पाच नमने
दहावा अध्याय गीतेने नव्हे तर ज्ञानेश्वरांच्या स्वतःच्या पाच नमनांनी सुरू होतो — ‘विशदबोधविदग्धा’, ‘संसारतमसूर्या’, ‘सज्जनवनचंदना’, ‘चतुरचित्तचकोरचंद्रा’, ‘श्रीगुरुराया’. उत्तरार्धाचा हा मंगलारंभ.
नमो विशदबोधविदग्धा । विद्यारविंदप्रबोधा । पराप्रमेयप्रमदा । विलासिया ॥ १ ॥
नमो संसारतमसूर्या । अपरिमितपरमवीर्या । तरुणतरतूर्या । लालनलीला ॥ २ ॥
नमो जगदखिलपालना । मंगळमणिनिधाना । सज्जनवनचंदना । आराध्यलिंगा ॥ ३ ॥
नमो चतुरचित्तचकोरचंद्रा । आत्मानुभवनरेंद्रा । श्रुतिसारसमुद्रा । मन्मथमन्मथा ॥ ४ ॥
नमो सुभावभजनभाजना । भवेभकुंभभंजना । विश्वोद्भवभुवना । श्रीगुरुराया ॥ ५ ॥
मुक्याची वाचस्पतीशी होड
तुमचा अनुग्रह झाला की बाळकालाही सरस्वतीच्या प्रांतात प्रवेश मिळतो; वागेश्वरी मुक्याला स्वीकारते आणि तो वाचस्पतीशी प्रबंधाची होड घेतो. एवढ्या महिमेचे वर्णन माझ्या वाचेने कसे करू — सूर्याला उटणे लागते का?
तुमचा अनुग्रहो गणेशु । जैं दे आपुला सौरसु । तैं सारस्वतीं प्रवेशु । बाळकाही आथी ॥ ६ ॥
जी दैविकीं उदार वाचा । जैं उद्देशु दे नाभिकाराचा । तैं नवरससुधाब्धीचा । थावो लाभे ॥ ७ ॥
जी आपुलिया स्नेहाची वागेश्वरी । जरी मुकेयातें अंगिकारी । तो वाचस्पतीशीं करी । प्रबंधुहोडा ॥ ८ ॥
हें असो दिठी जयावरी झळके । कीं हा पद्मकरु माथां पारुखे । तो जीवचि परि तुके । महेशेंसीं ॥ ९ ॥
एवढें जिये महिमेचें करणें । तें वाचाबळें वानूं मी कवणें । कां सूर्याचिया आंगा उटणें । लागत असे ? ॥ १० ॥
कापराला सुवास देणे
कल्पतरूवर फुलोरा कसला, क्षीरसागराचा पाहुणचार कसला, कापराला सुवास कोणता द्यायचा? चंदनाला उटी, अमृताला रांधणे, गगनावर मांडव — हे घडतच नाही. म्हणून मी निवांत नमन केले. मोत्यांना भिंग लावणे किंवा पंधरा वाणी सोन्याला रुपेरी मुलामा देणे, तशीच स्तुती.
केउता कल्पतरुवरी फुलौरा ? । कायसेनि पाहुणेरु क्षीरसागरा ? । कवणें वासीं कापुरा । सुवासु देवों ? ॥ ११ ॥
चंदनातें कायसेनि चर्चावें । अमृतातें केउतें रांधावें । गगनावरी उभवावें । घडे केवीं ? ॥ १२ ॥
तैसें श्रीगुरूचें महिमान । आकळितें कें असे साधन ? । हें जाणोनि मियां नमन । निवांत केलें ॥ १३ ॥
जरी प्रज्ञेचेनि आथिलेपणें । श्रीगुरूसामर्थ्या रूप करूं म्हणे । तरि तें मोतियां भिंग देणें । तैसें होईल ॥ १४ ॥
कां साडेपंधरया रजतवणी । तैशीं स्तुतींचीं बोलणीं । उगियाचि माथा ठेविजे चरणीं । हेंचि भलें ॥ १५ ॥
प्रयागातला वटवृक्ष
‘तुम्ही ममत्वाने पाहिलेत म्हणून कृष्णार्जुनांच्या संगमावर मी प्रयागवट झालो.’ उपमन्यूला शंकरांनी क्षीरसागराचीच वाटी केली, ध्रुवाला विष्णूंनी ध्रुवपदाचे भातुके दिले — तसे ब्रह्मविद्येची राणी असलेली गीता ओवीत गाववली.
मग म्हणितलें जी स्वामी । भलेनि ममत्वें देखिलें तुम्हीं । म्हणौनि कृष्णार्जुनसंगमीं । प्रयागवटु जाहलों ॥ १६ ॥
मागां दूध दे म्हणतलियासाठीं । आघविया क्षीराब्धीची करूनि वाटी । उपमन्यूपुढें धूर्जटी । ठेविली जैसी ॥ १७ ॥
ना तरी वैकुंठपीठनायकें । रुसला ध्रुव कवतिकें । बुझाविला देऊनि भातुकें । ध्रुवपदाचें ॥ १८ ॥
तैसी जे ब्रह्मविद्यारावो । सकळ शास्त्रांचा विसंवता ठावो । ते भगवद्गीता वोंविये गावों । ऐसें केलें ॥ १९ ॥
जे बोलणियाचे रानीं हिंडतां । नायकिजे फळलिया अक्षराची वार्ता । परि ते वाचाचि केली कल्पलता । विवेकाची ॥ २० ॥
मन गीतार्थसागरात
देहबुद्धी आनंदभांडाराची खोली झाली आणि मन गीतार्थसागरात जलशयन करू लागले. मग पूर्वार्धाचा आढावा — पहिल्यात अर्जुनाचा विषाद, दुसऱ्यात योग, तिसऱ्यात कर्म, चौथ्यात ज्ञानासह कर्म, पाचव्यात योगतत्त्व.
होती देहबुद्धी एकसरी । ते आनंदभांडारा केली वोवरी । मन गीतार्थसागरीं । जळशयन जालें ॥ २१ ॥
ऐसें एकेक देवांचें करणें । तें अपार बोलों केवीं मी जाणें । तर्ही अनुवादलों धीटपणें । ते उपसाहिजो जी ॥ २२ ॥
आतां आपुलेनि कृपाप्रसादें । मियां भगवद्गीता वोंवीप्रबंधें । पूर्वखंड विनोदें । वाखाणिलें ॥ २३ ॥
प्रथमीं अर्जुनाचा विषादु । दुजीं बोलिला योगु विशदु । परि सांख्यबुद्धीसि भेदु । दाऊनियां ॥ २४ ॥
तिजीं केवळ कर्म प्रतिष्ठिलें । तेंचि चतुर्थीं ज्ञानेंशीं प्रगटिलें । पंचमीं गव्हरिलें । योगतत्त्व ॥ २५ ॥
अध्यायांचा आढावा
सहाव्यात आसनापासून योगस्थिती आणि योगभ्रष्टांची गती; सातव्यात प्रकृतिपरिहार करून चार प्रकारचे भक्त; आठव्यात सात प्रश्न आणि प्रयाणसमयाची सिद्धी. शब्दब्रह्मातले सगळे अभिप्राय एका महाभारतात सापडतात.
तेचि षष्ठामाजीं प्रगट । आसनालागोनि स्पष्ट । जीवात्मभाव एकवट । होती जेणें ॥ २६ ॥
तैसी जे योगस्थिती । आणि योगभ्रष्टां जे गती । तें आघवीचि उपपत्ती । सांगितली षष्ठीं ॥ २७ ॥
तयावरी सप्तमीं । प्रकृतिपरिहार उपक्रमीं । करूनि भजती जे पुरुषोत्तमीं । ते बोलिले चार्ही ॥ २८ ॥
पाठीं सप्तप्रश्नविधि । बोलोनि प्रयाणसमयसिद्धी । एवं सकळ वाक्यावधि । अष्टमाध्यायीं ॥ २९ ॥
मग शब्दब्रह्मीं असंख्याकें । जेतुला कांहीं अभिप्राय पिके । तेतुला महाभारतें एकें । लक्षें जोडे ॥ ३० ॥
नवव्याची भीती
अख्ख्या महाभारताचे सार कृष्णार्जुनसंवादात, आणि सातशे श्लोकांचा अभिप्राय एकट्या नवव्यात. म्हणून नवव्यावर शिक्का मारायला मी बिचकलो. गूळ, साखर, मालया एकाच रसाचे बांधे, पण गोडीचे स्वाद वेगवेगळे.
