शस्त्रधरांत श्रीराम
वेगवानांत वायू, शस्त्रधरांत श्रीराम — ज्याने धर्माच्या कैवारासाठी स्वतःला दुसरे धनुष्य केले, सुवेळेवर उभे राहून लंकेश्वराची शिरे आकाशातल्या उदो म्हणणाऱ्या भूतांना दिली, देवांचा मान परत मिळवला आणि सूर्यवंशात सूर्यासारखा उगवला.
तयां वहिलियां गतिमंतां- । आंत पवनु तो मी पंडुसुता । शस्त्रधरां समस्तां- । माजीं श्रीराम तो मी ॥ २५१ ॥
जेणें सांकडलिया धर्माचें कैवारें । आपणपयां धनुष्य करूनि दुसरें । विजयलक्ष्मिये एक मोहरें । केलें त्रेतीं ॥ २५२ ॥
पाठीं उभे ठाकूनि सुवेळीं । प्रतापलंकेश्वराचीं सिसाळीं । गगनीं उदो म्हणतया हस्तबळीं । दिधली भूतां ॥ २५३ ॥
जेणें देवांचा मानु गिंवसिला । धर्मासि जीर्णोद्धारु केला । सूर्यवंशीं उदेला । सूर्य जो कां ॥ २५४ ॥
तो हातियेरुपरजितया आंतु । रामचंद्र मी जानकीकांतु । मकर मी पुच्छवंतु । जळचरांमाजीं ॥ २५५ ॥
जान्हवी
भगीरथाने आणलेली, जन्हूने गिळून जांघ फाडून दिलेली ती त्रिभुवनैकसरिता जान्हवी — जलप्रवाहांत मी ती. अशा एकेक विभूतीला नाव देत बसले तर हजार जन्मांतही अर्धे होणार नाही; सगळी नक्षत्रे वेचायची तर गगनाचीच गाठोडी बांधावी लागतील.
पैं समस्तांही वोघां- । मध्यें जे भगीरथें आणितां गंगा । जन्हूनें गिळिली मग जंघा । फाडूनि दिधली ॥ २५६ ॥
ते त्रिभूवनैकसरिता । जान्हवी मी पंडुसुता । जळप्रवाहां समस्तां- । माझारीं जाणें ॥ २५७ ॥
ऐसेनि वेगळालां सृष्टीपैकीं । विभूती नाम सूतां एकेकीं । सगळेन जन्मसहस्रें अवलोकीं । अर्ध्या नव्हती ॥ २५८ ॥
जैसीं अवघींचि नक्षत्रें वेंचावीं । ऐसी चाड उपजेल जैं जीवीं । तैं गगनाची बांधावी । लोथ जेवीं ॥ २५९ ॥
कां पृथ्वीये परमाणूंचा उगाणा घ्यावा । तरि भूगोलुचि काखे सुवावा । तैसा विस्तारु माझा पहावा । तरि जाणावें मातें ॥ २६० ॥
मूळ उपटले की सगळे हाती
फांद्यांवरची सगळी फुलेफळे एकदम गोळा करायची तर मूळच उपटून हाती घ्यावे. तशा सगळ्या विभूती जाणायच्या तर माझे एक निर्दोष स्वरूप जाणावे. मी सगळ्या सृष्टीचा आदिमध्यांत — वस्त्रात ओतप्रोत धागा असतो तसा.
जैसें शाखांसी फूल फळ । एकिहेळां वेटाळूं म्हणिजे सकळ । तरी उपडूनियां मूळ । जेवीं हातीं घेपे ॥ २६१ ॥
तेवीं माझें विभूतिविशेष । जरी जाणों पाहिजेती अशेष । तरी स्वरूप एक निर्दोष । जाणिजे माझें ॥ २६२ ॥
एर्हवीं वेगळालिया विभूती । कायिएक परिससी किती । म्हणौनि एकिहेळां महामती । सर्व मी जाण ॥ २६३ ॥
मी आघवियेचि सृष्टी । आदिमध्यांतीं किरीटी । ओतप्रोत पटीं । तंतु जेवीं ॥ २६४ ॥
ऐसिया व्यापका मातें जैं जाणावें । तैं विभूतिभेदें काय करावें । परि हे तुझी योग्यता नव्हे । म्हणौनि असो ॥ २६५ ॥
वाद, अकार, द्वंद्व
तरी विचारलेस म्हणून — विद्यांत अध्यात्मविद्या; बोलणाऱ्यांत तो वाद जो कधी संपत नाही, निर्वचू जाता वाढतो आणि ज्याच्यावर बोलणी गोड होतात; अक्षरांत अकार; समासांत द्वंद्व; मुंगीपासून ब्रह्मदेवापर्यंत सगळ्यांचा ग्रासिता.
