषयांची दाट झाडी- ।माजीं कामक्रोधांचीं सांकडीं ।चुकावूनि आला पाडीं ।सद्वासनेचिया ॥ १२७ ॥
मग साधुसंगें सुभटा ।उजू सत्कर्माचिया वाटा ।अप्रवृत्तीचा अव्हांटा ।डावलूनि ॥ १२८ ॥
बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते ।वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥ १९ ॥
आणि जन्मशतांचा वाहतवणा ।तेविंची आशेचिया न लेचि वाहणा ।तेथ फलहेतूचा उगाणा ।कवणु चाळी ॥ १२९ ॥
ऐसा शरीरसंयोगाचिये राती- ।माजीं धांवतां सडिया आयती ।तंव कर्मक्षयाची पाहाती ।पाहांट जाली ॥ १३० ॥
तैसीच गुरुकृपा उखा उजळली ।ज्ञानाची वोतपली पडली ।तेथ साम्याची ऋद्धि उघडली ।तयाचिये दिठी ॥ १३१ ॥
ते वेळीं जयाकडे वास पाहे ।तेउता मीचि तया एकु आहे ।अथवा निवांत जरी राहे ।तर्ही मीचि तया ॥ १३२ ॥
हें असो आणिक कांहीं ।तया सर्वत्र मीवांचूनि नाहीं ।जैसें सबाह्य जळ डोहीं ।बुडालिया घटा ॥ १३३ ॥
तैसा तो मजभीतरीं ।मी तया आंतुबाहेरी ।हें सांगिजेल बोलवरी ।तैसें नव्हे ॥ १३४ ॥
म्हणौनि असो हें इयापरी ।तो देखे ज्ञानाची वाखारी ।तेणें संसरलेनि करी ।आपु विश्व ॥ १३५ ॥
हें समस्तही श्रीवासुदेवो ।ऐसा प्रतीतिरसाचा वोतला भावो ।म्हणौनि भक्तांमाजीं रावो ।आणि ज्ञानिया तोचि ॥ १३६ ॥
जयाचिये प्रतीतीचा वाखारां ।पवाडु होय चराचरा ।तो महात्मा धनुर्धरा ।दुर्लभु आथी ॥ १३७ ॥
येर बहुत जोडती किरीटी ।जयांचीं भजनें भोगासाठीं ।जे आशातिमिरें दृष्टी ।विषयांध जाले ॥ १३८ ॥
कामैस्तैस्तैर्हृज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः ।तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥ २० ॥
आणि फळाचिया हांवा ।हृदयीं कामा जाला रिगावा ।कीं तयाचिये घसणी दिवा ।ज्ञानाचा गेला ॥ १३९ ॥
ऐसे उभयतां आंधारीं पडले ।म्हणौनि पासींचि मातें चुकले ।मग सर्वभावें अनुसरले ।देवतांतरां ॥ १४० ॥
आधींच प्रकृतीचे पाइक ।वरी भोगालागीं तंव रंक ।मग तेणें लोलुपत्वें कौतुक ।कैसेनि भजती ॥ १४१ ॥
कवणीं तिया नियमबुद्धि ।कैसिया हन उपचारसमृद्धि ।कां अर्पण यथाविधि ।विहित करणें ॥ १४२ ॥
पैं जो जिये देवतांतरीं ।भजावयाची चाड करी ।तयाची ते चाड पुरी ।पुरविता मी ॥ १४३ ॥
देवोदेवीं मीचि पाहीं ।हाही निश्चयो त्यासि नाहीं ।भावो ते ते ठायीं ।वेगळा धरिती ॥ १४४ ॥
स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान् ॥ २२ ॥
मग तिया श्रद्धायुक्त ।तेथिंचें आराधन जें उचित ।तें सिद्धिवरी समस्त ।वर्तो लागे ॥ १४५ ॥
ऐसें जेणें जें भाविजे ।तें फळ तेणें पाविजे ।परी तेंही सकळ निपजे ।मजचिस्तव ॥ १४६ ॥
परी ते भक्त मातें नेणती ।जे कल्पनेबाहेरी न निघती ।म्हणौनि कल्पित फळ पावती ।अंतवंत ॥ १४७ ॥
अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भ्वत्यल्पमेधसाम् ।देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ॥ २३ ॥
किंबहुना ऐसें जें भजन ।तें संसाराचेंचि साधन ।येर फळभोग तो स्वप्न ।नावभरी दिसे ॥ १४८ ॥
हें असो परौंते ।मग हो कां आवडे तें ।परी यजी जो देवतांतें ।तो देवत्वासीचि ये ॥ १४९ ॥
येर तनुमनुप्राणी ।जे अनुसरले माझेयाचि वाहणीं ।ते देहाच्या निर्वाणीं ।मीचि होती ॥ १५० ॥
परी तैसें न करिती प्राणिये ।वायां आपुलिया हितीं वाणिये ।जें पोहताती पाणियें ।तळहातींचेनि ॥ १५१ ॥
नाना अमृताच्या सागरीं बुडिजे ।मग तोंडा कां वज्रमिठी पाडिजे ? ।आणि मनीं तरी आठविजे ।थिल्लरोदकातें ? ॥ १५२ ॥