तिये आघवांचि जें महाभारतीं । तें लाभे कृष्णार्जुनवाचोक्तीं । आणि जो अभिप्रावो सातेंशतीं । तो एकलाचि नवमीं ॥ ३१ ॥
म्हणौनि नवमींचिया अभिप्राया । सहसा मुद्रा लावावया । बिहाला मग मी वायां । गर्व कां करूं ? ॥ ३२ ॥
अहो गूळासाखरे मालयाचे । हे बांधे तरी एकाचि रसाचे । परि स्वाद गोडियेचे । आनआन जैसे ॥ ३३ ॥
एक जाणोनियां बोलती । एक ठायें ठावो जाणविती । एक जाणों जातां हारपती । जाणते गुणेंशीं ॥ ३४ ॥
हें ऐसें अध्याय गीतेचे । परि अनिर्वाच्यपण नवमाचें । तो अनुवादलों हें तुमचें । सामर्थ्य प्रभू ॥ ३५ ॥
मुक्याकरवी अनिर्वाच्य
कोणी एका शाटीने तापून गेले, कोणी सृष्टीवर सृष्टी केली, कोणी पाषाणांवरून सैन्य समुद्रापार नेले — तसे तुम्ही मुक्याकरवी अनिर्वाच्य बोलवले. ‘राम रावण झुंजले कसे? राम रावण जसे’ — नवव्यातले कृष्णाचे बोलणे नवव्यासारखेच, दुसरी उपमा नाही.
अहो एकाचि शाटी तपिन्नली । एकीं सृष्टीवरी सृष्टी केली । एकीं पाषाणीं वाऊनि उतरलीं । समुद्रीं कटकें ॥ ३६ ॥
एकीं आकाशीं सूर्यातें धरिलें । एकीं चुळींचि सागरातें भरिलें । तैसें मज मुकयाकरवीं बोलविलें । अनिर्वाच्य तुम्हीं ॥ ३७ ॥
परि हें असो एथ ऐसें । राम रावण झुंजिन्नले कैसे । राम रावण जैसे । मीनले समरीं ॥ ३८ ॥
तैसें नवमीं कृष्णाचें बोलणें । तें नवमीचियाचि ऐसें मी म्हणें । या निवाडा तत्त्वज्ञु जाणें । जया गीतार्थु हातीं ॥ ३९ ॥
एवं नवही अध्याय पहिले । मियां मतीसारिखे वाखाणिले । आतां उत्तरखंड उवाइलें । ग्रंथाचें ऐका ॥ ४० ॥
शांत शृंगाराला जिंकतो
आता उत्तरखंड, जिथे विभूती सांगितल्या जातात. देशीच्या नागरपणात शांत रस शृंगाराला जिंकतो आणि ओव्या साहित्याचे लेणे होतात. मूळ संस्कृतावर मराठी नीट वाचली तर कोणती भूमी कोणती हेच ओळखू येत नाही.
जेथ विभूति प्रतिविभूती । प्रस्तुत अर्जुना सांगिजेती । ते विदग्धा रसवृत्ती । म्हणिपैल कथा ॥ ४१ ॥
देशियेचेनि नागरपणें । शांतु शृंगारातें जिणें । तरि ओंविया होती लेणें । साहित्यासि ॥ ४२ ॥
मूळ ग्रंथींचिया संस्कृता । वरि मर्हाठी नीट पढतां । अभिप्राय मानलिया उचिता । कवण भूमी हें न चोजवे ॥ ४३ ॥
जैसें अंगाचेनि सुंदरपणें । लेणिया आंगचि होय लेणें । तेथ अळंकारिलें कवण कवणें । हें निर्वचेना ॥ ४४ ॥
तैसी देशी आणि संस्कृत वाणी । एका भावार्थाच्या सुखासनीं । शोभती आयणी । चोखट आइका ॥ ४५ ॥
देशीचे लावण्य
अंग सुंदर असले की दागिन्यालाच अंग दागिना होते — कोणी कोणाला सजवले हेच कळत नाही. ‘देशियेचें लावण्य हिरोनि आणिलें तारुण्य’ — मराठीविषयीचा हा अभिमान ग्रंथाचे वैशिष्ट्य. मग कृष्ण म्हणतात, अर्जुना तू धडौता आहेस.
उठावलिया भावा रूप । करितां रसवृत्तीचें लागे वडप । चातुर्य म्हणे पडप । जोडलें आम्हां ॥ ४६ ॥
तैसें देशियेचें लावण्य । हिरोनि आणिलें तारुण्य । मग रचिलें अगण्य । गीतातत्त्व ॥ ४७ ॥
जो चराचर परमगुरु । चतुर चित्तचमत्कारु । तो ऐका यादवेश्वरु । बोलता जाहला ॥ ४८ ॥
ज्ञानदेव निवृत्तीचा म्हणे । ऐसें बोलिलें श्रीहरी तेणें । अर्जुना आघवियाची मातु अंतःकरणें । धडौता आहासि ॥ ४९ ॥
आम्हीं मागील जें निरूपण केलें । तें तुझें अवधानचि पाहिलें । तंव टाचें नव्हें भलें । पुरतें आहे ॥ ५० ॥
घडा गळत नाही म्हणून
घड्यात थोडे पाणी घातले आणि गळले नाही की आणखी भरावे — तसे तू ऐकून पाहिलास आणि आता आणखी ऐकवावे असे वाटते. दरवर्षी शेत पेरतात आणि पीक वाढताना पाहून कष्टाचा कंटाळा येत नाही.
घटीं थोडेसें उदक घालिजे । तेणें न गळे तरी वरिता भरिजे । ऐसा परिसौनि पाहिलासि तवं परिसविजे । ऐसेंचि होतसे ॥ ५१ ॥
अवचितयावरी सर्वस्व सांडिजे । मग चोख तरी तोचि भांडारी कीजे । तैसा किरीटी तूं आतां माझें । निजधाम कीं ॥ ५२ ॥
ऐसें अर्जुना येउतें सर्वेश्वरें । पाहोनि बोलिलें अत्यादरें । गिरी देखोनि सुभरें । मेघु जैसा ॥ ५३ ॥
तैसा कृपाळुवांचा रावो । म्हणे आइकें गा महाबाहो । सांगितलाचि अभिप्रावो । सांगेन पुढती ॥ ५४ ॥
पैं प्रतिवर्षीं क्षेत्र पेरिजे । पिकाची जंव जंव वाढी देखिजे । यालागीं नुबगिजे । वाहो करितां ॥ ५५ ॥
सोने पुन्हा पुन्हा शोधावे
पुटे दिली की सोन्याची वाण वाढते, म्हणून ते पुन्हा पुन्हा शोधावेसे वाटते. तुझ्यावर उपकार नाही, मी माझ्याच स्वार्थासाठी बोलतो. बाळाला दागिने घातले तरी त्याला शृंगार कळत नाही; सोहळा आईच्या डोळ्यांचा.
पुढतपुढती पुटें देतां । जोडे वानियेची अधिकता । म्हणौनि सोनें पंडुसुता । शोधूंचि आवडे ॥ ५६ ॥
तैसें एथ पार्था । तुज आभार नाहीं सर्वथा । आम्ही आपुलियाचि स्वार्था । बोलों पुढती ॥ ५७ ॥
जैसें बाळका लेवविजे लेणें । तया शृंगारा बाळ काइ जाणे ? । परि ते सुखाचे सोहळे भोगणें । माउलिये दिठी ॥ ५८ ॥
तैसें तुझें हित आघवें । जंव जंव कां तुज फावे । तंव तंव आमुचें सुख दुणावे । ऐसें आहे ॥ ५९ ॥
आतां अर्जुना असो हे विकडी । मज उघड तुझी आवडी । म्हणौनि तृप्तीची सवडी । बोलतां न पडे ॥ ६० ॥
अक्षरे ल्यालेले परब्रह्म
‘अक्षरें लेऊनी परब्रह्म तुज खेंवासि आलें’ — माझे वाक्य म्हणजे अक्षरांचे कपडे घालून आलेले परब्रह्म. पण तू मला खरेपणाने जाणत नाहीस; इथला जो मी तो हे विश्वच. इथे वेद मुके झाले, मन-पवन पांगळे, रात्रीविना रविशशी मावळले.
