मुख्य मजकुराकडे जा
WhatsUp मराठी कोश
—
ज्ञानेश्वरी — अध्याय अकरावा

साहित्य

ज्ञानेश्वरी — अध्याय अकरावा

ओव्या ५०१–७०८

Dnyaneshwari — Adhyay 11, part 3

रचना — संत ज्ञानेश्वर · १२७५–१२९६

सारांश

गीतेतील सर्वात नाट्यमय प्रसंग. अर्जुनाला दिव्य दृष्टी देऊन कृष्ण आपले विश्वरूप दाखवतात — असंख्य मुखे, असंख्य डोळे, कालाचा विक्राळ जबडा. अर्जुन थरथरतो आणि ‘पुन्हा तुझे तेच सौम्य रूप दाखव’ अशी विनवणी करतो. भीती आणि भक्ती एकाच क्षणी अनुभवणारा हा अध्याय.

मग म्हणतसे देवा ।तूं सूत्रीं विश्वलाघवा ।जग आला मा आघवा ।पूर्वस्थिति पुढती ॥ ५०१ ॥
परी पडिलिया दुःखसागरीं ।तूं काढिसी कां जयापरी ।ते कीर्ति तुझी श्रीहरी ।आठवित असे ॥ ५०२ ॥
कीर्ति आठवितां वेळोवेळां ।भोगितसें महासुखाचा सोहळा ।तेथ हर्षामृतकल्लोळा ।वरी लोळत आहें ॥ ५०३ ॥
देवा जियालेपणें जग ।धरी तुझ्या ठायीं अनुराग ।आणि दुष्टां तयां भंग ।अधिकाधिक ॥ ५०४ ॥
पैं त्रिभुवनींचिया राक्षसां ।महाभय तूं हृषीकेशा ।म्हणौनि पळताती दाही दिशां ।पैलीकडे ॥ ५०५ ॥
येथ सुर नर सिद्ध किन्नर ।किंबहुना चराचर ।ते तुज देखोनि हर्षनिर्भर ।नमस्कारित असती ॥ ५०६ ॥
एथ गा कवणा कारणा ।राक्षस हे नारायणा ।न लगतीचि चरणा ।पळते जाहले ॥ ५०७ ॥
आणि हें काय तूंतें पुसावें ।येतुलें आम्हांसिही जाणवे ।तरी सूर्योदयीं राहावें ।कैसेनि तमें ? ॥ ५०८ ॥
जी तूं प्रकाशाचा आगरु ।आणि जाहला आम्हासि गोचरू ।म्हणौनिया निशाचरां केरु ।फिटला सहजें ॥ ५०९ ॥
हें येतुले दिवस आम्हां ।कांहीं नेणवेचि श्रीरामा ।आतां देखतसों महिमा ।गंभीर तुझा ॥ ५१० ॥
जेथूनि नाना सृष्टींचिया वोळी ।पसरती भूतग्रामाचिया वेली ।तया महद्ब्रह्मातें व्याली ।दैविकी इच्छा ॥ ५११ ॥
देवो निःसीम तत्त्व सदोदितु ।देवो निःसीम गुण अनंतु ।देवो निःसीम साम्य सततु ।नरेंद्र देवांचा ॥ ५१२ ॥
जी तूं त्रिजगतिये वोलावा ।अक्षर तूं सदाशिवा ।तूंचि सदसत् देवा ।तयाही अतीत तें तूं ॥ ५१३ ॥
तूं प्रकृतिपुरुषांचिया आदी ।जी महत्तत्वां तूंचि अवधी ।स्वयें तूं अनादि ।पुरातनु ॥ ५१४ ॥
तूं सकळ विश्वजीवन ।जीवांसि तूंचि निधान ।भूतभविष्याचें ज्ञान ।तुझ्याचि हातीं ॥ ५१५ ॥
जी श्रुतीचियां लोचनां ।स्वरूपसुख तूंचि अभिन्ना ।त्रिभुवनाचिया आयतना ।आयतन तूं ॥ ५१६ ॥
म्हणौनि जी परम ।तूंतें म्हणिजे महाधाम ।कल्पांतीं महद्ब्रह्म ।तुजमाजीं रिगे ॥ ५१७ ॥
किंबहुना तुवां देवें ।विश्व विस्तारिलें आहे आघवें ।तरि अनंतरूपा वानावें ।कवणें तूंतें ॥ ५१८ ॥
जी काय एक तूं नव्हसी ।कवणे ठायीं नससी ।हें असो जैसा आहासी ।तैसिया नमो ॥ ५१९ ॥
वायु तूं अनंता ।यम तूं नियमिता ।प्राणिगणीं वसता ।अग्नि तो तूं ॥ ५२० ॥
वरुण तूं सोम ।स्रष्टा तूं ब्रह्म ।पितामहाचाही परम ।आदि जनक तूं ॥ ५२१ ॥
आणिकही जें जें कांहीं ।रूप आथि अथवा नाहीं ।तया नमो तुज तैसयाही ।जगन्नाथा ॥ ५२२ ॥
ऐसें सानुरागें चित्तें ।नमन केलें पंडुसुतें ।मग पुढती म्हणे नमस्ते ।नमस्ते प्रभो ॥ ५२३ ॥
पाठीं तिये साद्यंते ।न्याहाळी श्रीमूर्तीतें ।आणि पुढती म्हणे नमस्ते ।नमस्ते प्रभो ॥ ५२४ ॥
पाहतां पाहतां प्रांतें ।समाधान पावे चित्तें ।आणि पुढती म्हणे नमस्ते ।नमस्ते प्रभो ॥ ५२५ ॥
इये चराचरीं जीं भूतें ।सर्वत्र देखे तयांतें ।आणि पुढती म्हणे नमस्ते ।नमस्ते प्रभो ॥ ५२६ ॥
