मुख्य मजकुराकडे जा
WhatsUp मराठी कोश
—
ज्ञानेश्वरी — अध्याय अकरावा

साहित्य

ज्ञानेश्वरी — अध्याय अकरावा

ओव्या २५१–५००

Dnyaneshwari — Adhyay 11, part 2

रचना — संत ज्ञानेश्वर · १२७५–१२९६

सारांश

गीतेतील सर्वात नाट्यमय प्रसंग. अर्जुनाला दिव्य दृष्टी देऊन कृष्ण आपले विश्वरूप दाखवतात — असंख्य मुखे, असंख्य डोळे, कालाचा विक्राळ जबडा. अर्जुन थरथरतो आणि ‘पुन्हा तुझे तेच सौम्य रूप दाखव’ अशी विनवणी करतो. भीती आणि भक्ती एकाच क्षणी अनुभवणारा हा अध्याय.

उदयलेनि सुधाकरें ।जैसा भरलाचि समुद्र भरे ।तैसा वेळोवेळां उर्मिभरें ।उचंबळत असे ॥ २५१ ॥
ऐसा सात्त्विकांही आठां भावां ।परस्परें वर्ततसे हेवा ।तेथ ब्रह्मानंदाची जीवा ।राणीव फावली ॥ २५२ ॥
तैसाचि तया सुखानुभवापाठीं ।केला द्वैताचा सांभाळु दिठी ।मग उसासौनि किरीटी ।वास पाहिली ॥ २५३ ॥
तेथ बैसला होता जिया सवा ।तियाचिया कडे मस्तक खालविला देवा ।जोडूनि करसंपुट बरवा ।बोलतु असे ॥ २५४ ॥
म्हणे जयजयाजी स्वामी ।नवल कृपा केली तुम्हीं ।जें हें विश्वरूप कीं आम्हीं ।प्राकृत देखों ॥ २५५ ॥
परि साचचि भलें केलें गोसाविया ।मज परितोषु जाहला साविया ।जी देखलासि जो इया ।सृष्टीसी तूं आश्रयो ॥ २५६ ॥
देवा मंदराचेनि अंगलगें ।ठायीं ठायीं श्वापदांचीं दांगें ।तैसीं इयें तुझ्या देहीं अनेगें ।देखतसें भुवनें ॥ २५७ ॥
अहो आकाशाचिये खोळे ।दिसती ग्रहगणांचीं कुळें ।कां महावृक्षीं अविसाळें ।पक्षिजातीचीं ॥ २५८ ॥
तयापरी श्रीहरी ।तुझिया विश्वात्मकीं इये शरीरीं ।स्वर्गु देखतसें अवधारीं ।सुरगणेंसीं ॥ २५९ ॥
प्रभु महाभूतांचें पंचक ।येथ देखत आहे अनेक ।आणि भूतग्राम एकेक ।भूतसृष्टीचें ॥ २६० ॥
जी सत्यलोकु तुजमाजीं आहे ।देखिला चतुराननु हा नोहे ? ।आणि येरीकडे जंव पाहें ।तंव कैलासुही दिसे ॥ २६१ ॥
श्रीमहादेव भवानियेशीं ।तुझ्या दिसतसे एके अंशीं ।आणि तूंतेंही गा हृषीकेशी ।तुजमाजीं देखे ॥ २६२ ॥
पैं कश्यपादि ऋषिकुळें ।इयें तुझिया स्वरूपीं सकळें ।देखतसें पाताळें ।पन्नगेंशीं ॥ २६३ ॥
किंबहुना त्रैलोक्यपती ।तुझिया एकेकाचि अवयवाचिये भिंती ।इयें चतुर्दशभुवनें चित्राकृती ।अंकुरलीं जाणों ॥ २६४ ॥
आणि तेथिंचे जे जे लोक ।ते चित्ररचना जी अनेक ।ऐसें देखतसे अलोकिक ।गांभीर्य तुझें ॥ २६५ ॥
त्या दिव्यचक्षूंचेनि पैसें ।चहुंकडे जंव पाहात असें ।तंव दोर्दंडीं कां जैसें ।आकाश कोंभैलें ॥ २६६ ॥
तैसे एकचि निरंतर ।देवा देखत असें तुझे कर ।करीत आघवेचि व्यापार ।एकेचि काळीं ॥ २६७ ॥
मग महाशून्याचेनि पैसारें ।उघडलीं ब्रह्मकटाहाचीं भांडारें ।तैसीं देखतसें अपारें ।उदरें तुझीं ॥ २६८ ॥
जी सहस्रशीर्षयाचें देखिलें ।कोडीवरी होताति एकीवेळें ।कीं परब्रह्मचि वदनफळें ।मोडोनि आलें ॥ २६९ ॥
तैसीं वक्त्रें जी जेउतीं तेउतीं ।तुझीं देखितसे विश्वमूर्ती ।आणि तयाचिपरी नेत्रपंक्ती ।अनेका सैंघ ॥ २७० ॥
हें असो स्वर्ग पाताळ ।कीं भूमी दिशा अंतराळ ।हे विवक्षा ठेली सकळ ।मूर्तिमय देखतसें ॥ २७१ ॥
हें तुजवीण एकादियाकडे ।परमाणूहि एतुला कोडें ।अवकाशु पाहतसें परि न सांपडे ।ऐसें व्यापिलें तुवां ॥ २७२ ॥
इये नानापरी अपरिमितें ।जेतुलीं साठविलीं होतीं महाभूतें ।तेतुलाहि पवाडु तुवां अनंतें ।कोंदला देखतसें ॥ २७३ ॥
ऐसा कवणें ठायाहूनि तूं आलासी ।एथ बैसलासि कीं उभा आहासि ।आणि कवणिये मायेचिये पोटीं होतासी ।तुझें ठाण केवढें ॥ २७४ ॥
तुझें रूप वय कैसें ।तुजपैलीकडे काय असे ।तूं काइसयावरी आहासि ऐसें ।पाहिलें मियां ॥ २७५ ॥
तंव देखिलें जी आघवेंचि ।तरि आतां तुज ठावो तूंचि ।तूं कवणाचा नव्हेसि ऐसाचि ।अनादि आयता ॥ २७६ ॥
तूं उभा ना बैठा ।दिघडु ना खुजटा ।तुज तळीं वरी वैकुंठा ।तूंचि आहासी ॥ २७७ ॥
तूं रूपें आपणयांचि ऐसा ।देवा तुझी तूंचि वयसा ।पाठीं पोट परेशा ।तुझें तूं गा ॥ २७८ ॥
किंबहुना आतां ।तुझें तूंचि आघवें अनंता ।हें पुढत पुढती पाहतां ।देखिलें मियां ॥ २७९ ॥
परि या तुझिया रूपाआंतु ।जी उणीव एक असे देखतु ।जे आदि मध्य अंतु ।तिन्हीं नाहीं ॥ २८० ॥
एर्हवीं गिंवसिलें आघवां ठायीं ।परि सोय न लाहेचि कहीं ।म्हणौनि त्रिशुद्धी हे नाहीं ।तिन्ही एथ ॥ २८१ ॥
एवं आदिमध्यांतरहिता ।तूं विश्वेश्वरा अपरिमिता ।देखिलासि जी तत्त्वतां ।विश्वरूपा ॥ २८२ ॥