आम्हां येतुलियाचि कारणें । तेंचि, तें तुजशीं बोलणें । परि असो हें अंतःकरणें । अवधान देईं ॥ ६१ ॥
तरी ऐकें गा सुवर्म । वाक्य माझें, परम । जें अक्षरें लेऊनी परब्रह्म । तुज खेंवासि आलें ॥ ६२ ॥
परी किरीटी तूं मातें । नेणसी ना निरुतें । तरि तो गा जो मी एथें । तें विश्वचि हें ॥ ६३ ॥
एथ वेद मुके जाहाले । मन पवन पांगुळले । रातीविण मावळले । रविशशी जेथ ॥ ६४ ॥
अगा उदरींचा गर्भु जैसा । न देखें आपुलिये मातेची वयसा । मी आघवेया देवां तैसा । नेणवे कांहीं ॥ ६५ ॥
गर्भाला आईचे वय कळत नाही
पोटातल्या गर्भाला आईचे वय दिसत नाही, तसा मी देवांनाही कळत नाही. माशाला समुद्राचे माप नाही, डासाला गगन ओलांडवत नाही. मी कोण, केवढा, कोणाचा, केव्हापासून — या प्रश्नातच कल्प गेले.
आणि जळचरां उदधीचें मान । मशका नोलांडवेचि गगन । तेवीं महर्षींचें ज्ञान । न देखेचि मातें ॥ ६६ ॥
मी कवण पां केतुला । कवणाचा कैं जाहला । या निरुती करितां बोला । कल्प गेले ॥ ६७ ॥
कां जे महर्षीं आणि या देवां । येरां भूतजातां सर्वां । मी आदि म्हणौनि पांडवा । अवघड जाणतां ॥ ६८ ॥
उतरलें उदक पर्वत वळघे । जरी झाड वाढत मुळीं लागे । तरी मियां जालेनि जगें । जाणिजे मातें ॥ ६९ ॥
कां गाभेवनें वटु गिंवसवे । जरी तरंगीं सागरू सांठवे । कां परमाणूमाजीं सामावे । भूगोलु हा ॥ ७० ॥
मुंगीला मेरू
उतरलेले पाणी पर्वत चढेल, झाड वाढत मुळाला लागेल, वटवृक्ष त्याच्याच बीजात मावेल, सागर तरंगात साठेल, भूगोल परमाणूत सामावेल — तरच माझ्यापासून झालेल्यांना मला जाणायला अवकाश मिळेल. पण जो इंद्रियांना पाठमोरा होतो —
तरी मियां जालिया जीवां । महर्षीं अथवा देवां । मातें जाणावया होआवा । अवकाशु गा ॥ ७१ ॥
ऐसाही जरी विपायें । सांडूनि पुढीले पाये । सर्वेंद्रियांसि होये । पाठिमोरा जो ॥ ७२ ॥
प्रवर्तलाही वेगीं बहुडे । देह सांडूनि मागलीकडे । महाभूतांचिया चढे । माथयावरी ॥ ७३ ॥
तेथ राहोनि ठायठिके । स्वप्रकाशें चोखें । अजत्व माझें देखे । आपुलिया डोळां ॥ ७४ ॥
मी आदीसिं परु । सकळलोकमहेश्वरु । ऐसिया मातें जो नरु । यापरी जाणें ॥ ७५ ॥
कापरात सापडलेला हिरा
तो पाषाणांतला परीस, रसांतला सिद्धरस, माणसांतला माझा अंश. कापरात सापडलेल्या हिऱ्यावर पाणी पडले तरी तो विझत नाही; तसा तो माणसात असूनही प्रकृतिदोषाची गोष्टच जाणत नाही. जळत्या चंदनाला साप सोडतात तशी पापे त्याला सोडतात.
तो पाषाणांमाजीं परिसु । जैसा रसाआंतु सिद्धरसु । तैसा मनुष्याआंतु तो अंशु । माझाचि जाण ॥ ७६ ॥
तें चालतें ज्ञानाचें बिंब । तयाचे अवयव ते सुखाचे कोंभ । येर माणुसपण तें भांब । लौकिक भागु ॥ ७७ ॥
अगा अवचिता कापुरा- । माजीं सांपडला हिरा । वरी पडिलिया नीरा । न निगे केवीं ॥ ७८ ॥
तैसा मनुष्यलोकाआंतु । तो जरी जाहला प्राकृतु । तर्ही प्रकृतिदोषाची मातु । नेणेंचि कीं ॥ ७९ ॥
तो आपसयेंचि सांडिजे पापीं । जैसा जळत चंदनु सर्पीं । तेवीं मातें जाणें तो संकल्पीं । वर्जूनि घापे ॥ ८० ॥
भावांची यादी
मला कसे जाणायचे? वेगवेगळ्या भूतांत प्रकृतीने सारखे होऊन विखुरलेले भाव — बुद्धी, निरवधी ज्ञान, असंमोह, सहनशीलता, क्षमा, सत्य, शम, दम, सुखदुःख, भाव-अभाव, भय आणि निर्भयता, अहिंसा, समता, तुष्टी, तप, दान.
तेंचि आमुतें कैसें जाणिजे । ऐसें कल्पी जरी चित्त तुझें । तरी मी ऐसा हें माझें । भाव ऐकें ॥ ८१ ॥
जे वेगळालिया भूतीं । सारिखे होऊनि प्रकृती । विखुरले आहेती त्रिजगतीं । आघविये ॥ ८२ ॥
तेथ प्रथम जाण बुद्धी । मग ज्ञान जें निरवधी । असंमोह सहनसिद्धी । क्षमा सत्य ॥ ८३ ॥
मग शम दम दोन्ही । सुखदुःख वर्ते जें जनीं । अर्जुना भावाभाव मानीं । भावाचिमाजीं ॥ ८४ ॥
पैं भय आणि निर्भयता । अहिंसा आणि समता । तुष्टि तप पंडुसुता । दान जें गा ॥ ८५ ॥
प्रकाश आणि सावली एकाच सूर्याची
यश आणि अपकीर्ती — हे सगळे भाव भूतांच्या ठायीं माझ्यापासूनच होतात. प्रकाश आणि सावली दोन्ही सूर्याचीच; उदयाला प्रकाश, अस्ताला तम. मला जाणणे-न जाणणे हे भूतांच्या दैवाचे काम, म्हणून भावांचे होणे विषम पडते.
अगा यश अपकीर्ती । हे जे भाव सर्वत्र दिसती । ते मजचि पासूनि होती । भूतांचिया ठायीं ॥ ८६ ॥
जैसीं भूतें आहाति सिनानीं । तैसेचि हेही वेगळाले मानीं । एक उपजती माझ्या ज्ञानीं । एक नेणती मातें ॥ ८७ ॥
प्रकाशु आणि कडवसें । हें सूर्याचिस्तव जैसें । प्रकाश उदयीं दिसे । तम अस्तुसीं ॥ ८८ ॥
आणि माझें जाणणें नेणणें । तें तंव भूतांचिया दैवाचें करणें । म्हणौनि भूतीं भावाचें होणें । विषम पडे ॥ ८९ ॥
यापरी माझिया भावीं । हे जीवसृष्टि आहे आघवी । गुंतली असे जाणावी । पंडुकुमरा ॥ ९० ॥
अकरा पालक
या सृष्टीचे पालक असे आणखी अकरा भाव — गुणांनी वृद्ध आणि महर्षींत प्रबुद्ध असे कश्यपादी सप्तर्षी, आणि चौदांतले मूळ असे स्वायंभुवादी चार मनू. हे अकरा माझ्या मनातून सृष्टीच्या व्यापारासाठी झाले.
आतां इये सृष्टीचे पालक । जयां आधीन वर्तती लोक । ते अकरा भाव आणिक । सांगेन तुज ॥ ९१ ॥
तरी आघवांचि गुणीं वृद्ध । जे महर्षींमाजीं प्रबुद्ध । कश्यपादि प्रसिद्ध । सप्तऋषी ॥ ९२ ॥
आणिकही सांगिजतील । जे कां चौदाआंतुल मुद्दल । स्वायंभू मुख्य वडील । चारी मनु ॥ ९३ ॥
ऐसें हे अकरा । माझ्या मनीं जाहाले धनुर्धरा । सृष्टीचिया व्यापारा- । लागोनियां ॥ ९४ ॥
जैं लोकांची व्यवस्था न पडे । जैं या त्रिभुवनाचे कांहीं न मांडे । तैं महाभूतांचे दळवाडें । अचुंबित असे ॥ ९५ ॥
बीज, बूड, खांदी
यांनी लोक केले आणि त्यांत अध्यक्ष नेमले; म्हणून हे अकरा राजे आणि बाकीचे जग त्यांची प्रजा. सुरुवातीला एकटे बीज, मग बूड, बुडातून खांद्या, खांद्यांतून शाखा, शाखांतून पालवी आणि पाने — आणि फुलेफळे.