ऐसीं रूपें तियें अद्भुतें ।आश्चर्यें स्फुरती अनंतें ।तंव तंव नमस्ते ।नमस्तेचि म्हणे ॥ ५२७ ॥
आणिक स्तुतिही नाठवे ।आणि निवांतुही न बैसवे ।नेणें कैसा प्रेमभावें ।गाजोंचि लागे ॥ ५२८ ॥
किंबहुना इयापरी ।नमन केलें सहस्रवरी ।कीं पुढती म्हणे श्रीहरी ।तुज सन्मुखा नमो ॥ ५२९ ॥
देवासि पाठी पोट आथि कीं नाहीं ।येणें उपयोगु आम्हां काई ।तरि तुज पाठिमोरेयाही ।नमो स्वामी ॥ ५३० ॥
उभा माझिये पाठीसीं ।म्हणौनि पाठीमोरें म्हणावें तुम्हांसी ।सन्मुख विन्मुख जगेंसीं ।न घडें तुज ॥ ५३१ ॥
आतां वेगळालिया अवयवां ।नेणें रूप करूं देवा ।म्हणौनि नमो तुज सर्वा ।सर्वात्मका ॥ ५३२ ॥
जी अनंतबळसंभ्रमा ।तुज नमो अमित विक्रमा ।सकळकाळीं समा ।सर्वरूपा ॥ ५३३ ॥
आघविया आकाशीं जैसें ।अवकाशचि होऊनि आकाश असे ।तूं सर्वपणें तैसें ।पातलासि सर्व ॥ ५३४ ॥
किंबहुना केवळ ।सर्व हें तूंचि निखिळ ।परी क्षीरार्णवीं कल्लोळ ।पयाचे जैसे ॥ ५३५ ॥
म्हणौनिया देवा ।तूं वेगळा नव्हसी सर्वां ।हें आलें मज सद्भावा ।आतां तूंचि सर्व ॥ ५३६ ॥
परि ऐसिया तूतें स्वामी ।कहींच नेणों जी आम्ही ।म्हणौनि सोयरे संबंधधर्मीं ।राहाटलों तुजसीं ॥ ५३७ ॥
अहा थोर वाउर जाहलें ।अमृतें संमार्जन म्यां केलें ।वारिकें घेऊनि दिधलें ।कामधेनूतें ॥ ५३८ ॥
परिसाचा खडवाचि जोडला ।कीं फोडोनि आम्ही गाडोरा घातला ।कल्पतरू तोडोनि केला ।कूंप शेता ॥ ५३९ ॥
चिंतामणीची खाणी लागली ।तेणें करें वोढाळें वोल्हांडिली ।तैसी तुझी जवळिक धाडिली ।सांगातीपणें ॥ ५४० ॥
हें आजिचेंचि पाहें पां रोकडें ।कवण झुंज हें केवढें ।एथ परब्रह्म तूं उघडें ।सारथी केलासी ॥ ५४१ ॥
यया कौरवांचिया घरा ।शिष्टाई धाडिलासि दातारा ।ऐसा वणिजेसाठीं जगेश्वरा ।विकलासि आम्हीं ॥ ५४२ ॥
तूं योगियांचें समाधिसुख ।कैसा जाणेचिना मी मूर्ख ।उपरोधु जी सन्मुख ।तुजसीं करूं ॥ ५४३ ॥
तूं या विश्वाची अनादि आदी ।बैससी जिये सभासदीं ।तेथें सोयरीकीचिया संबंधीं ।रळीं बोलों ॥ ५४४ ॥
विपायें राउळा येवों ।तरि तुझेनि अंगें मानु पावों ।न मानिसी तरी जावों ।रुसोनि सलगी ॥ ५४५ ॥
पायां लागोनि बुझावणी ।तुझ्या ठायीं शारङ्गपाणी ।पाहिजे ऐशी करणी ।बहु केली आम्हीं ॥ ५४६ ॥
सजणपणाचिया वाटा ।तुजपुढें बैसें उफराटा ।हा पाडु काय वैकुंठा ? ।परि चुकलों आम्हीं ॥ ५४७ ॥
देवेंसि कोलकाठी धरूं ।आखाडा झोंबीलोंबी करूं ।सारी खेळतां आविष्करूं ।निकरेंही भांडों ॥ ५४८ ॥
चांग तें उराउरीं मागों ।देवासि कीं बुद्धि सांगों ।तेवींचि म्हणों काय लागों ।तुझें आम्ही ॥ ५४९ ॥
ऐसा अपराधु हा आहे ।जो त्रिभुवनीं न समाये ।जी नेणतांचि कीं पाये ।शिवतिले तुझे ॥ ५५० ॥
देवो बोनयाच्या अवसरीं ।लोभें कीर आठवण करी ।परी माझा निसुग गर्व अवधारीं ।जे फुगूनचि बैसें ॥ ५५१ ॥
देवाचिया भोगायतनीं ।खेळतां आशंकेना मनीं ।जी रिगोनियां शयनीं ।सरिसा पहुडें ॥ ५५२ ॥
‘कृष्ण’ म्हणौनि हाकारिजे ।यादवपणें तूंतें लेखिजे ।आपली आण घालिजे ।जातां तुज ॥ ५५३ ॥
मज एकासनीं बैसणें ।कां तुझा बोलु न मानणें ।हें वोळखीचेनि दाटपणें ।बहुत घडलें ॥ ५५४ ॥
म्हणौनि काय काय आतां ।निवेदिजेल अनंता ।मी राशि आहें समस्तां ।अपराधांचि ॥ ५५५ ॥
यालागीं पुढां अथवा पाठीं ।जियें राहटलों बहुवें वोखटीं ।तियें मायेचिया परी पोटीं ।सामावीं प्रभो ॥ ५५६ ॥