कां जे तुवां पुसिलिया विभूती । म्हणौनि तिया आईक सुभद्रापती । तरी विद्यांमाजीं प्रस्तुतीं । अध्यात्मविद्या ते मी ॥ २६६ ॥
अगा बोलतयांचिया ठायीं । वादु तो मी पाहीं । जो सकलशास्त्रसंमतें कहीं । सरेचिना ॥ २६७ ॥
जो निर्वचूं जातां वाढे । आइकतयां उत्प्रेक्षे सळु चढे । जयावरी बोलतयांचीं गोडें । बोलणीं होतीं ॥ २६८ ॥
ऐसा प्रतिपादनामाजीं वादु । तो मी म्हणे गोविंदु । अक्षरांमाजीं विशदु । अकारु तो मी ॥ २६९ ॥
पैं गा समासांमाझारीं । द्वंद्व तो मी अवधारीं । मशकालागोनि ब्रह्मावेरीं । ग्रासिता तो मी ॥ २७० ॥
काळ आणि मृत्यू
जो मेरुमंदरांसह पृथ्वी विरवतो, एकार्णवही जिरवतो, प्रलयतेजाला मिठी मारतो, पवन गिळतो आणि ज्याच्या पोटात आकाश सामावते — तो अपार काळ मी; आणि पुढे सृष्टी रचणाराही मीच. भूते धरतो मी, त्यांचे जीवनही मी, आणि संहारात मृत्यूही मीच.
मेरुमंदरादिकीं सर्वीं । सहित पृथ्वीतें विरवी । जो एकार्णवातेंही जिरवी । जेथिंचा तेथ ॥ २७१ ॥
जो प्रळयतेजा देत मिठी । सगळिया पवनातें गिळी किरीटी । आकाश जयाचिया पोटीं । सामावलें ॥ २७२ ॥
ऐसा अपार जो काळु । तो मी म्हणे लक्ष्मीलीळु । मग पुढती सृष्टीचा मेळु । सृजिता तो मी ॥ २७३ ॥
आणि सृजिलिया भूतांतें मीचि धरीं । सकळां जीवनही मीचि अवधारीं । शेखीं सर्वांतें या संहारीं । तेव्हां मृत्युही मीचि ॥ २७४ ॥
आतां स्त्रीगणांच्या पैकीं । माझिया विभूती सात आणिकी । तिया ऐक कवतिकीं । सांगिजतील ॥ २७५ ॥
स्त्रीगणातल्या सात
स्त्रीगणातल्या सात विभूती — नित्य नवी कीर्ती, औदार्यासह संपत्ती, न्यायाच्या सुखासनावर बसून विवेकाच्या मार्गाने चालणारी वाचा, वस्तू पाहून माझी आठवण देणारी स्मृती, स्वहिताला अनुसरणारी मेधा, धृती आणि क्षमा.