तैंचि हे जाहाले । मग इहीं लोक केले । तेथ अध्यक्ष रचूनि ठेविले । इहीं जन ॥ ९६ ॥
म्हणौनि अकराही हे राजा । मग येर जग यांचिया प्रजा । एवं विश्वविस्तारु हा माझा । ऐसेंचि जाण ॥ ९७ ॥
पाहें पां आरंभीं बीज एकलें । मग तेंचि विरूढलिया बूड जाहालें । बुडीं कोंभ निघाले । खांदियांचे ॥ ९८ ॥
खांदियांपासूनि अनेका । फुटलिया नाना शाखा । शाखांस्तव देखा । पल्लव पानें ॥ ९९ ॥
पल्लवीं फूल फळ । एवं वृक्षत्व जाहालें सकळ । तें निर्धारितां केवळ । बीजचि आघवें ॥ १०० ॥
सगळे वृक्षत्व म्हणजे बीजच
निर्धार करून पाहिले तर सगळे वृक्षत्व म्हणजे बीजच. तसा मी एकच पहिला; मग मीच मनाला जन्म दिला, त्यातून सप्तर्षी आणि चार मनू, त्यांनी लोकपाल, लोकपालांनी लोक, लोकांतून प्रजा. ब्रह्मदेवापासून मुंगीपर्यंत माझ्यावाचून दुसरी गोष्टच नाही.
तैंसे मी एकचि पहिलें । मग मी तेंचि मनातें व्यालें । तेथ सप्तऋषि जाहाले । आणि चारी मनु ॥ १०१ ॥
इहीं लोकपाळ केले । लोकपाळीं विविध लोक सृजिले । लोकांपासूनि निपजले । प्रजाजात ॥ १०२ ॥
ऐसेनि हें विश्व येथें । मीचि विस्तारिलासें निरुतें । परी भावाचेनि हातें । माने जया ॥ १०३ ॥
यालागीं सुभद्रापती । हे भाव इया माझिया विभूती । आणि यांचिया व्याप्ती । व्यापिलें जग ॥ १०४ ॥
म्हणौनि गा यापरी । ब्रह्मादिपिपीलिकावरी । मीवांचूनि दुसरी । गोठी नाहीं ॥ १०५ ॥
उत्तम-अधमाचे दुःस्वप्न
हे खरेपणाने जाणणाऱ्याला ज्ञानाचे जागेपण आले; त्याला उत्तम-अधम भेदाचे दुःस्वप्न पडत नाही. मी, माझ्या विभूती आणि त्यांनी अधिष्ठिलेल्या व्यक्ती — हे सगळे योगप्रतीतीने एकच. अभेदाने जो भक्तियोग, तिथे शंका नाही.
ऐसें जाणे जो साचें । तया चेइरें जाहालें ज्ञानाचें । म्हणौनि उत्तमाधम भेदाचें । दुःस्वप्न न देखे ॥ १०६ ॥
मी माझिया विभूती । विभूतीं अधिष्ठिलिया व्यक्ती । हें आघवें योगप्रतीती । एकचि मानी ॥ १०७ ॥
म्हणौनि निःशंकें येणें महायोगें । मज मीनला मनाचेनि आंगें । एथ संशय करणें न लगे । तो त्रिशुद्धी जाहला ॥ १०८ ॥
कां जे ऐसें किरीटी । मातें भजे जो अभेदा दिठी । तयाचिये भजनाचे नाटीं । सूती मज ॥ १०९ ॥
म्हणौनि अभेदें जो भक्तियोगु । तेथ शंका नाहीं नये खंगु । करितां ठेला तरी चांगु । तें सांगितलें षष्ठीं ॥ ११० ॥
लाटा आणि पाणी
तो अभेद कसा? या जगाचा जन्म मीच आणि निर्वाहही माझ्यापासूनच. लाटांच्या अनेक माळांचा जन्म पाण्यातच, त्यांचा आश्रयही पाणीच आणि जीवनही पाणीच. तसा या विश्वात माझ्यावाचून कोणी नाही.
तोचि अभेदु कैसा । हें जाणावया मानसा । साद जाली तरी परियेसा । बोलिजेल ॥ १११ ॥
तरि मीचि एक सर्वां । या जगा जन्म पांडवा । आणि मजचिपासूनि आघवा । निर्वाहो यांचा ॥ ११२ ॥
कल्लोळमाळा अनेगा । जन्म जळींचि पैं गा । आणि तयां जळचि आश्रयो तरंगा । जीवनही जळ ॥ ११३ ॥
ऐसें आघवाचि ठायीं । तया जळचि जेवीं पाहीं । तैसा मीवांचूनि नाहीं । विश्वीं इये ॥ ११४ ॥
ऐसिया व्यापका मातें । मानूनि जे भजती भलतेथें । परि साचोकारें उदितें । प्रेमभावें ॥ ११५ ॥
जे भेटेल ते भगवंत
देश, काळ, वर्तमान सगळे माझ्याशी अभिन्न करून — वारा गगन होऊन गगनातच वावरावा तसे. जगद्रूपाला मनात साठवून त्रिभुवनात सुखाने खेळणारे. ‘जें जें भेटे भूत, तें तें मानिजे भगवंत’ — हाच माझा भक्तियोग.
देश काळ वर्तमान । आघवें मजसीं करूनि अभिन्न । जैसा वायु होऊन गगन । गगनींचि विचरे ॥ ११६ ॥
ऐसेनि जे निजज्ञानी । खेळत सुखें त्रिभुवनीं । जगद्रूपा मनीं । सांठऊनि मातें ॥ ११७ ॥
जें जें भेटे भूत । तें तें मानिजे भगवंत । हा भक्तियोगु निश्चित । जाण माझा ॥ ११८ ॥
चित्तें मीचि जाहाले । मियांचि प्राणें धाले । जीवों मरों विसरले । बोधाचिया भुली ॥ ११९ ॥
मग तया बोधाचेनि माजे । नाचती संवादसुखाचीं भोजें । आतां एकमेकां घेपे दीजे । बोधचि वरी ॥ १२० ॥
तरंगांना तरंगांची घरे
जवळची सरोवरे उचंबळून एकमेकांत कालवतात आणि लाटांना लाटांचीच घरे होतात. तसे एकमेकांच्या मिळणीत आनंदकल्लोळांची वेणी पडते आणि बोध बोधाचे दागिने बोधानेच मिरवतो — सूर्याने सूर्याला ओवाळावे, चंद्राने चंद्राला क्षेम द्यावे.
जैशीं जवळकेंचीं सरोवरें । उचंबळलिया कालवती परस्परें । मग तरंगासि धवळारें । तरंगचि होती ॥ १२१ ॥
तैसी येरयेरांचिये मिळणी । पडत आनंदकल्लोळांची वेणी । तेथ बोध बोधाचीं लेणीं । बोधेंचि मिरवी ॥ १२२ ॥
जैसें सूर्यें सूर्यातें वोंवाळिलें । कीं चंद्रें चंद्रम्या क्षेम दिधलें । ना तरी सरिसेनि पाडें मीनले । दोनी वोघ ॥ १२३ ॥
तैसें प्रयाग होत सामरस्याचें । वरी वोसाण तरत सात्त्विकाचें । ते संवादचतुष्पथींचे । गणेश जाहले ॥ १२४ ॥
तेव्हां तया महासुखाचेनि भरें । धांवोनि देहाचिये गांवाबाहेरें । मियां धाले तेणें उद्गारें । लागती गाजों ॥ १२५ ॥
कमळकळी मकरंद राखत नाही
गुरुशिष्यांच्या एकांतातली एका अक्षराची वदंती मेघासारखी त्रिभुवनात गर्जते. कमळाची कळी उमलल्यावर हृदयातला मकरंद राखून ठेवत नाही — राजा आणि रंक दोघांनाही सुगंधाचे पारणे देते. तसे ते मला विश्वात कथितात आणि कथिता-कथिता विसरून त्यातच विरतात.