जी कोण्ही एके वेळे ।सरिता घेऊन येती खडुळें ।तियें सामाविजेति सिंधुजळें ।आन उपायो नाहीं ॥ ५५७ ॥
तैसी प्रीती कां प्रमादें ।देवेंसीं मज विरुद्धें ।बोलविलीं तियें मुकुंदें ।उपसाहावीं जी ॥ ५५८ ॥
आणि देवाचेनि क्षमत्वें क्षमा ।आधारु जाली आहे या भूतग्रामा ।म्हणौनि जी पुरुषोत्तमा ।विनवूं तें थोडें ॥ ५५९ ॥
तरी आतां अप्रमेया ।मज शरणागता आपुलिया ।क्षमा कीजो जी यया ।अपराधांसि ॥ ५६० ॥
जी जाणितलें मियां साचें ।महिमान आतां देवाचें ।जे देवो होय चराचराचें ।जन्मस्थान ॥ ५६१ ॥
हरिहरादि समस्तां ।देवा तूं परम देवता ।वेदांतेंही पढविता ।आदिगुरु तूं ॥ ५६२ ॥
गंभीर तूं श्रीरामा ।नाना भूतैकसमा ।सकळगुणीं अप्रतिमा ।अद्वितीया ॥ ५६३ ॥
तुजसी नाहीं सरिसें ।हें प्रतिपादनचि कायसें ? ।तुवां जालेनि आकाशें ।सामाविलें जग ॥ ५६४ ॥
तया तुझेनि पाडें दुजें ।ऐसें बोलतांचि लाजिजे ।तेथ अधिकाची कीजे ।गोठी केवीं ॥ ५६५ ॥
म्हणौनि त्रिभुवनीं तूं एकु ।तुजसरिखा ना अधिकु ।तुझा महिमा अलौकिकु ।नेणिजे वानूं ॥ ५६६ ॥
ऐसें अर्जुनें म्हणितलें ।मग पुढती दंडवत घातलें ।तेथें सात्त्विकाचें आलें ।भरतें तया ॥ ५६७ ॥
मग म्हणतसे प्रसीद प्रसीद ।वाचा होतसे सद्गद ।काढी जी अपराध- ।समुद्रौनि मातें ॥ ५६८ ॥
तुज विश्वसुहृदातें कहीं ।सोयरेपणें न मनूंचि पाहीं ।तुज विश्वेश्वराचिया ठायीं ।ऐश्वर्य केलें ॥ ५६९ ॥
तूं वर्णनीय परी लोभें ।मातें वर्णिसी पां सभे ।तरि मियां वल्गिजे क्षोभें ।अधिकाधिक ॥ ५७० ॥
आतां ऐसिया अपराधां ।मर्यादा नाहीं मुकुंदा ।म्हणौनि रक्ष रक्ष प्रमादा ।पासोनियां ॥ ५७१ ॥
जी हेंचि विनवावयालागीं ।कैंची योग्यता माझिया आंगीं ।परी अपत्य जैसें सलगी ।बापेंसीं बोले ॥ ५७२ ॥
पुत्राचे अपराध ।जरी जाहले अगाध ।तरी पिता साहे निर्द्वंद्व ।तैसें साहिजो जी ॥ ५७३ ॥
सख्याचें उद्धत ।सखा साहे निवांत ।तैसें तुवां समस्त ।साहिजो जी ॥ ५७४ ॥
प्रियाचिया ठायीं सन्मान ।प्रिय न पाहें सर्वथा जाण ।तेवीं उच्छिष्ट काढिलें आपण ।ते क्षमा कीजो जी ॥ ५७५ ॥
नातरी प्राणाचें सोयरें भेटे ।मग जीवें भूतलीं जियें संकटें ।तियें निवेदितां न वाटे ।संकोचु कांहीं ॥ ५७६ ॥
कां उखितें आंगें जीवें ।आपणपें दिधलें जिया मनोभावें ।तिया कांतु मिनलिया न राहवें ।हृदय जेवीं ॥ ५७७ ॥
तयापरी जी मियां ।हें विनविलें तुमतें गोसाविया ।आणि कांहीं एक म्हणावया ।कारण असे ॥ ५७८ ॥
तरी देवेंसीं सलगी केली ।जे विश्वरूपाची आळी घेतली ।ते मायबापें पुरविली ।स्नेहाळाचेनि ॥ ५७९ ॥
सुरतरूंची झाडें ।आंगणीं लावावीं कोडें ।देयावें कामधेनुचें पाडें ।खेळावया ॥ ५८० ॥
मियां नक्षत्रीं डाव पाडावा ।चंद्र चेंडुवालागीं आणावा ।हा छंदु सिद्धी नेला आघवा ।माउलिये तुवां ॥ ५८१ ॥
जिया अमृतलेशालागीं सायास ।तयाचा पाऊस केला चारी मास ।पृथ्वी वाहून चासेचास ।चिंतामणी पेरिले ॥ ५८२ ॥
ऐसा कृतकृत्य केला स्वामी ।बहुवे लळा पाळिला तुम्हीं ।दाविलें जें हरब्रह्मीं ।नायकिजे कानीं ॥ ५८३ ॥
मा देखावयाची केउती गोठी ।जयाची उपनिषदां नाहीं भेटी ।ते जिव्हारींची गांठी ।मजलागीं सोडिली ॥ ५८४ ॥
जी कल्पादीलागोनि ।आजिची घडी धरुनी ।माझीं जेतुलीं होउनी ।गेलीं जन्में ॥ ५८५ ॥
तयां आघवियांचि आंतु ।घरडोळी घेऊनि असें पाहतु ।परि ही देखिली ऐकिली मातु ।आतुडेचिना ॥ ५८६ ॥
बुद्धीचें जाणणें ।कहीं न वचेचि याचेनि आंगणें ।हे सादही अंतःकरणें ।करवेचिना ॥ ५८७ ॥