तुज महामूर्तीचिया आंगी ।उमटलिया पृथक् मूर्ती अनेगी ।लेइलासी वानेपरींची आंगीं ।ऐसा आवडतु आहासी ॥ २८३ ॥
नाना पृथक् मूर्ती तिया द्रुमवल्ली ।तुझिया स्वरूपमहाचळीं ।दिव्यालंकार फुलीं फळीं ।सासिन्नलिया ॥ २८४ ॥
हो कां जे महोदधीं तूं देवा ।जाहलासि तरंगमूर्ती हेलावा ।कीं तूं एक वृक्षु बरवा ।मूर्तिफळीं फळलासी ॥ २८५ ॥
जी भूतीं भूतळ मांडिलें ।जैसें नक्षत्रीं गगन गुढलें ।तैसें मूर्तिमय भरलें ।देखतसें तुझें रूप ॥ २८६ ॥
जी एकेकीच्या अंगप्रांतीं ।होय जाय हें त्रिजगती ।एवढियाही तुझ्या आंगीं मूर्ती ।कीं रोमा जालिया ॥ २८७ ॥
ऐसा पवाडु मांडूनि विश्वाचा ।तूं कवण पां एथ कोणाचा ।हें पाहिलें तंव आमुचा ।सारथी तोचि तूं ॥ २८८ ॥
तरी मज पाहतां मुकुंदा ।तूं ऐसाचि व्यापकु सर्वदा ।मग भक्तानुग्रहें तया मुग्धा ।रूपातें धरिसी ॥ २८९ ॥
कैसें चहूं भुजांचें सांवळें ।पाहतां वोल्हावती मन डोळे ।खेंव देऊं जाइजे तरी आकळे ।दोहींचि बाहीं ॥ २९० ॥
ऐसी मूर्ति कोडिसवाणी कृपा ।करूनि होसी ना विश्वरूपा ।कीं अमुचियाचि दिठी सलेपा ।जें सामान्यत्वें देखिती ॥ २९१ ॥
तरी आतां दिठीचा विटाळु गेला ।तुवां सहजें दिव्यचक्षू केला ।म्हणौनि यथारूपें देखवला ।महिमा तुझा ॥ २९२ ॥
परी मकरतुंडामागिलेकडे ।तोचि होतासि तूं एवढें ।रूप जाहलासि हें फुडें ।वोळखिलें मियां ॥ २९३ ॥
नोहे तोचि हा शिरीं ? ।मुकुट लेइलासि श्रीहरी ।परी आतांचें तेज आणि थोरी ।नवल कीं बहु हें ॥ २९४ ॥
तेंचि हें वरिलियेचि हातीं ।चक्र परिजितया आयती ।सांवरितासि विश्वमूर्ती ।ते न मोडे खूण ॥ २९५ ॥
येरीकडे तेचि हे नोहे गदा ।आणि तळिलिया दोनी भुजा निरायुधा ।वागोरे सांवरावया गोविंदा ।संसरिलिया ॥ २९६ ॥
आणि तेणेंचि वेगें सहसा ।माझिया मनोरथासरिसा ।जाहलासि विश्वरूपा विश्वेशा ।म्हणौनि जाणें ॥ २९७ ॥
परी कायसें बा हें चोज ।विस्मयो करावयाहि पाडू नाहीं मज ।चित्त होऊनि जातसें निर्बुज ।आश्चर्यें येणें ॥ २९८ ॥
हें एथ आथि कां येथ नाहीं ।ऐसें विवरों नये कांहीं ।नवल अंगप्रभेची नवाई ।कैसी कोंदलीं सैंघ ॥ २९९ ॥
एथ अग्नीचीही दिठी करपत ।सूर्य खद्योतु तैसा हारपत ।ऐसें तीव्रपण अद्भुत ।तेजाचें यया ॥ ३०० ॥
हो कां महातेजाचिया महार्णवीं ।बुडोनि गेली सृष्टी आघवी ।कीं युगांतविजूंच्या पालवीं ।झांकलें गगन ॥ ३०१ ॥
नातरी संहारतेजाचिया ज्वाळा ।तोडोनि माचू बांधला अंतराळां ।आतां दिव्य ज्ञानाचिया डोळां ।पाहवेना ॥ ३०२ ॥
उजाळु अधिकाधिक बहुवसु ।धडाडीत आहे अतिदाहसु ।पडत दिव्यचक्षुंसही त्रासु ।न्याहाळितां ॥ ३०३ ॥
हो कां जे महाप्रळयींचा भडाडु ।होता काळाग्निरुद्राचिया ठायीं गूढु ।तो तृतीयनयनाचा मढू ।फुटला जैसा ॥ ३०४ ॥
तैसें पसरलेनि प्रकाशें ।सैंघ पांचवनिया ज्वाळांचे वळसे ।पडतां ब्रह्मकटाह कोळिसे ।होत आहाती ॥ ३०५ ॥
ऐसा अद्भुत तेजोराशी ।जन्मा नवल म्यां देखिलासी ।नाहीं व्याप्ती आणि कांतीसी ।पारु जी तुझिये ॥ ३०६ ॥
देवा तूं अक्षर ।औटाविये मात्रेसि पर ।श्रुती जयाचें घर ।गिंवसीत आहाती ॥ ३०७ ॥
जें आकाराचें आयतन ।जें विश्वनिक्षेपैकनिधान ।तें अव्यय तूं गहन ।अविनाश जी ॥ ३०८ ॥
तूं धर्माचा वोलावा ।अनादिसिद्ध तूं नित्य नवा ।जाणें मी सदतिसावा ।पुरुष विशेष तूं ॥ ३०९ ॥
तूं आदिमध्यांतरहितु ।स्वसामर्थ्यें तूं अनंतु ।विश्वबाहु अपरिमितु ।विश्वचरण तूं ॥ ३१० ॥
पैं चंद्र चंडांशु डोळां ।दावितासि कोपप्रसाद लीळा ।एकां रुससी तमाचिया डोळां ।एकां पाळितोसि कृपादृष्टी ॥ ३११ ॥
जी एवंविधा तूंतें ।मी देखतसें हें निरुतें ।पेटलें प्रळयाग्नीचें उजितें ।तैसें वक्त्र हें तुझें ॥ ३१२ ॥
वणिवेनि पेटले पर्वत ।कवळूनि ज्वाळांचे उभड उठत ।तैसी चाटीत दाढा दांत ।जीभ लोळे ॥ ३१३ ॥
इये वदनींचिया उबा ।आणि जी सर्वांगकांतीचिया प्रभा ।विश्व तातलें अति क्षोभा ।जात आहे ॥ ३१४ ॥
कां जे द्यौर्लोक आणि पाताळ ।पृथिवी आणि अंतराळ ।अथवा दशदिशा समाकुळ ।दिशाचक्र ॥ ३१५ ॥
हें आघवेंचि तुंवा एकें ।भरलें देखत आहे कौतुकें ।परि गगनाहीसकट भयानकें ।आप्लविजे जेवीं ॥ ३१६ ॥
नातरी अद्भुकतरसाचिया कल्लोळीं ।जाहली चवदाही भुवनांसि कडियाळीं ।तैसें आश्चर्यचि मग मी आकळीं ।काय एक ? ॥ ३१७ ॥
नावरे व्याप्ती हे असाधारण ।न साहवे रूपाचें उग्रपण ।सुख दूरी गेलें परि प्राण ।विपायें धरीजे ॥ ३१८ ॥