पैं गुरुशिष्यांचिया एकांतीं । जे अक्षरा एकाची वदंती । ते मेघाचियापरी त्रिजगतीं । गर्जती सैंघ ॥ १२६ ॥
जैसी कमळकळिका जालेपणें । हृदयींचिया मकरंदातें राखों नेणें । दे राया रंका पारणें । आमोदाचें ॥ १२७ ॥
तैसेंचि मातें विश्वीं कथित । कथितेनि तोषें कथूं विसरत । मग तया विसरामाजीं विरत । आंगें जीवें ॥ १२८ ॥
ऐसें प्रेमाचेनि बहुवसपणें । नाहीं राती दिवो जाणणें । केलें माझें सुख अव्यंगवाणें । आपणपेयां जिहीं ॥ १२९ ॥
तयां मग जें आम्ही कांहीं । द्यावें अर्जुना पाहीं । ते ठायींचीच तिहीं । घेतली सेल ॥ १३० ॥
आईची गवसणी
त्यांना मी काय द्यावे — त्यांनी ते ठायीचेच घेतले आहे; ते ज्या वाटेने निघाले तिच्यापुढे स्वर्ग आणि मोक्ष आडवाटा ठरल्या. आता माझे काम एवढेच की ते सुख वाढवावे आणि काळाची दृष्टी पडू नये — खेळणाऱ्या बाळामागे आई स्नेहाच्या दृष्टीची गवसणी करून धावते तशी.
कां जे ते जिया वाटा । निगाले गा सुभटा । ते सोय पाहोनि अव्हांटा । स्वर्गापवर्ग ॥ १३१ ॥
म्हणौनि तिहीं जें प्रेम धरिलें । तेंचि आमुचें देणें उपाइलें । परि आम्हीं देयावें हेंहि केलें । तिहींची म्हणिपे ॥ १३२ ॥
आतां यावरी येतुलें घडे । जें तेंचि सुख आगळें वाढें । आणि काळाची दृष्टि न पडे । हें आम्हां करणें ॥ १३३ ॥
लळेयाचिया बाळका किरीटी । गवसणी करूनि स्नेहाचिया दिठी । जैसी खेळतां पाठोपाठीं । माउली धांवे ॥ १३४ ॥
तें जो जो खेळ दावी । तो तो पुढें सोनयाचा करूनि ठेवी । तैसी उपास्तीची पदवी । पोषित मी जायें ॥ १३५ ॥
प्रेमळांचे सांकडे माझ्या घरी
तो जो जो खेळ दाखवील तो तो मी पुढे सोन्याचा करून ठेवतो. भक्ताला माझे कोड आणि मला त्याच्या अनन्यगतीची चाड — कारण प्रेमळांचे सांकडे माझ्याच घरचे. स्वर्ग आणि मोक्ष दोन्ही मार्ग त्याच्या वाटेला केले; लक्ष्मीसह स्वतःचे अंगही खर्चले.
जिये पदवीचेनि पोषकें । ते मातें पावती यथासुखें । हे पाळती मज विशेखें । आवडे करूं ॥ १३६ ॥
पैं गा भक्तासि माझें कोड । मज तयाचे अनन्यगतीची चाड । कां जे प्रेमळांचें सांकड । आमुचिया घरीं ॥ १३७ ॥
पाहें पां स्वर्ग मोक्ष उपाइले । दोन्ही मार्ग तयाचिये वाहणी केले । आम्हीं आंगही शेखीं वेंचिलें । लक्ष्मियेसीं ॥ १३८ ॥
परि आपणपेंवीण जें एक । तें तैसेंचि सुख साजुक । सप्रेमळालागीं देख । ठेविलें जतन ॥ १३९ ॥
हा ठायवरी किरीटी । आम्ही प्रेमळु घेवों आपणयासाठीं । या बोलीं बोलिजत गोष्टी । तैसिया नव्हती गा ॥ १४० ॥
मीच दिवटा होऊन पुढे चालतो
पण स्वतःवाचून जे एक सुख आहे ते प्रेमळांसाठी जतन ठेवले. ज्यांनी जगण्यासाठी माझाच ठाव केला, त्यांचा मी दिवटा होऊन पुढे चालतो आणि अज्ञानाच्या रात्रीतला अंधार नाहीसा करून त्यांना नित्योदय करतो. ऐकून अर्जुन म्हणतो — निवालो.
म्हणौनि मज आत्मयाचा भावो । जिहीं जियावया केला ठावो । एक मीवांचूनि वावो । येर मानिलें जिहीं ॥ १४१ ॥
तयां तत्त्वज्ञां चोखटां । दिवी पोतासाची सुभटा । मग मीचि होऊनि दिवटा । पुढां पुढां चालें ॥ १४२ ॥
अज्ञानाचिये राती- । माजीं तमाचि मिळणी दाटती । ते नाशूनि घालीं परौती । तयां करीं नित्योदयो ॥ १४३ ॥
ऐसें प्रेमळाचेनि प्रियोत्तमें । बोलिलें जेथ पुरुषोत्तमें । तेथ अर्जुन मनोधर्में । निवालों म्हणतसे ॥ १४४ ॥
हां हो जी अवधारा । भला केरु फेडिला संसारा । जाहलों जननीजठरजोहरा- । वेगळा प्रभू ॥ १४५ ॥
आजि आयुष्या उजवण
‘आज मी माझे जन्मलेपण डोळ्यांनी पाहिले; जीवित हाती चढले. आजि आयुष्या उजवण जाहली.’ या वचनतेजाने आतबाहेरचा अंधार फिटला आणि तुझे स्वरूप खरेखुरे दिसते आहे — तू परब्रह्म, महाभूतांचे विसाव्याचे धाम, पंचविसावा पुरुष.
जी जन्मलेपण आपुलें । हें आजि मियां डोळां देखिलें । जीवित हातां चढलें । आवडतसें ॥ १४६ ॥
आजि आयुष्या उजवण जाहली । माझिया दैवा दशा उदयली । जे वाक्यकृपा लाधली । दैविकेनि मुखें ॥ १४७ ॥
आतां येणें वचन तेजाकारें । फिटलें आंतील बाहेरील आंधारें । म्हणौनि देखतसें साचोकारें । स्वरूप तुझें ॥ १४८ ॥
तरी होसी गा तूं परब्रह्म । जें या महाभूतां विसंवतें धाम । पवित्र तूं परम । जगन्नाथा ॥ १४९ ॥
तूं परम दैवत तिहीं देवां । तूं पुरुष जी पंचविसावा । दिव्य तूं प्रकृतिभावा- । पैलीकडील ॥ १५० ॥
नारद गातो, पण अर्थ कळत नव्हता
तू कालत्रयाचा सूत्रधार, जीवकळेची अधिष्ठात्री. ऋषींनी हेच आधीही सांगितले होते, पण त्याचे खरेपण आता माझ्या अंतःकरणाला दिसते. नारद सतत जवळ येऊन हेच गातो, पण अर्थ न उमजता मी नुसते गीतसुख ऐकत होतो.
अनादिसिद्ध तूं स्वामी । जो नाकळिजसी जन्मधर्मीं । तो तूं हें आम्ही । जाणितलें आतां ॥ १५१ ॥
तूं या कालत्रयासि सूत्री । तूं जीवकळेची अधिष्ठात्री । तूं ब्रह्मकटाहधात्री । हें कळलें फुडें ॥ ५२ ॥
पैं आणिकही एक परी । इये प्रतीतीची येतसे थोरी । जे मागें ऐसेंचि ऋषीश्वरीं । सांगितलें तूंतें ॥ १५३ ॥
परि तया सांगितलियाचें साचपण । हें आतां माझें देखतसे अंतःकरण । जे कृपा केली आपण । म्हणौनि देवा ॥ १५४ ॥
एर्हवीं नारदु अखंड जवळां ये । तोही ऐसेंचि वचनीं गाये । परि अर्थ न बुजोनि ठाये । गीतसुखचि ऐकों ॥ १५५ ॥
आंधळ्यांच्या गावी सूर्य
आंधळ्यांच्या गावी सूर्य प्रकटला तरी त्यांना ऊबच घेता येते, प्रकाश कुठला? असित-देवलांच्या मुखानेही मी हेच ऐकले, पण तेव्हा बुद्धी विषयांच्या विषाने घारलेली होती — गोड परमार्थ कडू लागत होता आणि कडू विषय गोड.