तेथ डोळ्यां देखी होआवी ।ही गोठीचि कायसया करावी ।किंबहुना पूर्वीं ।दृष्ट ना श्रुत ॥ ५८८ ॥
तें हें विश्वरूप आपुलें ।तुम्हीं मज डोळां दाविलें ।तरी माझें मन झालें ।हृष्ट देवा ॥ ५८९ ॥
परि आतां ऐसी चाड जीवीं ।जे तुजसीं गोठी करावी ।जवळीक हे भोगावी ।आलिंगावयासी ॥ ५९० ॥
ते याचि रूपीं करूं म्हणिजे ।तरि कोणे एके मुखेंसी चावळिजे ।आणि कवणा खेंव देईजे ।तुज लेख नाहीं ॥ ५९१ ॥
म्हणौनि वारियासवें धावणें ।न ठके गगना खेंव देणें ।जळकेली खेळणें ।समुद्रीं केउतें ? ॥ ५९२ ॥
यालागीं जी देवा ।एथिंचें भय उपजतसे जीवा ।म्हणौनि येतुला लळा पाळावा ।जे पुरे हें आतां ॥ ५९३ ॥
पैं चराचर विनोदें पाहिजे ।मग तेणें सुखें घरीं राहिजे ।तैसें चतुर्भुज रूप तुझें ।तो विसांवा आम्हां ॥ ५९४ ॥
आम्हीं योगजात अभ्यासावें ।तेणें याचि अनुभवा यावें ।शास्त्रांतें आलोडावें ।परि सिद्धांतु तो हाचि ॥ ५९५ ॥
आम्हीं यजनें किजती सकळें ।परि तियें फळावीं येणेंचि फळें ।तीर्थें होतु सकळें ।याचिलागीं ॥ ५९६ ॥
आणीकही कांहीं जें जें ।दान पुण्य आम्हीं कीजे ।तया फळीं फळ तुझें ।चतुर्भुज रूप ॥ ५९७ ॥
ऐसी तेथिंची जीवा आवडी ।म्हणौनि तेंचि देखावया लवडसवडी ।वर्तत असे ते सांकडी ।फेडीजे वेगीं ॥ ५९८ ॥
अगा जीवींचें जाणतेया ।सकळ विश्ववसवितेया ।प्रसन्न होईं पूजितया ।देवांचिया देवा ॥ ५९९ ॥
कैसें नीलोत्पलातें रांवित ।आकाशाही रंगु लावित ।तेजाची वोज दावित ।इंद्रनीळा ॥ ६०० ॥
जैसा परिमळ जाहला मरगजा ।कां आनंदासि निघालिया भुजा ।ज्याचे जानुवरी मकरध्वजा ।जोडली बरव ॥ ६०१ ॥
मस्तकीं मुकुटातें ठेविलें ।कीं मुकुटा मुकुट मस्तक झालें ।शृंगारा लेणें लाधलें ।आंगाचेनि जया ॥ ६०२ ॥
इंद्रधनुष्याचिये आडणी ।माजीं मेघ गगनरंगणीं ।तैसें आवरिलें शारङ्गपाणी ।वैजयंतिया ॥ ६०३ ॥
आतां कवणी ते उदार गदा ।असुरां देत कैवल्य पदा ।कैसें चक्र हन गोविंदा ।सौम्यतेजें मिरवे ॥ ६०४ ॥
किंबहुना स्वामी ।तें देखावया उत्कंठित पां मी ।म्हणौनि आतां तुम्हीं ।तैसया होआवें ॥ ६०५ ॥
हे विश्वरूपाचे सोहळे ।भोगूनि निवाले जी डोळे ।आतां होताति आधले ।कृष्णमूर्तीलागीं ॥ ६०६ ॥
तें साकार कृष्णरूपडें ।वांचूनि पाहों नावडे ।तें न देखतां थोडें ।मानिताती हे ॥ ६०७ ॥
आम्हां भोगमोक्षाचिया ठायीं ।श्रीमूर्तीवांचूनि नाहीं ।म्हणौनि तैसाचि साकारु होईं ।हें सांवरीं आतां ॥ ६०८ ॥
या अर्जुनाचिया बोला ।विश्वरूपा विस्मयो जाहला ।म्हणे ऐसा नाहीं देखिला ।धसाळ कोणी ॥ ६०९ ॥
कोण हे वस्तु पावला आहासी ।तया लाभाचा तोषु न घेसी ।मा भेणें काय नेणों बोलसी ।हेकाडु ऐसा ॥ ६१० ॥
आम्हीं सावियाचि जैं प्रसन्न होणें ।तैं आंगचिवरी म्हणें देणें ।वांचोनि जीव असे वेंचणें ।कवणासि गा ॥ ६११ ॥
तें हें तुझिये चाडे ।आजि जिवाचेंचि दळवाडें ।कामऊनियां येवढें ।रचिलें ध्यान ॥ ६१२ ॥
ऐसी काय नेणों तुझिये आवडी ।जाहली प्रसन्नता आमुची वेडी ।म्हणौनि गौप्याचीही गुढी ।उभविली जगीं ॥ ६१३ ॥
तें हें अपारां अपार ।स्वरूप माझें परात्पर ।एथूनि ते अवतार ।कृष्णादिक ॥ ६१४ ॥
हें ज्ञानतेजाचें निखिळ ।विश्वात्मक केवळ ।अनंत हे अढळ ।आद्य सकळां ॥ ६१५ ॥
हें तुजवांचोनि अर्जुना ।पूर्वीं श्रुत दृष्ट नाहीं आना ।जे जोगें नव्हे साधना ।म्हणौनियां ॥ ६१६ ॥