तरी नित्य नवी जे कीर्ति । अर्जुना ते माझी मूर्ती । आणि औदार्येंसी जे संपत्ती । तेही मीचि जाणें ॥ २७६ ॥
आणि ते गा मी वाचा । जे सुखासनीं न्यायाचा । आरूढोनि विवेकाचा । मार्गीं चाले ॥ २७७ ॥
देखिलेनि पदार्थें । जे आठवूनि दे मातें । ते स्मृतिही एथें । त्रिशुद्धी मी ॥ २७८ ॥
पैं स्वहिता अनुयायिनी । मेधा ते गा मी इये जनीं । धृती मी त्रिभुवनीं । क्षमा ते मी ॥ २७९ ॥
एवं नारींमाझारीं । या सातही शक्ति मी अवधारीं । ऐसें संसारगजकेसरी । म्हणता जाहला ॥ २८० ॥
मार्गशीर्ष आणि वसंत
सामांत बृहत्साम, छंदांत गायत्री, महिन्यांत मार्गशीर्ष, ऋतूंत वसंत, छळणाऱ्या विद्यांत द्यूत — म्हणून चौरस्त्यावरची चोरीही कोणाला थांबवता येत नाही. तेजस्वींत तेज, कार्यांत विजय.
वेदराशीचिया सामा- । आंत बृहत्साम जें प्रियोत्तमा । तें मी म्हणे रमा- । प्राणेश्वरु ॥ २८१ ॥
गायत्रीछंद जें म्हणिजे । तें सकळां छंदांमाजीं माझें । स्वरूप हें जाणिजे । निभ्रांत तुवां ॥ २८२ ॥
मासांआंत मार्गशीरु । तो मी म्हणे शारङ्गधरु । ऋतूंमाजीं कुसुमाकरु । वसंतु तो मी ॥ २८३ ॥
छळितयां विंदाणा- । माजीं जूं तें मी विचक्षणा । म्हणौनि चोहटां चोरी परी कवणा । निवारूं न ये ॥ २८४ ॥
अगा अशेषांही तेजसां- । आंत तेज तें मी भरंवसा । विजयो मी कार्योद्देशां । सकळांमाजीं ॥ २८५ ॥
यादवांत कृष्ण स्वतः
ज्यात न्याय चोख दिसतो तो व्यवसाय, सत्त्ववंतांत सत्त्व, यादवांत श्रीमंत तो मीच — आणि इथे कृष्ण स्वतःचे बालचरित्र सांगतात: देवकी-वसुदेवांपासून जन्म, गोकुळात जाणे, पूतनेला प्राणासकट पिणे, गोवर्धन उचलून इंद्राचा महिमा मोजणे.
जेणें चोखाळत दिसे न्याय । तो व्यवसायांत व्यवसाय । माझें स्वरूप हें राय । सुरांचा म्हणे ॥ २८६ ॥
सत्त्वाथिलियांआंतु । सत्त्व मी म्हणे अनंतु । यादवांमाजीं श्रीमंतु । तोचि तो मी ॥ २८७ ॥
जो देवकी-वसुदेवास्तव जाहला । कुमारीसाठीं गोकुळीं गेला । तो मी प्राणासकट पियाला । पूतनेतें ॥ २८८ ॥
नुघडतां बाळपणाची फुली । जेणें मियां अदानवीं सृष्टि केली । करीं गिरि धरूनि उमाणिली । महेंद्रमहिमा ॥ २८९ ॥
कालिंदीचें हृदयशल्य फेडिलें । जेणें मियां जळत गोकुळ राखिलें । वासरुवांसाठीं लाविलें । विरंचीस पिसें ॥ २९० ॥
‘तू माझी बहीण पळवलीस’
कालिंदीचे हृदयशल्य काढले, जळते गोकुळ राखले, वासरांसाठी ब्रह्मदेवाला पिसे लावले, कंसासारखे राक्षस खेळातच नासले. पांडवांत अर्जुन तो मी — ‘संन्यासी होऊन तू माझी बहीण चोरून नेलीस, तरी मनात विकल्प उपजला नाही; मी-तू दोन्ही एकच स्वरूप.’