जी आंधळेयांच्या गांवीं । आपणपें प्रगटलें रवी । तरी तिहीं वोतपलीचि घ्यावी । वांचूनि प्रकाशु कैंचा ? ॥ १५६ ॥
परि देवर्षि अध्यात्म गातां । आहाच रागांगेंसीं जे मधुरता । तेचि फावे येर चित्ता । नलगेचि कांहीं ॥ १५७ ॥
पैं असिता देवलाचेनि मुखें । मी एवंविधा तूंतें आइकें । परी तैं बुद्धि विषयविखें । घारिली होती ॥ १५८ ॥
विषयविषाचा पडिपाडू । गोड परमार्थु लागे कडू । कडू विषय तो गोडू । जीवासी जाहला ॥ १५९ ॥
आणि हें आणिकांचें काय सांगावें । राउळा आपणचि येऊनि व्यासदेवें । तुझें स्वरूप आघवें । सर्वदा सांगिजे ॥ १६० ॥
अंधारात दिसलेला चिंतामणी
व्यासांनीही स्वतः येऊन तुझे स्वरूप सांगितले. पण अंधारात दिसलेला चिंतामणी उपेक्षिला जातो आणि दिवस उजाडल्यावरच ओळखला जातो. त्यांचे बोल माझ्यापाशी चिद्रत्नांच्या खाणी होत्या, पण तुझ्यावाचून उपेक्षिल्या जात होत्या.
परि तो अंधारीं चिंतामणि देखिला । जेवीं नव्हे या बुद्धी उपेक्षिला । पाठीं दिनोदयीं वोळखिला । होय म्हणौनि ॥ १६१ ॥
तैसीं व्यासादिकांचीं बोलणीं । तिया मजपाशीं चिद्रत्नांचिया खाणी । परि उपेक्षिल्या जात होतीया तरणी । तुजवीण कृष्णा ॥ १६२ ॥
ते आतां वाक्यसूर्यकर तुझे फांकले । आणि ऋषीं मार्ग होते जे कथिले । तयां आघवियांचेंचि फिटलें । अनोळखपण ॥ १६३ ॥
जी ज्ञानाचें बीज तयांचे बोल । माजीं हृदयभूमिके पडिले सखोल । वरि इये कृपेची जाहाली वोल । म्हणौनि संवाद फळेंशीं उठलें ॥ १६४ ॥
अहो नारदादिकां संतां । त्यांचिया उक्तिरूप सरितां । महोदधीं जाहलों अनंता । संवादसुखाचा ॥ १६५ ॥
वसंत आल्याशिवाय फळ नाही
त्यांचे बोल हे ज्ञानाचे बीज हृदयभूमीत खोल पडले होते, त्यावर या कृपेची ओल आली म्हणून संवाद फळाला आला. माळी आयुष्यभर झाडे शिंपतो, पण फळाशी भेट वसंत आल्यावरच होते.
प्रभु आघवेनि येणें जन्में । जियें पुण्यें केलीं मियां उत्तमें । तयांचीं न ठकतीचि अंगीं कामें । सद्गुरू तुवां ॥ १६६ ॥
एर्हवीं वडिलवडिलांचेनि मुखें । मी सदां तूंतें कानीं आइकें । परि कृपा न कीजेचि तुवां एकें । तंव नेणवेचि कांहीं ॥ १६७ ॥
म्हणौनि भाग्य जैं सानुकूळ । जालिया केले उद्यम सदां सफळ । तैसें श्रुताधीत सकळ । गुरुकृपा साच ॥ १६८ ॥
जी बनकरु झाडें सिंपी जीवेंसाटीं । पाडूनि जन्में काढी आटी । परि फळेंसी तैंचि भेटी । जैं वसंतु पावे ॥ १६९ ॥
अहो विषमा जैं वोहट पडे । तैं मधुर तें मधुर आवडे । पैं रसायनें तैं गोडें । जैं आरोग्य देहीं ॥ १७० ॥
ताप उतरला की गोड लागते
ताप उतरला की गोड ते गोड वाटते; देह निरोगी असेल तरच रसायन गोड. इंद्रिये, वाचा, प्राण यांचे सार्थक चैतन्य आत संचरले तरच. तसे शब्दजात आणि योगाभ्यास तेव्हाच आपले म्हणता येतात जेव्हा श्रीगुरु अनुकूल.
कां इंद्रियें वाचा प्राण । यां जालियांचे तैंचि सार्थकपण । जैं चैतन्य येऊनि आपण । संचरे माजीं ॥ १७१ ॥
तैसें शब्दजात आलोडिलें । अथवा योगादिक जें अभ्यासिलें । तें तैंचि म्हणों ये आपुलें । जैं सानुकूल श्रीगुरु ॥ १७२ ॥
ऐसिये जालिये प्रतीतीचेनि माजें । अर्जुन निश्चयाचि नाचतुसें भोजें । तेवींचि म्हणे देवा तुझें । वाक्य मज मानलें ॥ १७३ ॥
तरि साचचि हें कैवल्यपती । मज त्रिशुद्धी आली प्रतीती । जे तूं देवदानवांचिये मती- । जोगा नव्हसी ॥ १७४ ॥
तुझें वाक्य व्यक्ती न येतां देवा । जो आपुलिया जाणे जाणिवा । तो कहींचि नोहे हें मद्भावा । भरंवसेनि आलें ॥ १७५ ॥
आकाशालाच आपली व्याप्ती कळते
आपले केवढेपण आकाशालाच कळते आणि आपली घनता पृथ्वीलाच; तशी तुझी सर्वशक्ती तूच जाणतोस, वेदादी मती वायाच मिरवतात. मनाला मागे टाकावे, वाऱ्याला बाहूंनी मोजावे, आदिशून्य पोहून जावे — तसे हे तुझे जाणणे.
एथ आपुलें वाढपण जैसें । आपणचि जाणिजे आकाशें । कां मी येतुली घनवट ऐसें । पृथ्वीचि जाणे ॥ १७६ ॥
तैसा आपुलिये सर्वशक्ती । तुज तूंचि जाणसी लक्ष्मीपती । येर वेदादिक मती । मिरवती वायां ॥ १७७ ॥
हां गा मनातें मागां सांडावें । पवनातें वावीं मवावें । आदिशून्य तरोनि जावें । केउतें बाहीं ॥ १७८ ॥
तैसें हें तुझें जाणणें आहे । म्हणौनि कोणाही ठाउकें नोहे । आतां तुझें ज्ञान होये । तुजचिजोगें ॥ १७९ ॥
जी आपणयातें तूंचि जाणसी । आणिकातें सांगावयाही समर्थ होसी । तरी आतां एक वेळ घाम पुसीं । आर्तीचिये निडळींचा ॥ १८० ॥
चातकाला समुद्रही कोरडे
तुझी थोरवी पाहिली तर जवळ उभे राहायचीही योग्यता नाही. चहूकडे समुद्र आणि नद्या भरलेल्या, पण चातकाला त्या कोरड्याच — त्याला मेघातून पडलेला थेंबच पाणी. तसे श्रीगुरु सर्वत्र आहेत, पण कृष्णा, आम्हाला तूच गती. मला विभूती सांग.
हें आइकिलें कीं भूतभावना । त्रिभुवनगजपंचानना । सकळदेवदेवतार्चना । जगन्नायका ॥ १८१ ॥
जरी थोरी तुझी पाहात आहों । तरी पासीं उभे ठाकावयाही योग्य नोहों । या शोच्यता जरी विनवूं बिहों । तरी आन उपायो नाहीं ॥ १८२ ॥
भरले समुद्र सरिता चहूंकडे । परि ते बापियासि कोरडे । कां जैं मेघौनि थेंबुटा पडे । तैं पाणी कीं तया ॥ ८३ ॥
तैसे श्रीगुरु सर्वत्र आथी । परि कृष्णा आम्हां तूंचि गती । हें असो मजप्रती । विभूती सांगें ॥ १८४ ॥
जी तुझिया विभूती आघविया । परि व्यापिती शक्ति दिव्या जिया । तिया आपुलिया दावाविया । आपण मज ॥ १८५ ॥
‘सगळेच तू’ म्हटले तर चिंतन घडत नाही
ज्या प्रधान विभूतींनी तू लोक व्यापले आहेस त्या नावानिशी सांग. मी जाणावे कसे आणि काय जाणून चिंतावे? ‘सगळेच तू’ म्हटले तर चिंतनच घडत नाही — हा अर्जुनाचा अतिशय व्यवहारी आक्षेप.