याची सोय पातले ।आणि वेदीं मौनचि घेतलें ।याज्ञिकी माघौते आले ।स्वर्गौनियां ॥ ६१७ ॥
साधकीं देखिला आयासु ।म्हणौनि वाळिला योगाभ्यासु ।आणि अध्ययनें सौरसु ।नाहीं एथ ॥ ६१८ ॥
सीगेचीं सत्कर्मे ।धाविन्नलीं संभ्रमें ।तिहीं बहुतेकीं श्रमें ।सत्यलोकु ठाकिला ॥ ६१९ ॥
तपीं ऐश्वर्य देखिलें ।आणि उग्रपण उभयांचि सांडिलें ।एक तपसाधन जें ठेलें ।अपारांतरें ॥ ६२० ॥
तें हें तुवां अनायासें ।विश्वरूप देखिलें जैसें ।इये मनुष्यलोकीं तैसें ।न फवेचि कवणा ॥ ६२१ ॥
आजि ध्यानसंपत्तीलागीं ।तूंचि एकु आथिला जगीं ।हें परम भाग्य आंगीं ।विरंचीही नाहीं ॥ ६२२ ॥
म्हणौनि विश्वरूपलाभें श्लाघ ।एथिचें भय नेघ नेघ ।हें वांचूनि अन्य चांग ।न मनीं कांहीं ॥ ६२३ ॥
हां गा समुद्र अमृताचा भरला ।आणि अवसांत वरपडा जाहला ।मग कोणीही आथि वोसंडिला ।बुडिजैल म्हणौनि ? ॥ ६२४ ॥
नातरी सोनयाचा डोंगरु ।येसणा न चले हा थोरु ।ऐसें म्हणौनि अव्हेरु ।करणें घडे ? ॥ ६२५ ॥
दैवें चिंतामणी लेईजे ।कीं हें ओझें म्हणौनि सांडिजे ? ।कामधेनु दवडिजे ।न पोसवे म्हणौनि ? ॥ ६२६ ॥
चंद्रमा आलिया घरा ।म्हणिजे निगे करितोसि उबारा ।पडिसायि पाडितोसि दिनकरा ।परता सर ॥ ६२७ ॥
तैसें ऐश्वर्य हें महातेज ।आजि हातां आलें आहे सहज ।कीं एथ तुज गजबज ।होआवी कां ? ॥ ६२८ ॥
परि नेणसीच गांवढिया ।काय कोपों आतां धनंजया ।आंग सांडोनि छाया ।आलिंगितोसि मा ? ॥ ६२९ ॥
हें नव्हे जो मी साचें ।एथ मन करूनियां काचें ।प्रेम धरिसी अवगणियेचें ।चतुर्भुज जें ॥ ६३० ॥
तरि अझुनिवरी पार्था ।सांडीं सांडीं हे व्यवस्था ।इयेविषयीं आस्था ।करिसी झणें ॥ ६३१ ॥
हें रूप जरी घोर ।विकृति आणि थोर ।तरी कृतनिश्चयाचें घर ।हेंचि करीं ॥ ६३२ ॥
कृपण चित्तवृत्ति जैसी ।रोंवोनि घालीं ठेवयापासीं ।मग नुसधेनि देहेंसीं ।आपण असे ॥ ६३३ ॥
कां अजातपक्षिया जवळा ।जीव बैसवूनि अविसाळां ।पक्षिणी अंतराळा- ।माजीं जाय ॥ ६३४ ॥
नाना गाय चरे डोंगरीं ।परि चित्त बांधिलें वत्सें घरीं ।प्रेम एथिंचें करीं ।स्थानपती ॥ ६३५ ॥
येरें वरिचिलेनि चित्तें ।बाह्य सख्य सुखापुरतें ।भोगिजो कां श्रीमूर्तींतें ।चतुर्भुज ॥ ६३६ ॥
परि पुढतपुढती पांडवा ।हा एक बोलु न विसरावा ।जे इये रूपींहूनि सद्भावा ।नेदावें निघों ॥ ६३७ ॥
हें कहीं नव्हतेंचि देखिलें ।म्हणौनि भय जें तुज उपजलें ।तें सांडीं एथ संचलें ।असों दे प्रेम ॥ ६३८ ॥
आतां करूं तुजयासारखें ।ऐसें म्हणितलें विश्वतोमुखें ।तरि मागील रूप सुखें ।न्याहाळीं पां तूं ॥ ६३९ ॥
ऐसें वाक्य बोलतखेंवो ।मागुता मनुष्य जाहला देवो ।हें ना परि नवलावो ।आवडीचा तिये ॥ ६४० ॥
श्रीकृष्णचि कैवल्य उघडें ।वरि सर्वस्व विश्वरूपायेवढें ।हातीं दिधलें कीं नावडे ।अर्जुनासि ॥ ६४१ ॥
वस्तु घेऊनि वाळिजे ।जैसें रत्नाससि दूषण ठेविजे ।नातरी कन्या पाहूनियां म्हणिजे ।मना न ये हे ॥ ६४२ ॥
तया विश्वरूपायेवढी दशा ।करितां प्रीतीचा वाढू कैसा ।सेल दीधलीसे उपदेशा ।किरीटीसिं देवें ॥ ६४३ ॥
मोडोनि भांगाराचा रवा ।लेणें घडिलें आपलिया सवा ।मग नावडे जरी जीवा ।तरी आटिजे पुढती ॥ ६४४ ॥
तैसें शिष्याचिये प्रीती जाहलें ।कृष्णत्व होतें तें विश्वरूप केलें ।तें मना नयेचि मग आणिलें ।कृष्णपण मागुतें ॥ ६४५ ॥
हा ठाववरी शिष्याची निकसी ।सहातें गुरु आहाती कवणे देशीं ? ।परि नेणिजे आवडी कैशी ।संजयो म्हणे ॥ ६४६ ॥