प्रथमदशेचिये पहांटे- । माजीं कंसा ऐशीं अचाटें । महाधेंडीं अवचटें । लीळाचि नासिलीं ॥ २९१ ॥
हें काय कितीएक सांगावें । तुवांही देखिलें ऐकिलें असे आघवें । तरि यादवांमाजीं जाणावें । हेंचि स्वरूप माझें ॥ २९२ ॥
आणि सोमवंशीं तुम्हां पांडवां- । माजीं अर्जुन तो मी जाणावा । म्हणौनि एकमेकांचिया प्रेमभावा । विघडु न पडे ॥ २९३ ॥
संन्यासी तुवां होऊनि जनीं । चोरूनि नेली माझी भगिनी । तर्ही विकल्पु नुपजे मनीं । मी तूं दोन्ही स्वरूप एक ॥ २९४ ॥
मुनीआंत व्यासदेवो । तो मी म्हणे यादवरावो । कवीश्वरांमाजीं धैर्या ठावो । उशनाचार्य तो मी ॥ २९५ ॥
मौन आणि ज्ञान
मुनींत व्यास, कवींत उशनाचार्य, दमितांत अनिवार दंड, शास्त्रांत नीतिशास्त्र, गूढांत मौन — म्हणून न बोलणाऱ्यापुढे स्रष्टाही अजाण होतो; आणि ज्ञान्यांच्या ठायीं ज्ञान. याला पारच दिसत नाही.
अगा दमितयांमाझारीं । अनिवार दंडु तो मी अवधारीं । जो मुंगियेलागोनि ब्रह्मावेरीं । नियमित पावे ॥ २९६ ॥
पैं सारासार निर्धारितयां । धर्मज्ञानाचा पक्षु धरितयां । सकळ शास्त्रांमाजीं ययां । नीतिशास्त्र तें मी ॥ २९७ ॥
आघवियाचि गूढां- । माजीं मौन तें मी सुहाडा । म्हणौनि न बोलतयां पुढां । स्त्रष्टाही नेण होय ॥ २९८ ॥
अगा ज्ञानियांचिया ठायीं । ज्ञान तें मी पाहीं । आतां असो हें ययां कांहीं । पार न देखों ॥ २९९ ॥
पैं पर्जन्याचिया धारां । वरी लेख करवेल धनुर्धरा । कां पृथ्वीचिया तृणांकुरां । होईल ठी ॥ ३०० ॥
खरे वर्म
पावसाच्या धारा मोजता येतील, गवताच्या अंकुरांची गणती होईल, महासागराच्या तरंगांची व्यवस्था लागेल — तसे माझ्या विशेषांना माप नाही. या सात-पाच प्रधान सांगितल्या, तो नुसता उद्देश. खरे वर्म एकच — सगळ्या भूतांकुरांत विरूढणारे बीज ते मी.
पैं महोदधीचिया तरंगां । व्यवस्था धरूं नये जेवीं गा । तेवीं माझिया विशेषलिंगां । नाहीं मिती ॥ ३०१ ॥
ऐशियाही सातपांच प्रधाना । विभूती सांगितलिया तुज अर्जुना । तो हा उद्देशु जो गा मना । आहाच गमला ॥ ३०२ ॥
येरां विभूतिविस्तारांसि कांहीं । एथ सर्वथा लेख नाहीं । म्हणौनि परिससीं तूं काई । आम्हीं सांगों किती ॥ ३०३ ॥
यालागीं एकिहेळां तुज । दाऊं आतां वर्म निज । तरी सर्व भूतांकुरें बीज । विरूढत असे तें मी ॥ ३०४ ॥
म्हणौनि सानें थोर न म्हणावें । उंच नीच भाव सांडावे । एक मीचि ऐसें मानावें । वस्तुजातातें ॥ ३०५ ॥
संपत्ती आणि दया जिथे
म्हणून लहान-मोठे म्हणू नये, उंच-नीच भाव सोडावेत. आणखी एक खूण — जिथे जिथे संपत्ती आणि दया दोन्ही एकत्र नांदतात, ती माझी विभूती. आकाशातले एकच बिंब त्रिभुवनात प्रभा पसरते, तशी एकट्याचीच आज्ञा सगळे जग पाळते.