देवा ऐसें देखोनि तूंतें ।नेणों कैसें आलें भयाचें भरितें ।आतां दुःखकल्लोळीं झळंबतें ।तिन्हीं भुवनें ॥ ३१९ ॥
एर्हवीं तुज महात्मयाचें देखणें ।तरि भयदुःखासि कां मेळवणें ? ।परि हें सुख नव्हेचि जेणें गुणें ।तें जाणवत आहे मज ॥ ३२० ॥
जंव तुझें रूप नोहे दिठें ।तंव जगासि संसारिक गोमटें ।आतां देखिलासि तरी विषयविटें ।उपनला त्रासु ॥ ३२१ ॥
तेवींचि तुज देखिलियासाठीं ।काय सहसा तुज देवों येईल मिठी ।आणि नेदीं तरी शोकसंकटीं ।राहों केवीं ? ॥ ३२२ ॥
म्हणौनि मागां सरों तंव संसारु ।आडवीत येतसे अनिवारु ।आणि पुढां तूं तंव अनावरु ।न येसि घेवों ॥ ३२३ ॥
ऐसा माझारलिया सांकडां ।बापुड्या त्रैलोक्याचा होतसे हुरडा ।हा ध्वनि जी फुडा ।चोजवला मज ॥ ३२४ ॥
जैसा आरंबळला आगीं ।तो समुद्रा ये निवावयालागीं ।तंव कल्लोळपाणियाचिया तरंगीं ।आगळा बिहे ॥ ३२५ ॥
तैसें या जगासि जाहलें ।तूंतें देखोनि तळमळित ठेलें ।यामाजीं पैल भले ।ज्ञानशूरांचे मेळावे ॥ ३२६ ॥
हे तुझेनि आंगिकें तेजें ।जाळूनि सर्व कर्मांचीं बीजें ।मिळत तुज आंतु सहजें ।सद्भावेसीं ॥ ३२७ ॥
आणिक एक सावियाचि भयभीरु ।सर्वस्वें धरूनि तुझी मोहरु ।तुज प्रार्थिताति करु ।जोडोनियां ॥ ३२८ ॥
देवा अविद्यार्णवीं पडिलों ।जी विषयवागुरें आंतुडलों ।स्वर्गसंसाराचिया सांकडलों ।दोहीं भागीं ॥ ३२९ ॥
ऐसें आमुचें सोडवणें ।तुजवांचोनि कीजेल कवणें ? ।तुज शरण गा सर्वप्राणें ।म्हणत देवा ॥ ३३० ॥
आणि महर्षी अथवा सिद्ध ।कां विद्याधरसमूह विविध ।हे बोलत तुज स्वस्तिवाद ।करिती स्तवन ॥ ३३१ ॥
हे रुद्रादित्यांचे मेळावे ।वसु हन साध्य आघवे ।अश्विनौ देव विश्वेदेव विभवें ।वायुही हे जी ॥ ३३२ ॥
अवधारा पितर हन गंधर्व ।पैल यक्षरक्षोगण सर्व ।जी महेंद्रमुख्य देव ।कां सिद्धादिक ॥ ३३३ ॥
हे आघवेचि आपुलालिया लोकीं ।सोत्कंठित अवलोकीं ।हे महामूर्ती दैविकी ।पाहात आहाती ॥ ३३४ ॥
मग पाहात पाहात प्रतिक्षणीं ।विस्मित होऊनि अंतःकरणीं ।करित निजमुकटीं वोवाळणी ।प्रभुजी तुज ॥ ३३५ ॥
ते जय जय घोष कलरवें ।स्वर्ग गाजविताती आघवे ।ठेवित ललाटावरी बरवे ।करसंपुट ॥ ३३६ ॥
तिये विनयद्रुमाचिये आरवीं ।सुरवाडली सात्त्विकांची माधवी ।म्हणौनि करसंपुटपल्लवीं ।तूं होतासि फळ ॥ ३३७ ॥
जी लोचनां भाग्य उदेलें ।मना सुखाचें सुयाणें पाहलें ।जे अगाध तुझें देखिलें ।विश्वरूप इहीं ॥ ३३८ ॥
हें लोकत्रयव्यापक रूपडें ।पाहतां देवांही वचक पडे ।याचें सन्मुखपण जोडें ।भलतयाकडुनी ॥ ३३९ ॥
ऐसें एकचि परी विचित्रें ।आणि भयानकें वक्त्रें ।बहुलोचन हे सशस्त्रें ।अनंतभुजा ॥ ३४० ॥
अनंत चारु बाहु चरण ।बहूदर आणि नानावर्ण ।कैसें प्रतिवदनीं मातलेपण ।आवेशाचें ॥ ३४१ ॥
हो कां महाकल्पाचिया अंतीं ।तवकलेनि यमें जेउततेउतीं ।प्रळयाग्नीचीं उजितीं ।आंबुखिलीं जैसीं ॥ ३४२ ॥
नातरी संहारत्रिपुरारीचीं यंत्रें ।कीं प्रळयभैरवाचीं क्षेत्रें ।नाना युगांतशक्तीचीं पात्रें ।भूतखिचा वोढविलीं ॥ ३४३ ॥
तैसीं जियेतियेकडे ।तुझीं वक्त्रें जीं प्रचंडें ।न समाती दरीमाजीं सिंव्हाडे ।तैसे दशन दिसती रागीट ॥ ३४४ ॥
जैसें काळरात्रीचेनि अंधारें ।उल्हासत निघतीं संहारखेंचरें ।तैसिया वदनीं प्रळयरुधिरें ।काटलिया दाढा ॥ ३४५ ॥
हें असो काळें अवंतिलें रण ।कां सर्व संहारें मातलें मरण ।तैसें अतिभिंगुळवाणेंपण ।वदनीं तुझिये ॥ ३४६ ॥
हे बापुडी लोकसृष्टी ।मोटकीये विपाइली दिठी ।आणि दुःखकालिंदीचिया तटीं ।झाड होऊनि ठेली ॥ ३४७ ॥
तुज महामृत्यूचिया सागरीं ।आतां हे त्रैलोक्य जीविताची तरी ।शोकदुर्वातलहरी ।आंदोळत असे ॥ ३४८ ॥
एथ कोपोनि जरी वैकुंठें ।ऐसें हन म्हणिपैल अवचटें ।जें तुज लोकांचें काई वाटे ? ।तूं ध्यानसुख हें भोगीं ॥ ३४९ ॥
तरी जी लोकांचें कीर साधारण ।वायां आड सूतसे वोडण ।केवीं सहसा म्हणे प्राण ।माझेचि कांपती ॥ ३५० ॥
ज्या मज संहाररुद्र वासिपे ।ज्या मजभेणें मृत्यु लपे ।तो मी एथें अहाळबाहळीं कांपें ।ऐसें तुवां केलें ॥ ३५१ ॥
परि नवल बापा हे महामारी ।इया नाम विश्वरूप जरी ।हे भ्यासुरपणें हारी ।भयासि आणी ॥ ३५२ ॥
ठेलीं महाकाळेंसि हटेंतटें ।तैसी कितीएकें मुखें रागिटें ।इहीं वाढोनियां धाकुटें ।आकाश केलें ॥ ३५३ ॥
गगनाचेंनि वाडपणें नाकळे ।त्रिभुवनींचियाही वारिया न वेंटाळे ।ययाचेनि वाफा आगी जळे ।कैसें धडाडीत असे ॥ ३५४ ॥