जिहीं विभूतीं ययां समस्तां । लोकांतें व्यापूनि आहासी अनंता । तिया प्रधाना नामांकिता । प्रगटा करीं ॥ १८६ ॥
जी कैसें मियां जाणावें । काय जाणोनि सदा चिंतावें । जरी तूंचि म्हणों आघवें । तरि चिंतनचि न घडे ॥ १८७ ॥
म्हणौनि मागां भाव जैसे । आपुले सांगितले तुवां उद्देशें । आतां विस्तारोनि तैसे । एक वेळ बोलें ॥ १८८ ॥
जया जया भावाचिया ठायीं । तूंतें चिंतितां मज सायासु नाहीं । तो विवळ करूनि देईं । योगु आपुला ॥ १८९ ॥
आणि पुसलिया जिया विभूती । त्याही बोलाविया भूतपती । येथ म्हणसी जरी पुढती । काय सांगों ? ॥ १९० ॥
अमृत कालकूटाचे सहोदर
‘आता काय सांगू’ असे मनात येऊ देऊ नकोस. प्राकृत माणसालाही अमृतपान नाकारले जात नाही. ते अमृत कालकूटाचे सहोदर, मृत्यूच्या भीतीने देवांनी प्यायलेले; आणि त्यानेही इंद्रपद चौदा दिवसच टिकते.
तरी हा भाव मना । झणें जाय हो जनार्दना । पैं प्राकृताही अमृतपाना । ना न म्हणवे जेवीं ॥ १९१ ॥
जे काळकूटाचें सहोदर । जें मृत्यूभेणें प्याले अमर । तरि दिहाचे पुरंदर । चौदा जाती ॥ १९२ ॥
ऐसा कवण एक क्षीराब्धीचा रसु । जया वायांचि अमृतपणाचा आभासु । तयाचाही मीठांशु । जे पुरे म्हणों नेदी ॥ १९३ ॥
तया पाबळेयाही येतुलेवरी । गोडियेचि आथि थोरी । मग हें तंव अवधारीं । परमामृत साचें ॥ १९४ ॥
जें मंदराचळु न ढाळितां । क्षीरसागरु न डहुळितां । अनादि स्वभावता । आइतें आहे ॥ १९५ ॥
मंदर न ढवळताच तयार
क्षीरसागराच्या त्या रसाला नुसता अमृताचा आभास; तरी त्याच्या गोडीची एवढी थोरवी. मग हे तर खरे परमामृत — मंदराचल न घुसळता, क्षीरसागर न ढवळता अनादि स्वभावाने तयार असलेले; द्रवही नाही, घनही नाही, आठवले की मिळणारे.
जें द्रव ना नव्हे बद्ध । जेथ नेणिजती रस गंध । जें भलतयांही सिद्ध । आठवलेंचि फावे ॥ १९६ ॥
जयाची गोठीचि ऐकतखेंवो । आघवा संसारु होय वावो । बळिया नित्यता लागे येवों । आपणपेंया ॥ १९७ ॥
जन्ममृत्यूची भाख । हारपोनि जाय निःशेख । आंत बाहेरी महासुख । वाढोंचि लागे ॥ १९८ ॥
मग दैवगत्या जरी सेविजे । तरी तें आपणचि होऊनि ठाकिजे । तें तुज देतां चित्त माझें । पुरें म्हणों न शके ॥ २९९ ॥
तुझें नामचि आम्हां आवडे । वरि भेटी होय आणि जवळिक जोडे । पाठीं गोठी सांगसी सुरवाडें । आनंदाचेनी ॥ २०० ॥
चंदनाच्या झाडाला फुले
ज्याची गोष्ट ऐकताच संसार वावदूक होतो. ‘तुझें नामचि आम्हां आवडे’ — त्यावर भेट, त्यावर जवळीक, त्यावर तू गोष्टी सांगतोस. सूर्य शिळा होतो का, अग्नी उष्टा होतो का, वाहत्या गंगेला पारसेपण असते का? आज चंदनाच्या झाडाला फुले आली आहेत आणि आम्ही ती हुंगतो आहोत.
आतां हें सुख कायिसयासारिखें । कांहीं निर्वचेना मज परितोखें । तरि येतुलें जाणें जे येणें मुखें । पुनरुक्तही हो ॥ २०१ ॥
हां गा सूर्य काय शिळा ? । अग्नि म्हणों येत आहे वोंविळा ? । कां नित्य वाहातया गंगाजळा । पारसेपण असे ? ॥ २०२ ॥
तुंवा स्वमुखें जें बोलिलें । हें आम्हीं नादासि रूप देखिलें । आजि चंदनतरूचीं फुलें । तुरंबीत आहों मां ॥ २०३ ॥
तया पार्थाचिया बोला । सर्वांगें श्रीकृष्ण डोलला । म्हणे भक्तिज्ञानासि जाहला । आगरु हा ॥ २०४ ॥
ऐसा पतिकराचिया तोषा आंतु । प्रेमाचा वेगु उचंबळतु । सायासें सांवरूनि अनंतु । काय बोले ॥ २०५ ॥
पितामहाचा पिता ‘बा’ म्हणतो
कृष्ण सर्वांगाने डोलले आणि ‘बा पंडुसुता’ म्हणाले — पितामहाचा पिता असल्याचे विसरून. नवल नाही; तो स्वतः नंदाचे लेकरू नव्हता का? मग म्हणतात — विभूती अपार; अंगावरचे रोम स्वतःलाच मोजता येत नाहीत तशा.
मी पितामहाचा पिता । हें आठवितांही नाठवे चित्ता । कीं म्हणतसे बा पंडुसुता । भलें केलें ॥ २०६ ॥
अर्जुनातें बा म्हणे एथ कांहीं । आम्हां विस्मो करावया कारण नाहीं । आंगें तो लेंकरूं काई । नव्हेचि नंदाचें ? ॥ २०७ ॥
परि प्रस्तुत ऐसें असो । हें करवी आवडीचा अतिसो । मग म्हणे आइकें सांगतसों । धनुर्धरा ॥ २०८ ॥
तरी तुवां पुसलिया विभूती । तयांचें अपारपण सुभद्रापती । ज्या माझियाचि परि माझिये मती । आकळती ना ॥ २०९ ॥
आंगींचिया रोमा किती । जयाचिया तयासि न गणवती । तैसिया माझिया विभूती । असंख्य मज ॥ २१० ॥
मूठभर बीजात अख्खा वृक्ष
मी कसा आणि केवढा हे मलाही पुरते नाही, म्हणून प्रधान त्या ऐक. बीज मुठीत आले की वृक्षच आला; बाग हाती आली की फळेफुले आपोआप. माझ्या विस्ताराला शेवट नाही — गगनासारखे अपार माझ्यात लपते. मी प्रत्येक भूतमात्रातला आत्मा.
एर्हवीं तरी मी कैसा केवढा । म्हणौनि आपणपयांही नव्हेचि फुडा । यालागीं प्रधाना जिया रूढा । तिया आइकें ॥ २११ ॥
जिया जाणतलियासाठीं । आघवीया जाणवतील किरीटी । जैसें बीज आलिया मुठीं । तरूचि आला होय ॥ २१२ ॥
कां उद्यान हाता चढिन्नलें । तरी आपैसीं सांपडलीं फळें फुलें । तेवीं देखिलिया जिया देखवलें । विश्व सकळ ॥ २१३ ॥
एर्हवीं साचचि गा धनुर्धरा । नाहीं शेवटु माझिया विस्तारा । पैं गगना ऐशिया अपारा । मजमाजीं लपणें ॥ २१४ ॥
आइकें कुटिलालकमस्तका । धनुर्वेदत्र्यंबका । मी आत्मा असें एकैका । भूतमात्राच्या ठायीं ॥ २१५ ॥
ढगांच्या वरती आणि खालती
आत त्यांच्या अंतःकरणात मीच, बाहेर त्यांची गवसणीही माझीच; आदि, मध्य आणि निर्वाण मीच. ढगांच्या खाली आणि वर एकच आकाश, आत आणि बाहेरही; ढग आकाशातच होतात आणि लयाला जाताना आकाशच होतात.