तरी यावरी साधारण । आईक पां आणिकही खूण । तरी अर्जुना तें तूं जाण । विभूति माझी ॥ ३०६ ॥
जेथ जेथ संपत्ति आणि दया । दोन्ही वसती आलिया ठाया । ते ते जाण धनंजया । विभूति माझी ॥ ३०७ ॥
अथवा एकलें एक बिंब गगनीं । प्रभा फांके त्रिभुवनीं । तेवीं एकाकियाची सकळ जनीं । आज्ञा पाळिजे ॥ ३०८ ॥
तयांतें एकलें झणीं म्हण । तो निर्धन या भाषा नेण । काय कामधेनूसवें सर्वस्व हन । चालत असे ? ॥ ३०९ ॥
तियेतें जें जेधवां जो मागे । तें ते एकसरेंचि प्रसवों लागे । तेवीं विश्वविभव तया आंगें । होऊनि असती ॥ ३१० ॥
वाऱ्याला डावे-उजवे अंग आहे का?
अशाला एकटा किंवा निर्धन म्हणू नये — कामधेनूबरोबर सर्वस्व चालत असते का? जिथे जगाने आज्ञा नमस्कारावी तो माझा अवतार. इथे सामान्य-विशेष हे जाणणे महादोष. तूप कशाला घुसळावे, अमृत रांधून अर्धे का करावे, वाऱ्याला डावे-उजवे अंग असते का?
तयातें वोळखावया हेचि संज्ञा । जे जगें नमस्कारिजे आज्ञा । ऐसें आथि तें जाण प्राज्ञा । अवतार माझे ॥ ३११ ॥
आणि सामान्य विशेष । हें जाणणें एथ महादोष । कां जे मीचि एक अशेष । विश्व हें म्हणौनि ॥ ३१२ ॥
तरी आतां साधारण आणि चांगु । ऐसा कैसेनि पां कल्पावा विभागु । वायां आपुलिये मती वंगु । भेदाचा लावावा ॥ ३१३ ॥
एर्हवीं तूप कासया घुसळावें । अमृत कां रांधूनि अर्धें करावें । हां गा वायूसि काय पां डावें । उजवें आंग आहे ? ॥ ३१४ ॥
पैं सूर्यबिंबासि पोट पाठीं । पाहतां नासेल आपुली दिठी । तेवीं माझ्या स्वरूपीं गोठी । सामान्यविशेषाची नाहीं ॥ ३१५ ॥
भेद सोडून साम्याने भज
सूर्यबिंबाला पोट-पाठ शोधली तर आपलीच दृष्टी नासेल. माझ्या एका अंशाने हे जग व्यापलेले आहे; म्हणून भेद सोडून साम्याने भज. अर्जुन म्हणतो — एवढे धसाळ बोललात की भेद आम्हीच सोडावा. सूर्य जगाला अंधार हाकलायला सांगतो का?
आणि सिनाना इहीं विभूतीं । मज अपारातें मविसील किती । म्हणौनि किंबहुना सुभद्रापती । असो हें जाणणें ॥ ३१६ ॥
आतां पैं माझेनि एकें अंशें । हें जग व्यापिलें असे । यालागीं भेदू सांडूनि सरिसें । साम्यें भज ॥ ३१७ ॥
ऐसें विबुधवनवसंतें । तेणें विरक्तांचेनि एकांतें । बोलिलें जेथ श्रीमंतें । श्रीकृष्णदेवें ॥ ३१८ ॥
तेथ अर्जुन म्हणे स्वामी । येतुलें हें राभस्य बोलिलें तुम्हीं । जे भेदु एक आणि आम्ही । सांडावा एकीं ॥ ३१९ ॥
हां हो सूर्य म्हणे काय जगातें । अंधारें दवडा कां परौतें । तेवीं धसाळ म्हणों देवा तूंतें । तरी अधिक हा बोलु ॥ ३२० ॥
नावानेच भेद पळतो
ज्यांच्या मुखाला किंवा कानाला तुझे नाव एकदा जरी लागते, त्यांच्या हृदयातून भेद पळून जातो. तो तू अख्खा परब्रह्मच दैवाने मला हस्तोदकाने दिला आहेस — मग भेद कसला आणि कोणी पाहायचा? कृष्णांनी जीवभावाने आलिंगन दिले.