तेवींचि एकसारिखें एक नोहे ।एथ वर्णावर्णाचा भेदु आहे ।हो कां जें प्रळयीं सावावो लाहे ।वह्नी ययाचा ॥ ३५५ ॥
जयाचिये आंगींची दीप्ती येवढी ।जे त्रैलोक्य कीजे राखोंडी ।कीं तयाही तोंडें आणि तोंडीं ।दांत दाढा ॥ ३५६ ॥
कैसा वारया धनुर्वात चढला ।समुद्र कीं महापुरीं पडिला ।विषाग्नि मारा प्रवर्तला ।वडवानळासी ॥ ३५७ ॥
हळाहळ आगी पियालें ।नवल मरण मारा प्रवर्तलें ।तैसें संहारतेजा या जाहलें ।वदन देखा ॥ ३५८ ॥
परी कोणें मानें विशाळ ।जैसें तुटलिया अंतराळ ।आकाशासि कव्हळ ।पडोनि ठेलें ॥ ३५९ ॥
नातरी काखे सूनि वसुंधरी ।जैं हिरण्याक्षु रिगाला विवरीं ।तैं उघडले हाटकेश्वरीं ।जेवीं पाताळकुहर ॥ ३६० ॥
तैसा वक्त्रांचा विकाशु ।माजीं जिव्हांचा आगळाचि आवेशु ।विश्व न पुरे म्हणौनि घांसु ।न भरीचि कोंडें ॥ ३६१ ॥
आणि पाताळव्याळांचिया फूत्कारीं ।गरळज्वाळा लागती अंबरीं ।तैसी पसरलिये वदनदरी- ।माजीं हे जिव्हा ॥ ३६२ ॥
काढूनि प्रळयविजूंचीं जुंबाडें ।जैसें पन्नासिलें गगनाचे हुडे ।तैसे आवाळुवांवरी आंकडे ।धगधगीत दाढांचे ॥ ३६३ ॥
आणि ललाटपटाचिये खोळे ।कैसें भयातें भेडविताती डोळे ।हो कां जे महामृत्यूचे उमाळे ।कडवसां राहिले ॥ ३६४ ॥
ऐसें वाऊनि भयाचें भोज ।एथ काय निपजवूं पाहातोसि काज ।तें नेणों परी मज ।मरणभय आलें ॥ ३६५ ॥
देवा विश्वरूप पहावयाचे डोहळे ।केले तिये पावलों प्रतिफळें ।बापा देखिलासि आतां डोळे ।निवावे तैसे निवाले ॥ ३६६ ॥
अहो देहो पार्थिव कीर जाये ।ययाची काकुळती कवणा आहे ।परि आतां चैतन्य माझें विपायें ।वांचे कीं न वांचे ॥ ३६७ ॥
एर्हवीं भयास्तव आंग कांपे ।नावेक आगळें तरी मन तापे ।अथवा बुद्धिही वासिपे ।अभिमानु विसरिजे ॥ ३६८ ॥
परी येतुलियाही वेगळा ।जो केवळ आनंदैककळा ।तया अंतरात्मयाही निश्चळा ।शियारी आली ॥ ३६९ ॥
बाप साक्षात्काराचा वेधु ।कैसा देशधडी केला बोधु ।हा गुरुशिष्यसंबंधु ।विपायें नांदे ॥ ३७० ॥
देवा तुझ्या ये दर्शनीं ।जें वैकल्य उपजलें आहे अंतःकरणीं ।तें सावरावयालागीं गंवसणी ।धैर्याची करितसें ॥ ३७१ ॥
तंव माझेनि नामें धैर्य हारपलें ।कीं तयाहीवरी विश्वरूपदर्शन जाहलें ।हें असो परि मज भलें आतुडविलें ।उपदेशा इया ॥ ३७२ ॥
जीव विसंवावयाचिया चाडा ।सैंघ धांवाधांवी करितसे बापुडा ।परि सोयही कवणेंकडां ।न लभे एथ ॥ ३७३ ॥
ऐसें विश्वरूपाचिया महामारी ।जीवित्व गेलें आहें चराचरीं ।जी न बोलें तरि काय करीं ।कैसेनि राहें ? ॥ ३७४ ॥
पैं अखंड डोळ्यांपुढें ।फुटलें जैसें महाभयाचें भांडें ।तैशीं तुझीं मुखें वितंडें ।पसरलीं देखें ॥ ३७५ ॥
असो दांत दाढांची दाटी ।न झांकवे मा दों दों वोठीं ।सैंघ प्रळयशस्त्रांचिया दाट कांटी ।लागलिया जैशा ॥ ३७६ ॥
जैसें तक्षका विष भरलें ।हो कां जे काळरात्रीं भूत संचरलें ।कीं आग्नेयास्त्र परजिलें ।वज्राग्नि जैसें ॥ ३७७ ॥
तैशीं तुझीं वक्त्रें प्रचंडें ।वरि आवेश हा बाहेरी वोसंडे ।आले मरणरसाचे लोंढे ।आम्हांवरी ॥ ३७८ ॥
संहारसमयींचा चंडानिळु ।आणि महाकल्पांत प्रळयानळु ।या दोहीं जैं होय मेळु ।तैं काय एक न जळे ? ॥ ३७९ ॥
तैसीं संहारकें तुझीं मुखें ।देखोनि धीरु कां आम्हां पारुखे ? ।आतां भुललों मी दिशा न देखें ।आपणपें नेणें ॥ ३८० ॥
मोटकें विश्वरूप डोळां देखिलें ।आणि सुखाचें अवर्षण पडिलें ।आतां जापाणीं जापाणीं आपुलें ।अस्ताव्यस्त हें ॥ ३८१ ॥
ऐसें करिसी म्हणौनि जरी जाणें ।तरी हे गोष्टी सांगावीं कां मी म्हणें ।आतां एक वेळ वांचवी जी प्राणें ।या स्वरूपप्रळयापासोनि ॥ ३८२ ॥
जरी तूं गोसावी आमुचा अनंता ।तरी सुईं वोडण माझिया जीविता ।सांटवीं पसारा हा मागुता ।महामारीचा ॥ ३८३ ॥
आइकें सकळ देवांचिया परदेवते ।तुवां चैतन्यें गा विश्व वसतें ।तें विसरलासी हें उपरतें ।संहारूं आदरिलें ॥ ३८४ ॥
म्हणौनि वेगीं प्रसन्न होईं देवराया ।संहरीं संहरीं आपुली माया ।काढीं मातें महाभया- ।पासोनियां ॥ ३८५ ॥
हा ठायवरी पुढतपुढतीं ।तूंतें म्हणिजे बहुवा काकुळती ।ऐसा मी विश्वमूर्ती ।भेडका जाहलों ॥ ३८६ ॥
जैं अमरावतीये आला धाडा ।तैं म्यां एकलेनि केला उवेडा ।जो मी काळाचियाही तोंडा ।वासिपु न धरीं ॥ ३८७ ॥
परी तया आंतुल नव्हे हें देवा ।एथ मृत्यूसही करूनि चढावा ।तुवां आमुचाचि घोटू भरावा ।या सकळ विश्वेंसीं ॥ ३८८ ॥