मग विश्वरूप व्यापुनि भोंवतें ।जें दिव्य तेज प्रगटलें होतें ।तेंचि सामावलें मागुतें ।कृष्णरूपीं तये ॥ ६४७ ॥
जैसें त्वंपद हें आघवें ।तत्पदीं सामावे ।अथवा द्रुमाकारु सांठवे ।बीजकणिके जेवीं ॥ ६४८ ॥
नातरी स्वप्नसंभ्रमु जैसा ।गिळी चेइली जीवदशा ।श्रीकृष्णें योगु हा तैसा ।संहारिला तो ॥ ६४९ ॥
जैसी प्रभा हारपली बिंबीं ।कीं जळदसंपत्ती नभीं ।नाना भरतें सिंधुगर्भीं ।रिगालें राया ॥ ६५० ॥
हो कां जे कृष्णाकृतीचिये मोडी ।होती विश्वरूपपटाची घडी ।ते अर्जुनाचिये आवडी ।उकलूनि दाविली ॥ ६५१ ॥
तंव परिमाणा रंगु ।तेणें देखिलें साविया चांगु ।तेथ ग्राहकीये नव्हेचि लागु ।म्हणौनि घडी केली पुढती ॥ ६५२ ॥
तैसें वाढीचेनि बहुवसपणें ।रूपें विश्व जिंतिलें जेणें ।तें सौम्य कोडिसवाणें ।साकार जाहलें ॥ ६५३ ॥
किंबहुना अनंतें ।धरिलें धाकुटपण मागुतें ।परि आश्वासिलें पार्थातें ।बिहालियासी ॥ ६५४ ॥
जो स्वप्नीं स्वर्गा गेला ।तो अवसांत जैसा चेइला ।तैसा विस्मयो जाहला ।किरीटीसी ॥ ६५५ ॥
नातरी गुरुकृपेसवें ।वोसरलेया प्रपंचज्ञान आघवें ।स्फुरे तत्त्व तेवीं पांडवें ।श्रीमूर्ति देखिली ॥ ६५६ ॥
तया पांडवा ऐसें चित्तीं ।आड विश्वरूपाची जवनिका होती ।ते फिटोनि गेली परौती ।हें भलें जाहलें ॥ ६५७ ॥
काय काळातें जिणोनि आला ।कीं महावातु मागां सांडिला ।आपुलिया बाही उतरला ।सातही सिंधु ॥ ६५८ ॥
ऐसा संतोष बहु चित्तें ।घेइजत असे पंडुसुतें ।विश्वरूपापाठीं कृष्णातें ।देखोनियां ॥ ६५९ ॥
मग सूर्याचिया अस्तमानीं ।मागुती तारा उगवती गगनीं ।तैसी देखों लागला अवनीं ।लोकांसहित ॥ ६६० ॥
पाहे तंव तेंचि कुरुक्षेत्र ।तैसेंचि देखे दोहीं भागीं गोत्र ।वीर वर्षताती शस्त्रास्त्र ।संघाटवरी ॥ ६६१ ॥
तया बाणांचिया मांडवाआंतु ।तैसाचि रथु देखे निवांतु ।धुरे बैसला लक्ष्मीकांतु ।आपण तळीं ॥ ६६२ ॥
एवं मागील जैसें तैसें ।तेणें देखिलें वीरविलासें ।मग म्हणे जियालों ऐसें ।जाहलें आतां ॥ ६६३ ॥
बुद्धीतें सांडोनि ज्ञान ।भेणें वळघलें रान ।अहंकारेंसी मन ।देशोधडी जाहलें ॥ ६६४ ॥
इंद्रियें प्रवृत्ती भुललीं ।वाचा प्राणा चुकली ।ऐसें आपांपरी होती जाली ।शरीरग्रामीं ॥ ६६५ ॥
तियें आघवींचि मागुतीं ।जिवंत भेटलीं प्रकृती ।आतां जिताणें श्रीमूर्ती ।जाहलें मियां ॥ ६६६ ॥
ऐसें सुख जीवीं घेतलें ।मग श्रीकृष्णातें म्हणितलें ।मियां तुमचें रूप देखिलें ।मानुष हें ॥ ६६७ ॥
हें रूप दाखवणें देवराया ।कीं मज अपत्या चुकलिया ।बुझावोनि तुवां माया ।स्तनपान दिधलें ॥ ६६८ ॥
जी विश्वरूपाचिया सागरीं ।होतों तरंग मवित वांवेवरी ।तो इये निजमूर्तीच्या तीरीं ।निगालों आतां ॥ ६६९ ॥
आइकें द्वारकापुरसुहाडा ।मज सुकतिया जी झाडा ।हे भेटी नव्हे बहुडा ।मेघाचा केला ॥ ६७० ॥
जी सावियाची तृषा फुटला ।तया मज अमृतसिंधु हा भेटला ।आतां जिणयाचा जाहला ।भरंवसा मज ॥ ६७१ ॥
माझिया हृदयरंगणीं ।होताहे हरिखलतांची लावणी ।सुखेंसीं बुझावणी ।जाहली मज ॥ ६७२ ॥
यया पार्थाचिया बोलासवें ।हें काय म्हणितलें देवें ।तुवां प्रेम ठेवूनि यावें ।विश्वरूपीं कीं ॥ ६७३ ॥
मग इये श्रीमूर्ती ।भेटावें सडिया आयती ।ते शिकवण सुभद्रापती ।विसरलासि मा ॥ ६७४ ॥
अगा आंधळिया अर्जुना ।हाता आलिया मेरूही होय साना ।ऐसा आथी मना ।चुकीचा भावो ॥ ६७५ ॥
तरी विश्वात्मक रूपडें ।जें दाविलें आम्ही तुजपुढें ।तें शंभूही परि न जोडे ।तपें करितां ॥ ६७६ ॥