तुझें नामचि एक कोण्ही वेळे । जयांचिये मुखासि कां कानां मिळे । तयांचिया हृदयातें सांडूनि पळे । भेदु जी साच ॥ ३२१ ॥
तो तूं परब्रह्मचि असकें । मज दैवें दिधलासि हस्तोदकें । तरी आतां भेदु कायसा कें । देखावा कवणें ? ॥ ३२२ ॥
जी चंद्रबिंबाचा गाभारां । रिगालियावरीही उबारा । परी राणेपणें शारङ्गधरा । बोला हें तुम्हीं ॥ ३२३ ॥
तेथ सावियाचि परितोषोनि देवें । अर्जुनातें आलिंगिलें जीवें । मग म्हणे तुवां न कोपावें । आमुचिया बोला ॥ ३२४ ॥
आम्हीं तुज भेदाचिया वाहाणीं । सांगितली जे विभूतींची कहाणी ते अभेदें काय अंतःकरणीं । मानिली कीं न मनें ॥ ३२५ ॥
परीक्षा होती
‘विभूतींची कहाणी भेदाच्या वाटेने सांगितली ती अभेदाने घेतोस का हे पाहायचे होते’ — ती परीक्षा होती असे कृष्ण कबूल करतात. अर्जुन म्हणतो, विश्व आघवे तूच भरले आहेस. इकडे संजय सांगतो आहे आणि धृतराष्ट्र निवांत — ‘हा आतूनही आंधळा.’
हेंचि पाहावयालागीं । नावेक बोलिलों बाहेरिसवडिया भंगीं । तंव विभूती तुज चांगी । आलिया बोधा ॥ ३२६ ॥
तेथ अर्जुन म्हणे देवें । हें आपुलें आपण जाणावें । परी देखतसें विश्व आघवें । तुवां भरलें ॥ ३२७ ॥
पैं राया तो पंडुसुतु । ऐसिये प्रतीतीसि जाहला वरितु । या संजयाचिया बोला निवांतु । धृतराष्ट्र राहे ॥ ३२८ ॥
कीं संजयो दुखवलेनि अंतःकरणें । म्हणतसे नवल नव्हे दैव दवडणें । हा जीवें धाडसा आहे मी म्हणें । तंव आंतुही आंधळा ॥ ३२९ ॥
परी असो हें तो अर्जुनु । स्वहिताचा वाढवितसे मानु । कीं याहीवरी तया आनु । धिंवसा उपनला ॥ ३३० ॥
डोळ्यांनी पाहायची हाव
अर्जुनाला नवी हाव — ही हृदयातली प्रतीती डोळ्यांसमोर उतरावी; याच दोन डोळ्यांनी अख्ख्या विश्वरूपाला झोंबावे. आज त्याच्या हाती कल्पतरूची फांदी आहे म्हणून तोंडून निघेल ते खरे होते; प्रह्लादाच्या बोलासाठी जो विषही स्वतः झाला तो सद्गुरु त्याला मिळाला आहे — अकराव्या अध्यायाची ही तयारी.
म्हणे हेचि हृदया आंतुली प्रतीती । बाहेरी अवतरो कां डोळ्यांप्रती । इये आर्तीचिया पाउलीं मती । उठती जाहली ॥ ३३१ ॥
मियां इहींच दोहीं डोळां । झोंबावें विश्वरूपा सकळा । एवढी हांव तो देवा आगळा । म्हणौनि करी ॥ ३३२ ॥
आजि तो कल्पतरूची शाखा । म्हणौनि वांझोळें न लगती देखा । जें जें येईल तयाचि मुखा । तें तें साचचि करितसे येरु ॥ ३३३ ॥
जो प्रर्हादाचिया बोला । विषाहीसकट आपणचि जाहला । तो सद्गुरु असे जोडला । किरीटीसी ॥ ३३४ ॥
म्हणौनि विश्वरूप पुसावयालागीं । पार्थ रिगता होईल कवणें भंगीं । तें सांगेन पुढिलिये प्रसंगीं । ज्ञानदेव म्हणे निवृत्तीचा ॥ ३३५ ॥
ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.