कैसा नव्हता प्रळयाचा वेळु ।गोखा तूंचि मिनलासि काळु ।बापुडा हा त्रिभुवनगोळु ।अल्पायु जाहला ॥ ३८९ ॥
अहा भाग्या विपरीता ।विघ्न उठिलें शांत करितां ।कटाकटा विश्व गेलें आतां ।तूं लागलासि ग्रासूं ॥ ३९० ॥
हें नव्हे मा रोकडें ।सैंघ पसरूनियां तोंडें ।कवळितासि चहूंकडे ।सैन्यें इयें ॥ ३९१ ॥
नोहेति ? हे कौरवकुळींचे वीर ।आंधळिया धृतराष्ट्राचे कुमर ।हे गेले गेले सहपरिवार ।तुझिया वदनीं ॥ ३९२ ॥
आणि जे जे यांचेनि सावायें ।आले देशोदेशींचे राये ।तयांचें सांगावया जावों न लाहे ।ऐसें सरकटित आहासी ॥ ३९३ ॥
मदमुखाचिया संघटा ।घेत आहासि घटघटां ।आरणीं हन थाटा ।देतासि मिठी ॥ ३९४ ॥
जंत्रावरिचील मार ।पदातींचे मोगर ।मुखाआंत भार ।हारपताति मा ॥ ३९५ ॥
कृतांताचिया जावळी ।जें एकचि विश्वातें गिळी ।तियें कोटीवरी सगळीं ।गिळितासि शस्त्रें ॥ ३९६ ॥
चतुरंगा परिवारा ।संजोडियां रहंवरां ।दांत न लाविसी मा परमेश्वरा ।कसा तुष्टलासि बरवा ॥ ३९७ ॥
हां गा भीष्माऐसा कवणु ।सत्यशौर्यनिपुणु ।तोही आणि ब्राह्मण द्रोणु ।ग्रासिलासि कटकटा ॥ ३९८ ॥
अहा सहस्रकराचा कुमरु ।एथ गेला गेला कर्णवीरु ।आणि आमुचिया आघवयांचा केरु ।फेडिला देखें ॥ ३९९ ॥
कटकटा धातया ।कैसें जाहलें अनुग्रहा यया ।मियां प्रार्थूनि जगा बापुडिया ।आणिलें मरण ॥ ४०० ॥
मागां थोडिया बहुवा उपपत्ती ।येणें सांगितलिया विभूती ।तैसा नसेचि मा पुढती ।बैसलों पुसों ॥ ४०१ ॥
म्हणौनि भोग्य तें त्रिशुद्धी न चुके ।आणि बुद्धिही होणारासारिखी ठाके ।माझ्या कपाळीं पिटावें लोकें ।तें लोटेल कांह्यां ॥ ४०२ ॥
पूर्वीं अमृतही हातां आलें ।परी देव नसतीचि उगले ।मग काळकूट उठविलें ।शेवटीं जैसें ॥ ४०३ ॥
परी तें एकबगीं थोडें ।केलिया प्रतिकारामाजिवडें ।आणि तिये अवसरीचें तें सांकडें ।निस्तरविलें शंभू ॥ ४०४ ॥
आतां हा जळतां वारा कें वेंटाळे ? ।कोणा हे विषा भरलें गगन गिळे ? ।महाकाळेंसि कें खेळें ? ।आंगवत असे ॥ ४०५ ॥
ऐसा अर्जुन दुःखें शिणतु ।शोचित असे जिवाआंतु ।परी न देखें तो प्रस्तुतु ।अभिप्राय देवाचा ॥ ४०६ ॥
जे मी मारिता हे कौरव मरते ।ऐसेनि वेंटाळिला होता मोहें बहुतें ।तो फेडावयालागीं अनंतें ।हें दाखविलें निज ॥ ४०७ ॥
अरे कोण्ही कोणातें न मारी ।एथ मीचि हो सर्व संहारीं ।हें विश्वरूपव्याजें हरी ।प्रकटित असे ॥ ४०८ ॥
परी वायांचि व्याकुलता ।ते न चोजवेचि पंडुसुता ।मग अहा कंपु नव्हता ।वाढवित असे ॥ ४०९ ॥
तेथ म्हणे पाहा हो एके वेळे ।सासिकवचेंसि दोन्ही दळें ।वदनीं गेलीं आभाळें ।गगनीं कां जैसीं ॥ ४१० ॥
कां महाकल्पाचिया शेवटीं ।जैं कृतांतु कोपला होय सृष्टी ।तैं एकविसांही स्वर्गां मिठी ।पाताळासकट दे ॥ ४११ ॥
नातरी उदासीनें दैवें ।संचकाचीं वैभवें ।जेथींचीं तेथ स्वभावें ।विलया जाती ॥ ४१२ ॥
तैसीं सासिन्नलीं सैन्यें एकवटें ।इये मुखीं जाहलीं प्रविष्टें ।परी एकही तोंडौनि न सुटे ।कैसें कर्म देखा ॥ ४१३ ॥
अशोकाचे अंगवसे ।चघळिले कर्हेनि जैसे ।लोक वक्त्रामाजीं तैसे ।वायां गेले ॥ ४१४ ॥
परि सिसाळें मुकुटेंसीं ।पडिली दाढांचे सांडसीं ।पीठ होत कैसीं ।दिसत आहाती ॥ ४१५ ॥
तियें रत्नें दांतांचिये सवडीं ।कूट लागलें जिभेच्या बुडीं ।कांहीं कांहीं आगरडीं ।द्रंष्ट्रांचीं माखलीं ॥ ४१६ ॥
हो कां जे विश्वरूपें काळें ।ग्रासिलीं लोकांचीं शरीरें बळें ।परि जीवित्व देहींचीं सिसाळें ।अवश्य कीं राखिलीं ॥ ४१७ ॥
तैसीं शरीरामाजीं चोखडीं ।इयें उत्तमांगें होतीं फुडीं ।म्हणौनि महाकाळाचियाही तोंडीं ।परि उरलीं शेखीं ॥ ४१८ ॥
मग म्हणे हें काई ।जन्मलयां आन मोहरचि नाहीं ।जग आपैसेंचि वदनडोहीं ।संचारताहे ॥ ४१९ ॥
यया आपेंआप आघविया सृष्टी ।लागलिया आहाति वदनाच्या वाटीं ।आणि हा जेथिंचिया तेथ मिठी ।देतसे उगला ॥ ४२० ॥
ब्रह्मादिक समस्त ।उंचा मुखामाजीं धांवत ।येर सामान्य हे भरत ।ऐलीच वदनीं ॥ ४२१ ॥
आणीकही भूतजात ।तें उपजलेचि ठायीं ग्रासित ।परि याचिया मुखा निभ्रांत ।न सुटेचि कांहीं ॥ ४२२ ॥
जैसे महानदीचे वोघ ।वहिले ठाकिती समुद्राचें आंग ।तैसें आघवाचिकडूनि जग ।प्रवेशत मुखीं ॥ ४२३ ॥
आयुष्यपंथें प्राणिगणी ।करोनि अहोरात्रांची मोवणी ।वेगें वक्त्रामिळणीं ।साधिजत आहाती ॥ ४२४ ॥
जळतया गिरीच्या गवखा- ।माजीं घापती पतंगाचिया झाका ।तैसे समग्र लोक देखा ।इये वदनीं पडती ॥ ४२५ ॥