हें ऐसें कासया करावें ।जे अमृतींही रिगोनि मरावें ।तें सुखें अमृत होऊनि कां नसावें ।अमृतामाजीं ? ॥ १५३ ॥
तैसा फळहेतूचा पांजरा ।सांडूनियां धनुर्धरा ।कां प्रतीतिपाखीं चिदंबरा ।गोसाविया नोहावें ? ॥ १५४ ॥
जेथ उंचावलेनि पवाडें ।सुखाचा पैसारु जोडे ।आपुलेनि सुरवाडें ।उडों ये ऐसा ॥ १५५ ॥
अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥ २४ ॥
तया उमपा माप कां सुवावें ।मज अव्यक्ता व्यक्त कां मानावें ।सिद्ध असतां कां निमावें ।साधनवरी ? ॥ १५६ ॥
परी हा बोल आघवा ।जरी विचारीजतसे पांडवा ।तरी विशेषें या जीवां ।न चोजवे गा ॥ १५७ ॥
नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥ २५ ॥
कां जे योगमायापडळें ।हे जाले आहाति आंधळे ।म्हणौनि प्रकाशाचेनि देहबळें ।न देखती मातें ॥ १५८ ॥
एर्हवीं मी नसें ऐसें ।काय वस्तुजात असे ? ।पाहें पां कणव जळ रसें- ।रहित आहे ? ॥ १५९ ॥
पवनु कवणातें न शिवेचि ।आकाश कें न समायेचि ।हें असो एकु मीचि ।विश्वीं आहें ॥ १६० ॥
वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ॥ २६ ॥
येथें भूतें जियें अतीतलीं ।तियें मीचि होऊनि ठेलीं ।आणि वर्तत आहाति जेतुलीं ।तींही मीचि ॥ १६१ ॥
कां भविष्यमाणें जियें हीं ।तींहीं मजवेगळीं नाहीं ।हा बोलचि एर्हवीं कांहीं ।होय ना जाय ॥ १६२ ॥
दोराचिया सापासी ।डोंबा बडिया ना गव्हाळा ऐसी ।संख्या न करवे कोण्हासी ।तेवीं भूतांसि मिथ्यत्वें ॥ १६३ ॥
मी ऐसा पंडुसुता ।अनुस्यूतु सदा असतां ।या संसार जो भूतां ।तो आनें बोलें ॥ १६४ ॥
इच्छाद्वेषसत्मुत्थेन द्वंद्वमोहेन भारत ।सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परंतप ॥ २७ ॥
तरी तेचि आतां थोडीसी ।गोठी सांगिजेल परियेसीं ।जै अहंकारा तनूंसीं ।वालभ पडिलें ॥ १६५ ॥
तेथ इच्छा हे कुमारी जाली ।मग ते कामाचिया तारुण्या आली ।तेथ द्वेषेंसीं मांडिली ।वर्हाडिक ॥ १६६ ॥
तया दोघांस्तव जन्मला ।ऐसा द्वंद्वमोहो जाला ।मग तो आजेयानें वाढविला ।अहंकारें ॥ १६७ ॥
जो धृतीसी सदां प्रतिकूळु ।नियमाही नागवे सळु ।आशारसें दोंदिलु ।जाला सांता ॥ १६८ ॥
असंतुष्टीचिया मदिरा ।मत्त होऊनि धनुर्धरा ।विषयांचे वोवरां ।विकृतीशीं ॥ १६९ ॥
तेणें भावशुद्धीचिये वाटे ।विखुरले विकल्पाचे कांटे ।मग चिरिलें आव्हांटे ।अप्रवृत्तीचे ॥ १७० ॥
तेणें भूतें भांबावलीं ।म्हणौनि संसाराचिया आडवामाजीं पडिलीं ।मग महादुःखाच्या घेतलीं ।दांडे वरी ॥ १७१ ॥
ऐसे विकल्पाचे वांयाणे ।कांटे देखोनि सणाणे ।जे मतिभ्रमाचे पासवणें ।घेतीचिना ॥ १७२ ॥
येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।ते द्वंद्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढवरताः ॥ २८ ॥
उजू एकनिष्ठेच्या पाउलीं ।रगडूनि विकल्पाचिया भालीं ।महापातकाची सांडिली ।अटवीं जिहीं ॥ १७३ ॥
मग पुण्याचे धांवा घेतले ।आणि माझी जवळीक पातले ।किंबहुना चुकले ।वाटवधेयां ॥ १७४ ॥
जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम् ॥ २९ ॥
एर्हवीं तरी पार्था ।जन्ममरणाची निमे कथा ।ऐसिया प्रयत्नातें आस्था ।विये जयांची ॥ १७५ ॥
तयां तो प्रयत्नुचि एके वेळे ।मग समग्र परब्रह्में फळे ।जया पिकलेया रसु गळे ।पूर्णतेचा ॥ १७६ ॥
ते वेळीं कृतकृत्यता जग भरे ।तेथ अध्यात्माचें नवलपण पुरे ।कर्माचें काम सरे ।विरमे मन ॥ १७७ ॥
ऐसा अध्यात्मलाभु तया ।होय गा धनंजया ।भांडवल जया ।उद्यमीं मी ॥ १७८ ॥
तयातें साम्याचिये वाढी ।ऐक्याची सांदे कुळवाडी ।तेथ भेदाचिया दुबळवाडी ।नेणिजे तया ॥ १७९ ॥