आंतुलीकडे मीचि यांचे अंतःकरणीं । भूतांबाहेरी माझीच गंवसणी । आदि मी निर्वाणीं । मध्यही मीचि ॥ २१६ ॥
जैसें मेघां या तळीं वरी । एक आकाशचि आंत बाहेरी । आणि आकाशींचि जाले अवधारीं । असणेंही आकाशीं ॥ २१७ ॥
पाठीं लया जे वेळीं जाती । ते वेळीं आकाशचि होऊनि ठाती । तेवीं आदि स्थिती गती । भूतांसि मी ॥ २१८ ॥
ऐसें बहुवस आणि व्यापकपण । माझें विभूतियोगें जाण । तरी जीवचि करूनि श्रवण । आइकोनि आइक ॥ २१९ ॥
याहीवरी त्या विभूती । सांगणें ठेलें सुभद्रापती । सांगेन म्हणितलें तुजप्रती । त्या प्रधाना आइकें ॥ २२० ॥
विभूतींची यादी सुरू
आदित्यांत विष्णू, प्रभांत रवी, मरुद्गणांत मरीचि, तारांत चंद्र, वेदांत सामवेद, देवांत इंद्र, इंद्रियांत अकरावे मन, भूतांत चेतना, रुद्रांत शंकर — इथून विभूतींची लांब यादी सुरू होते.
हें बोलोनि तो कृपावंतु । म्हणे विष्णु मी आदित्यांआंतु । रवी मी रश्मिवंतु । सुप्रभांमाजीं ॥ २२१ ॥
मरूद्गणांच्या वर्गीं । मरीचि म्हणे मी शारङ्गी । चंद्रु मी गगनरंगीं । तारांमाजीं ॥ २२२ ॥
वेदांआंतु सामवेदु । तो मी म्हणे गोविंदु । देवांमाजी मरुद्बंधु । महेंद्रु तो मी ॥ २२३ ॥
इंद्रियांमाजीं अकरावें । मन तें मी हें जाणावें । भूतांमाजी स्वभावें । चेतना ते मी ॥ २२४ ॥
अशेषांही रुद्रांमाझारीं । शंकर जो मदनारी । तो मी येथ न धरीं । भ्रांति कांहीं ॥ २२५ ॥
मेरू, बृहस्पती, स्कंद
यक्षराक्षसांत कुबेर, वसूंत पावक, शिखरांत मेरू, पुरोहितांत बृहस्पती, सेनापतींत स्कंद, सरोवरांत समुद्र, महर्षींत भृगु.
यक्षरक्षोगणांआंतु । शंभूचा सखा जो धनवंतु । तो कुबेरु मी हें अनंतु । म्हणता जाहला ॥ २२६ ॥
मग आठांही वसूंमाझारीं । पावकु तो मी अवधारीं । शिखराथिलियां सर्वोपरी । मेरु तो मी ॥ २२७ ॥
जो स्वर्गसिंहासना सावावो । सर्वज्ञते आदीचा ठावो । तो पुरोहितांमाजीं रावो । बृहस्पती मी ॥ २२८ ॥
त्रिभुवनींचिया सेनापतीं- । आंत स्कंदु तो मी महामती । जो हरवीर्यें अग्निसंगती । कृत्तिकाआंतु जाहला ॥ २२९ ॥
सकळिकां सरोवरांसी । माजीं समुद्र तो मी जळराशी । महर्षींआंतु तपोराशी । भृगु तो मी ॥ २३० ॥
नामजपाची ओवी
वाचांत एक अक्षर, यज्ञांत जपयज्ञ — आणि इथे नामजपाची स्वतंत्र ओवी येते: स्नानादी कर्म त्याला बाधू शकत नाही, नामाने धर्माधर्म पावन होतात, वेदार्थाने नाम हेच परब्रह्म. मग गिरींत हिमवंत, वृक्षांत अश्वत्थ.
अशेषांही वाचा- । माजीं नटनाच सत्याचा । तें अक्षर एक मी वैकुंठींचा । वेल्हाळु म्हणे ॥ २३१ ॥
समस्तांही यज्ञांच्या पैकीं । जपयज्ञु तो मी ये लोकीं । जो कर्मत्यागें प्रणवादिकीं । निफजविजे ॥ २३२ ॥
नामजपयज्ञु तो परम । बाधूं न शके स्नानादि कर्म । नामें पावन धर्माधर्म । नाम परब्रह्म वेदार्थें ॥ २३३ ॥
स्थावरां गिरीआंतु । पुण्यपुंज जो हिमवंतु । तो मी म्हणे कांतु । लक्ष्मियेचा ॥ २३४ ॥
कल्पद्रुम हन पारिजातु । गुणें चंदनुही वाड विख्यातु । तरि ययां वृक्षजातांआंतु । अश्वत्थु तो मी ॥ २३५ ॥
गरुड, ऐरावत, वज्र
देवर्षींत नारद, गंधर्वांत चित्ररथ, सिद्धांत कपिलाचार्य, घोड्यांत उच्चैःश्रवा, हत्तींत ऐरावत, नरांत राजा, हत्यारांत वज्र.
देवऋषींआंतु पांडवा । नारदु तो मी जाणावा । चित्ररथु मी गंधर्वां । सकळिकांमाजीं ॥ २३६ ॥
ययां अशेषांही सिद्धां- । माजीं कपिलाचार्यु मी प्रबुद्धा । तुरंगजातां प्रसिद्धां- । आंत उचैःश्रवा मी ॥ २३७ ॥
राजभूषण गजांआंतु । अर्जुना मी गा ऐरावतु । पयोराशी सुरमथितु । अमृतांशु तो मी ॥ २३८ ॥
ययां नरांमाजीं राजा । तो विभूतिविशेष माझा । जयातें सकळ लोक प्रजा । होऊनि सेविती ॥ २३९ ॥
पैं आघवेयां हातियेरां- । आंत वज्र तें मी धनुर्धरा । जें शतमखोत्तीर्णकरा । आरूढोनि असे ॥ २४० ॥
वासुकी, अनंत, वरुण
धेनूंत कामधेनु, जन्म देणाऱ्यांत मदन, सर्पकुळात वासुकी, नागांत अनंत, जलचरांत वरुण, पितृगणांत अर्यमा. आणि जे जगाची शुभाशुभे लिहितात आणि मनांचा झाडा घेतात —
धेनूंमध्यें कामधेनु । तें मी म्हणे विष्वक्सेनु । जन्मवितयाआंत मदनु । तो मी जाणें ॥ २४१ ॥
सर्पकुळाआंत अधिष्ठाता । वासुकी गा मी कुंतीसुता । नागांमाजीं समस्तां । अनंतु तो मी ॥ २४२ ॥
अगा यादसांआंतु । जो पश्चिम प्रमदेचा कांतु । तो वरुण मी हें अनंतु । सांगत असे ॥ २४३ ॥
आणि पितृगणां समस्तां- । माजीं अर्यमा जो पितृदेवता । तो मी हें तत्त्वता । बोलत आहें ॥ २४४ ॥
जगाचीं शुभाशुभें लिहिती । प्राणियांच्या मानसांचा झाडा घेती । मग केलियानुरूप होती । भोगनियम जे ॥ २४५ ॥
यम, प्रह्लाद, गरुड
त्या नियमितांत यम, कर्माचा साक्षी. दैत्यकुळात प्रह्लाद — म्हणून दैत्यभावाने लिंपला जात नाही. कळणाऱ्यांत महाकाळ, श्वापदांत वाघ, पक्ष्यांत गरुड — म्हणूनच तो मला पाठीवर वाहू शकतो.
तयां नियमितयांमाजीं यमु । जो कर्मसाक्षी धर्मु । तो मी म्हणे आत्मारामु । रमापती ॥ २४६ ॥
अगा दैत्यांचिया कुळीं । प्रर्हादु तो मी न्याहाळीं । म्हणौनि दैत्यभावादि मेळीं । लिंपेचि ना ॥ २४७ ॥
पैं कळितयांमाजीं महाकाळु । तो मी म्हणे गोपाळु । श्वापदांमाजीं शार्दूळु । तो मी जाण ॥ २४८ ॥
पक्षिजातिमाझारीं । गरुड तो मी अवधारीं । यालागीं जो पाठीवरी । वाहों शके मातें ॥ २४९ ॥
पृथ्वीचिया पैसारा- । माजीं घडीं न लगतां धनुर्धरा । एकेचि उड्डाणें सातांहि सागरां । प्रदक्षिणा कीजे ॥ २५० ॥
ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.