परि जेतुलें येथ प्रवेशलें ।तें तातलिया लोहें पाणीचि पां गिळिलें ।वहवटींहि पुसिलें ।नामरूप तयांचें ॥ ४२६ ॥
आणि येतुलाही आरोगण ।करितां भुके नाहीं उणेपण ।कैसें दीपन असाधारण ।उदयलें यया ॥ ४२७ ॥
जैसा रोगिया ज्वराहूनि उठिला ।का भणगा दुकाळु पाहला ।तैसा जिभांचा लळलळाटु देखिला ।आवाळुवें चाटितां ॥ ४२८ ॥
तैसें आहाराचे नांवें कांहीं ।तोंडापासूनि उरलेंचि नाहीं ।कैसी समसमीत नवाई ।भुकेलेपणाची ॥ ४२९ ॥
काय सागराचा घोंटु भरावा ? ।कीं पर्वताचा घांसु करावा ? ।ब्रह्मकटाहो घालावा ।आघवाचि दाढे ॥ ४३० ॥
दिशा सगळियाचि गिळाविया ।चांदणिया चाटूनि घ्याविया ।ऐसें वर्तत आहे साविया ।लोलुप्य बा तुझें ॥ ४३१ ॥
जैसा भोगीं कामु वाढे ।कां इंधनें आगीसि हाकाक चढे ।तैसी खातखातांचि तोंडें ।खाखांतें ठेलीं ॥ ४३२ ॥
कैसें एकचि केवढें पसरलें ।त्रिभुवन जिव्हाग्रीं आहे टेकलें ।जैसें कां कवीठ घातलें ।वडवानळीं ॥ ४३३ ॥
ऐसीं अपार वदनें ।आतां येतुलीं कैंचीं त्रिभुवनें ।कां आहारु न मिळतां येणें मानें ।वाढविलीं सैंघ ॥ ४३४ ॥
अगा हा लोकु बापुडा ।जाहला वदनज्वाळां वरपडा ।जैसी वणवेयाचिया वेढां ।सांपडती मृगें ॥ ४३५ ॥
आतां तैसें यां विश्वा जाहालें ।देव नव्हे हें कर्म आलें ।कां जग चळचळां पांगिलें ।काळजाळें ॥ ४३६ ॥
आतां इये अंगप्रभेचिये वागुरे ।कोणीकडूनि निगिजैल चराचरें ।हीं वक्त्रें नोहेती जोहारें ।वोडवलीं जगा ॥ ४३७ ॥
आगी आपुलेनि दाहकपणें ।कैसेनि पोळिजे तें नेणे ।परी जया लागे तया प्राणें ।सुटिकाची नाहीं ॥ ४३८ ॥
नातरी माझेनि तिखटपणें ।कैसें निवटे हें शस्त्र कायि जाणें ।कां आपुलियां मारा नेणें ।विष जैसें ॥ ४३९ ॥
तैसी तुज कांहीं ।आपुलिया उग्रपणाची सेचि नाहीं ।परी ऐलीकडिले मुखीं खाई ।हो सरली जगाची ॥ ४४० ॥
अगा आत्मा तूं एकु ।सकळ विश्वव्यापकु ।तरी कां आम्हां अंतकु ।तैसा वोडवलासी ? ॥ ४४१ ॥
तरी मियां सांडिली जीवित्वाची चाड ।आणि तुवांही न धरावी भीड ।मनीं आहे तें उघड ।बोल पां सुखें ॥ ४४२ ॥
किती वाढविसी या उग्ररूपा ।आंगींचें भगवंतपण आठवीं बापा ।नाहीं तरी कृपा ।मजपुरती पाही ॥ ४४३ ॥
तरी एक वेळ वेदवेद्या ।जी त्रिभुवनैक आद्या ।विनवणी विश्ववंद्या ।आइकें माझी ॥ ४४४ ॥
ऐसें बोलोनि वीरें ।चरण नमस्कारिलें शिरें ।मग म्हणें तरी सर्वेश्वरें ।अवधारिजो ॥ ४४५ ॥
मियां होआवया समाधान ।जी पुसिलें विश्वरूपध्यान ।आणि एकेंचि काळें त्रिभुवन ।गिळितुचि उठिलासी ॥ ४४६ ॥
तरी तूं कोण कां येतुलीं ।इयें भ्यासुरें मुखें कां मेळविलीं ।आघवियाचि करीं परिजिलीं ।शस्त्रें कांह्या ॥ ४४७ ॥
जी जंव तंव रागीटपणें ।वाढोनि गगना आणितोसि उणें ।कां डोळे करूनि भिंगुळवाणे ।भेडसावीत आहासी ॥ ४४८ ॥
एथ कृतांतेंसि देवा ।कासया किजतसे हेवा ।हा आपुला तुवां सांगावा ।अभिप्राय मज ॥ ४४९ ॥
या बोला म्हणे अनंतु ।मी कोण हें आहासी पुसतु ।आणि कायिसयालागीं असे वाढतु ।उग्रतेसी ॥ ४५० ॥
तरी मी काळु गा हें फुडें ।लोक संहारावयालागीं वाढें ।सैंघ पसरिलीं आहातीं तोंडें ।आतां ग्रासीन हें आघवें ॥ ४५१ ॥
एथ अर्जुन म्हणे कटकटा ।उबगिलों मागिल्या संकटा ।म्हणौनि आळविला तंव वोखटा ।उवाइला हा ॥ ४५२ ॥
तेवींचि कठिण बोलें आसतुटी ।अर्जुन होईल हिंपुटी ।म्हणौनि सवेंचि म्हणे किरीटी ।परि आन एक असे ॥ ४५३ ॥
तरी आतांचिये संहारवाहरे ।तुम्हीं पांडव असा बाहिरे ।तेथ जातजातां धनुर्धरें ।सांवरिले प्राण ॥ ४५४ ॥
होता मरणमहामारीं गेला ।तो मागुता सावधु जाहला ।मग लागला बोला ।चित्त देऊं ॥ ४५५ ॥
ऐसें म्हणिजत आहे देवें ।अर्जुना तुम्ही माझें हें जाणावें ।येर जाण मी आघवें ।सरलों ग्रासूं ॥ ४५६ ॥
वज्रानळीं प्रचंडीं ।जैसी घापे लोणियाची उंडी ।तैसें जग हें माझिया तोंडीं ।तुवां देखिलें जें ॥ ४५७ ॥
तरी तयामाझारीं कांहीं ।भरंवसेनि उणें नाहीं ।इये वायांचि सैन्यें पाहीं ।वल्गिजत आहाती ॥ ४५८ ॥
ऐसा चतुरंगाचिया संपदा ।करित महाकाळेंसीं स्पर्धा ।वांटिवेचिया मदा ।वळंघले जे ॥ ४५९ ॥
हे जे मिळोनियां मेळे ।कुंथती वीरवृत्तीचेनि बळें ।यमावरी गजदळें ।वाखाणिजताती ॥ ४६० ॥
म्हणती सृष्टीवरी सृष्टी करूं ।आण वाहूनि मृत्यूतें मारूं ।आणि जगाचा भरूं ।घोंटु यया ॥ ४६१ ॥
पृथ्वी सगळीचि गिळूं ।आकाश वरिच्यावरी जाळूं ।कां बाणवरी खिळूं ।वारयातें ॥ ४६२ ॥