जिहीं साधिभूता मातें ।प्रतीतीचेनि हातें ।धरूनि अधिदैवातें ।शिवतले गा ॥ १८० ॥
जया जाणिवेचेनि वेगें ।मी अधियज्ञुही दृष्टी रिगें ।ते तनूचेनि वियोगें ।विर्हये नव्हती ॥ १८१ ॥
एर्हवीं आयुष्याचें सूत्र विघडतां ।भूतांची उमटे खडाडता ।काय न मरतयाचियाहि चित्ता ।युगांतु नोहे ? ॥ १८२ ॥
परी नेणों कैसे पैं गा ।जे जडोनि गेले माझिया आंगा ।ते प्रयाणींचिया लगबगा ।न सांडितीच मातें ॥ १८३ ॥
एर्हवी तरीं जाण ।ऐसे जे निपुण ।तेचि अंतःकरण- ।युक्त योगी ॥ १८४ ॥
तंव इये शब्दकुपिकेतळीं ।नोडवेचि अवधानाची अंजुळी ।जे नावेक अर्जुन तये वेळीं ।मागांचि होता ॥ १८५ ॥
जेथ तद्ब्रह्मवाक्यफळें ।जिये नानार्थरसें रसाळें ।बहकताती परिमळें ।भावाचेनि ॥ १८६ ॥
सहज कृपामंदानिळें ।कृष्णद्रुमाची वचनफळें ।अर्जुन श्रवणाचिये खोळे ।अवचित पडिलीं ॥ १८७ ॥
तियें प्रमेयाची हो कां वळलीं ।कीं ब्रह्मरसाच्या सागरीं चुबुकळिलीं ।मग तैसीचि कां घोळिलीं ।परमानंदें ॥ १८८ ॥
तेणें बरवेपणें निर्मळें ।अर्जुना उन्मेषाचे डोहळे ।घेताति गळाळे ।विस्मयामृताचे ॥ १८९ ॥
तिया सुखसंपत्ती जोडलिया ।मग स्वर्गा वाती वांकुलिया ।हृदयाच्या जीवीं गुतकुलिया ।होत आहाती ॥ १९० ॥
ऐसें वरचिलीचि बरवा ।सुख जावों लागलें फावा ।तंव रसस्वादाचिया हांवा ।लाहो केला ॥ १९१ ॥
झडकरी अनुमानाचेनि करतळें ।घेऊनि तियें वाक्यफळें ।प्रतीतिमुखीं एके वेळे ।घालूं पाहे ॥ १९२ ॥
तंव विचाराचिया रसना न दाटती ।परी हेतूच्या दशनीं न फुटती ।ऐसें जाणौनि सुभद्रापती ।चुंबिचिना ॥ १९३ ॥
मग चमत्कारला म्हणे ।इयें जळींचीं मा तारांगणें ।कैसा झकविलों असलगपणें ।अक्षरांचेनि ॥ १९४ ॥
इयें पदें नव्हती फुडिया ।गगनाचिया घडिया ।येथ आमुची मति बुडालिया ।थावो न निघे ॥ १९५ ॥
वांचूनि जाणावयाची कें गोठी ।ऐसें जीवीं कल्पूनि किरीटी ।तिया पुनरपि केली दृष्टी ।यादवेंद्रा ॥ १९६ ॥
मग विनविलें सुभटें ।हां हो जी ये एकवाटे ।सातही पदें अनुच्छिष्टें ।नवलें आहाती ॥ १९७ ॥
एर्हवीं अवधानाचेनि वहिलेपणें ।नाना प्रमेयांचें उगाणें ।काय श्रवणाचेनि आंगवणें ।बोंलों लाहाती ? ॥ १९८ ॥
परी तैसें हें नोहेचि देवा ।देखिला अक्षरांचा मेळावा ।आणि विस्मयाचिया जीवा ।विस्मयो जाला ॥ १९९ ॥
कानाचेनि गवाक्षद्वारें ।बोलाचे रश्मी अभ्यंतरें ।पाहेना तंव चमत्कारें ।अवधान ठकलें ॥ २०० ॥
तेवींचि अर्थाची चाड मज आहे ।तें सांगतांही वेळु न साहे ।म्हणौनि निरूपण लवलाहें ।कीजो देवा ॥ २०१ ॥
ऐसा मागील पडताळा घेउनी ।पुढां अभिप्राय दृष्टी सूनी ।तेवींचि माजीं शिरौनी ।आर्ती आपुली ॥ २०२ ॥
कैसी पुसती पाहें पां जाणिव ।भिडेचि तरी लंघों नेदीं शिंव ।एर्हवीं श्रीकृष्ण हृदयासि खेंव ।देवों सरला ॥ २०३ ॥
अहो श्रीगुरूतें जैं पुसावें ।तैं येणें मानें सावध होआवें ।हें एकचि जाणें आघवें ।सव्यसाची ॥ २०४ ॥
आतां तयाचें तें प्रश्न करणें ।वरी सर्वज्ञ श्रीहरीचें बोलणें ।संजयो आवडलेपणें ।सांगैल कैसें ॥ २०५ ॥
तिये अवधान द्यावें गोठी ।बोलिजेल नीट मर्हाटी ।जैसी कानाचे आधीं दिठी ।उपेगा जाये ॥ २०६ ॥
बुद्धीचिया जिभा ।बोलाचा न चाखतां गाभा ।अक्षरांचिया भांबा ।इंद्रियें जिती ॥ २०७ ॥
पहा पां मालतीचे कळे ।घ्राणासि कीर वाटले परिमळें ।परि वरचिला बरवा काइ डोळे ।सुखिये नव्हती ? ॥ २०८ ॥
तैसें देशियेचिया हवावा ।इंद्रियें करिती राणिवा ।मग प्रमेयाचिया गांवा ।लेसां जाइजे ॥ २०९ ॥
ऐसेनि नागरपणें ।बोलु निमे तें बोलणें ।ऐका ज्ञानदेवो म्हणे ।निवृत्तीचा ॥ २१० ॥