आणि अष्टांगादिसंकटीं ।योगी शिणताति किरीटी ।परि अवसरु नाहीं भेटी ।जयाचिये ॥ ६७७ ॥
तें विश्वरूप एकादे वेळ ।कैसेनि देखों अळुमाळ ।ऐसें स्मरतां काळ ।जातसे देवां ॥ ६७८ ॥
आशेचिये अंजुळी ।ठेऊनि हृदयाचिया निडळीं ।चातक निराळीं ।लागले जैसे ॥ ६७९ ॥
तैसे उत्कंठा निर्भर ।होऊनियां सुरवर ।घोकीत आठही पाहार ।भेटी जयाची ॥ ६८० ॥
परि विश्वरूपासारिखें ।स्वप्नींही कोण्ही न देखे ।तें प्रत्यक्ष तुवां सुखें ।देखिलें हें ॥ ६८१ ॥
पैं उपायांसि वाटा ।न वाहती एथ सुभटा ।साहीसहित वोहटा ।वाहिला वेदीं ॥ ६८२ ॥
मज विश्वरूपाचिया मोहरा ।चालावया धनुर्धरा ।तपांचियाही संभारा ।नव्हेचि लागु ॥ ६८३ ॥
आणि दानादि कीर कानडें ।मी यज्ञींही तैसा न सांपडें ।जैसेनि कां सुरवाडें ।देखिला तुवां ॥ ६८४ ॥
तैसा मी एकीचि परि ।आंतुडें गा अवधारीं ।जरी भक्ति येऊनि वरी ।चित्तातें गा ॥ ६८५ ॥
परि तेचि भक्ति ऐसी ।पर्जन्याची सुटिका जैसी ।धरावांचूनि अनारिसी ।गतीचि नेणें ॥ ६८६ ॥
कां सकळ जळसंपत्ती ।घेऊनि समुद्रातें गिंवसिती ।गंगा जैसी अनन्यगती ।मिळालीचि मिळे ॥ ६८७ ॥
तैसें सर्वभावसंभारें ।न धरत प्रेम एकसरें ।मजमाजीं संचरे ।मीचि होऊनि ॥ ६८८ ॥
आणि तेवींचि मी ऐसा ।थडिये माझारीं सरिसा ।क्षीराब्धि कां जैसा ।क्षीराचाचि ॥ ६८९ ॥
तैसें मजलागुनि मुंगीवरी ।किंबहुना चराचरीं ।भजनासि कां दुसरी ।परीचि नाहीं ॥ ६९० ॥
तयाचि क्षणासवें ।एवंविध मी जाणवें ।जाणितला तरी स्वभावें ।दृष्टही होय ॥ ६९१ ॥
मग इंधनीं अग्नि उद्दीपें ।आणि इंधन हें भाष हारपे ।तें अग्निचि होऊनि आरोपें ।मूर्त जेवीं ॥ ६९२ ॥
कां उदय न कीजे तेजाकारें ।तंव गगनचि होऊनि असे आंधारें ।मग उदईलिया एकसरें ।प्रकाशु होय ॥ ६९३ ॥
तैसें माझिये साक्षात्कारीं ।सरे अहंकाराची वारी ।अहंकारलोपीं अवधारीं ।द्वैत जाय ॥ ६९४ ॥
मग मी तो हें आघवें ।एक मीचि आथी स्वभावें ।किंबहुना सामावे ।समरसें तो ॥ ६९५ ॥
जो मजचि एकालागीं ।कर्में वाहातसे आंगीं ।जया मीवांचोनि जगीं ।गोमटें नाहीं ॥ ६९६ ॥
दृष्टादृष्ट सकळ ।जयाचें मीचि केवळ ।जेणें जिणयाचें फळ ।मजचि नाम ठेविलें ॥ ६९७ ॥
मग भूतें हे भाष विसरला ।जे दिठी मीचि आहें सूदला ।म्हणौनि निर्वैर जाहला ।सर्वत्र भजे ॥ ६९८ ॥
ऐसा जो भक्तु होये ।तयाचें त्रिधातुक हें जैं जाये ।तैं मीचि होउनि ठायें ।पांडवा गा ॥ ६९९ ॥
ऐसें जगदुदरदोंदिलें ।तेणें करुणारसरसाळें ।संजयो म्हणे बोलिलें ।श्रीकृष्णदेवें ॥ ७०० ॥
ययावरी तो पंडुकुमरु ।जाहला आनंदसंपदा थोरु ।आणि कृष्णचरणचतुरु ।एक तो जगीं ॥ ७०१ ॥
तेणें देवाचिया दोनही मूर्ती ।निकिया न्याहाळिलिया चित्तीं ।तंव विश्वरूपाहूनि कृष्णाकृतीं ।देखिला लाभु ॥ ७०२ ॥
परि तयाचिये जाणिवे ।मानु न कीजेचि देवें ।जें व्यापकाहूनि नव्हे ।एकदेशी ॥ ७०३ ॥
हेंचि समर्थावयालागीं ।एक दोन चांगी ।उपपत्ती शारङ्गी ।दाविता जाहला ॥ ७०४ ॥
तिया ऐकोनि सुभद्राकांतु ।चित्तीं आहे म्हणतु ।तरि होय बरवें दोन्हीं आंतु ।तें पुढती पुसों ॥ ७०५ ॥
ऐसा आलोचु करूनि जीवीं ।आतां पुसती वोज बरवी ।आदरील ते परिसावी ।पुढें कथा ॥ ७०६ ॥
प्रांजळ ओंवीप्रबंधें ।गोष्टी सांगिजेल विनोदें ।तें परिसा आनंदें ।ज्ञानदेवो म्हणे ॥ ७०७ ॥
भरोनि सद्भावाची अंजुळी ।मियां वोंवियाफुलें मोकळीं ।अर्पिलीं अंघ्रियुगुलीं ।विश्वरूपाच्या ॥ ७०८ ॥