बोल हतियेराहूनि तिखट ।दिसती अग्निपरिस दासट ।मारकपणें काळकूट ।महुर म्हणत ॥ ४६३ ॥
तरी हे गंधर्वनगरींचे उमाळे ।जाण पोकळीचे पेंडवळें ।अगा चित्रीव फळें ।वीर हे देखें ॥ ४६४ ॥
हां गा मृगजळाचा पूर आला ।दळ नव्हे कापडाचा साप केला ।इया शृंगारूनियां खाला ।मांडिलिया पैं ॥ ४६५ ॥
येर चेष्टवितें जें बळ ।तें मागांचि मियां ग्रासिलें सकळ ।आतां कोल्हारिचे वेताळ ।तैसे निर्जीव हे आहाती ॥ ४६६ ॥
हालविती दोरी तुटली ।तरी तियें खांबावरील बाहुलीं ।भलतेणें लोटिलीं ।उलथोनि पडती ॥ ४६७ ॥
तैसा सैन्याचा यया बगा ।मोडतां वेळू न लगेल पैं गा ।म्हणौनि उठीं उठीं वेगां ।शाहाणा होईं ॥ ४६८ ॥
तुवां गोग्रहणाचेनि अवसरें ।घातलें मोहनास्त्र एकसरें ।मग विराटाचेनि महाभेडें उत्तरें ।आसडूनि नागविलें ॥ ४६९ ॥
आतां हें त्याहूनि निपटारें जहालें ।निवटीं आयितें रण पडिलें ।घेईं यश रिपु जिंतिले ।एकलेनि अर्जुनें ॥ ४७० ॥
आणि कोरडें यशचि नोहे ।समग्र राज्यही आलें आहे ।तूं निमित्तमात्रचि होयें ।सव्यसाची ॥ ४७१ ॥
द्रोणाचा पाडु न करीं ।भीष्माचें भय न धरीं ।कैसेनि कर्णावरी ।परजूं हें न म्हण ॥ ४७२ ॥
कोण उपायो जयद्रथा कीजे ।हें न चिंतूं चित्त तुझें ।आणिकही आथि जे जे ।नावाणिगे वीर ॥ ४७३ ॥
तेही एक एक आघवें ।चित्रींचे सिंहाडे मानावे ।जैसे वोलेनि हातें घ्यावें ।पुसोनियां ॥ ४७४ ॥
यावरी पांडवा ।काइसा युद्धाचा मेळावा ? ।हा आभासु गा आघवा ।येर ग्रासिलें मियां ॥ ४७५ ॥
जेव्हां तुवां देखिले ।हे माझिया वदनीं पडिले ।तेव्हांचि यांचें आयुष्य सरलें ।आतां रितीं सोपें ॥ ४७६ ॥
म्हणौनि वहिला उठीं ।मियां मारिले तूं निवटीं ।न रिगे शोकसंकटीं ।नाथिलिया ॥ ४७७ ॥
आपणचि आडखिळा कीजे ।तो कौतुकें जैसा विंधोनि पाडिजे ।तैसें देखें गा तुझें ।निमित्त आहे ॥ ४७८ ॥
बापा विरुद्ध जें जाहलें ।तें उपजतांचि वाघें नेलें ।आतां राज्येंशीं संचलें ।यश तूं भोगीं ॥ ४७९ ॥
सावियाचि उतत होते दायाद ।आणि बळिये जगीं दुर्मद ।ते वधिले विशद ।सायासु न लागतां ॥ ४८० ॥
ऐसिया इया गोष्टी ।विश्वाच्या वाक्पटीं ।लिहूनि घाली किरीटी ।जगामाजीं ॥ ४८१ ॥
ऐसी आघवीचि हे कथा ।तया अपूर्ण मनोरथा ।संजयो सांगे कुरुनाथा ।ज्ञानदेवो म्हणे ॥ ४८२ ॥
मग सत्यलोकौनि गंगाजळ ।सुटलिया वाजत खळाळ ।तैशी वाचा विशाळ ।बोलतां तया ॥ ४८३ ॥
नातरी महामेघांचे उमाळे ।घडघडीत एके वेळे ।कां घुमघुमिला मंदराचळें ।क्षीराब्धी जैसा ॥ ४८४ ॥
तैसें गंभीरें महानादें ।हें वाक्य विश्वकंदें ।बोलिलें अगाधें ।अनंतरूपें ॥ ४८५ ॥
तें अर्जुनें मोटकें ऐकिलें ।आणि सुख कीं भय दुणावलें ।हें नेणों परि कांपिन्नलें ।सर्वांग तयाचें ॥ ४८६ ॥
सखोलपणें वळली मोट ।आणि तैसेचि जोडले करसंपुट ।वेळोवेळां ललाट ।चरणीं ठेवी ॥ ४८७ ॥
तेवींचि कांहीं बोलों जाये ।तंव गळा बुजालाचि ठाये ।हें सुख कीं भय होये ।हें विचारा तुम्हीं ॥ ४८८ ॥
परि तेव्हां देवाचेनि बोलें ।अर्जुना हें ऐसें जाहलें ।मियां पदांवरूनि देखिलें ।श्लोकींचिया ॥ ४८९ ॥
मग तैसाचि भेणभेण ।पुढती जोहारूनि चरण ।मग म्हणे जी आपण ।ऐसें बोलिलेती ॥ ४९० ॥
ना तरी अर्जुना मी काळु ।आणि ग्रासिजे तो माझा खेळु ।हा बोलु तुझा कीर अढळु ।मानूं आम्ही ॥ ४९१ ॥
परि तुवां जी काळें ।आजि स्थितीचिये वेळे ।ग्रासिजे हें न मिळे ।विचारासी ॥ ४९२ ॥
कैसेनि आंगींचें तारुण्य काढावें ? ।कैचें नव्हे तें वार्धक्य आणावें ? ।म्हणौनि करूं म्हणसी तें नव्हे ।बहुतकरुनी ॥ ४९३ ॥
हां जी चौपाहारी न भरतां ।कोणेही वेळे श्रीअनंता ।काय माध्यान्हीं सविता ।मावळतु आहे ? ॥ ४९४ ॥
पैं तुज अखंडिता काळा ।तिन्ही आहाती जी वेळा ।त्या तिन्ही परी सबळा ।आपुलालिया समयीं ॥ ४९५ ॥
जे वेळीं हों लागे उत्पत्ती ।ते वेळीं स्थिति प्रळयो हारपती ।आणि स्थितिकाळीं न मिरविती ।उत्पत्ति प्रळयो ॥ ४९६ ॥
पाठीं प्रळयाचिये वेळे ।उत्पत्ति स्थिति मावळे ।हें कायसेनही न ढळे ।अनादि ऐसें ॥ ४९७ ॥
म्हणौनि आजि तंव भरें भोगें ।स्थिति वर्तिजत आहे जगें ।एथ ग्रसिसी तूं हें न लगे ।माझ्या जीवीं ॥ ४९८ ॥
तंव संकेतें देव बोले ।अगा या दोन्ही सैन्यांसीचि मरण पुरलें ।तें प्रत्यक्षचि तुज दाविलें ।येर यथाकाळें जाण ॥ ४९९ ॥
हा संकेतु जंव अनंता ।वेळु लागला बोलतां ।तंव अर्जुनें लोकु मागुता ।देखिला यथास्थिति ॥ ५०० ॥