शब्दार्थ

या भागात येणारे जुने मराठी शब्द.

म्हणौनि
— म्हणून, याकारणाने
ऐसें
— असे
तया
— त्याला, त्या
पैं
— खरोखर, निश्चितच (जोर देणारा शब्द)
तेथ
— तिथे
तैसें
— तसे
ठायीं
— ठिकाणी
एर्हवीं
— एरवी, इतर वेळी
माजीं
— मध्ये, आत
तंव
— तोपर्यंत; तेवढ्यात
तेणें
— त्यामुळे, त्याच्या योगाने
जेथ
— जिथे
मातें
— मला
पां
— बरं का, नाही का (संवादातील उद्गार)
जैसें
— जसे
कीजे
— केले जाते
कीं
— किंवा; तसेच ‘की’ या अर्थी
माया
— भासमान करणारी शक्ती
तैं
— तेव्हा
येर
— दुसरा, इतर
जेणें
— ज्यामुळे, ज्याच्या योगाने
प्रकृति
— सृष्टीचे मूळ जड तत्त्व
जैं
— जेव्हा
वरी
— वर; शिवाय

ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.

चित्र: Arjuna chooses Krishna — Artist unknown, India, Himachal Pradesh, Public domain, via Wikimedia Commons.

WhatsUp मराठी वर — प्रत्यक्ष भेट

हेही वाचा

स्रोत — santsahitya.in

पडताळणी बाकी — मूळ मुद्रित प्रतीशी ओवीवार पडताळणी बाकी आहे. चूक कळवा.