शब्दार्थ

या भागात येणारे जुने मराठी शब्द.

म्हणौनि
— म्हणून, याकारणाने
तुज
— तुला
कीं
— किंवा; तसेच ‘की’ या अर्थी
तैसें
— तसे
ऐसें
— असे
पुढती
— पुन्हा, पुढे
जाहला
— झाला
तया
— त्याला, त्या
किंबहुना
— थोडक्यात, फार काय सांगावे
तुवां
— तू (करणरूप)
जाहलें
— झाले
तेणें
— त्यामुळे, त्याच्या योगाने
मियां
— मी (करणरूप)
ठायीं
— ठिकाणी
तंव
— तोपर्यंत; तेवढ्यात
जैसें
— जसे
इये
— या (स्त्रीलिंगी)
नातरी
— नाहीतर, अन्यथा
तेथ
— तिथे
सकळ
— सर्व
आघवें
— सगळे, संपूर्ण
देखे
— पाहतो
पां
— बरं का, नाही का (संवादातील उद्गार)
पैं
— खरोखर, निश्चितच (जोर देणारा शब्द)

ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.

चित्र: Krishna ontwortelt de Arjuna bomen, RP-T-1993-422 — Rijksmuseum, CC0, via Wikimedia Commons.

WhatsUp मराठी वर — प्रत्यक्ष भेट

हेही वाचा

स्रोत — santsahitya.in

पडताळणी बाकी — मूळ मुद्रित प्रतीशी ओवीवार पडताळणी बाकी आहे. चूक कळवा.