शब्दार्थ

या भागात येणारे जुने मराठी शब्द.

ऐसें
— असे
कीं
— किंवा; तसेच ‘की’ या अर्थी
तुज
— तुला
म्हणौनि
— म्हणून, याकारणाने
तंव
— तोपर्यंत; तेवढ्यात
तैसें
— तसे
जैसें
— जसे
तुवां
— तू (करणरूप)
मियां
— मी (करणरूप)
तया
— त्याला, त्या
इये
— या (स्त्रीलिंगी)
नातरी
— नाहीतर, अन्यथा
तेथ
— तिथे
नोहे
— नाही, होत नाही
पैं
— खरोखर, निश्चितच (जोर देणारा शब्द)
यया
— या
जाहलें
— झाले
ठायीं
— ठिकाणी
जंव
— जोपर्यंत
सकळ
— सर्व
येर
— दुसरा, इतर
दिठी
— दृष्टी, नजर
जाहला
— झाला
आघवें
— सगळे, संपूर्ण

ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.

चित्र: Krishna ontwortelt de Arjuna bomen, RP-T-1993-422 — Rijksmuseum, CC0, via Wikimedia Commons.

WhatsUp मराठी वर — प्रत्यक्ष भेट

हेही वाचा

स्रोत — santsahitya.in

पडताळणी बाकी — मूळ मुद्रित प्रतीशी ओवीवार पडताळणी बाकी आहे. चूक कळवा.