प्रज्ञाप्रभातसूर्य
चौदावाही अध्याय गुरुवंदनेने सुरू होतो — ‘प्रज्ञाप्रभातसूर्या’, ‘आर्तबंधू’, ‘निरंतरकारुण्यसिंधू’. आणि एक कोडे: तू ज्यांच्यापासून लपतोस त्यांना विश्व दाखवतोस. दृष्टिबंधाची विद्या दुसऱ्याची दृष्टी चोरते; तुझे लाघव असे की तू स्वतःला चोरतोस.
जय जय आचार्या । समस्तसुरवर्या । प्रज्ञाप्रभातसूर्या । सुखोदया ॥ १ ॥
जय जय सर्व विसांवया । सोहंभावसुहावया । नाना लोक हेलावया । समुद्रा तूं ॥ २ ॥
आइकें गा आर्तबंधू । निरंतरकारुण्यसिंधू । विशदविद्यावधू- । वल्लभा जी ॥ ३ ॥
तू जयांप्रति लपसी । तया विश्व हें दाविसी । प्रकट तैं करिसी । आघवेंचि तूं ॥ ४ ॥
कीं पुढिलाची दृष्टि चोरिजे । हा दृष्टिबंधु निफजे । परी नवल लाघव तुझें । जें आपणपें चोरें ॥ ५ ॥
सगळे तूच तर बोध कोणाला?
सगळे तूच असशील तर बोध कोणाला आणि माया कोणाला? पाण्याचा ओलावा, पृथ्वीची क्षमा, रविचंद्रांचे तेज, वाऱ्याची चळवळ — सगळे तुझ्यामुळे; आकाश तुझ्यात लपंडाव खेळते. ज्ञान तुझ्यामुळेच डोळस.
जी तूंचि तूं सर्वां यया । मा कोणा बोधु कोणा माया । ऐसिया आपेंआप लाघविया । नमो तुज ॥ ६ ॥
जाणों जगीं आप वोलें । तें तुझिया बोला सुरस जालें । तुझेनि क्षमत्व आलें । पृथ्वियेसी ॥ ७ ॥
रविचंद्रादि शुक्ती । उदो करिती त्रिजगतीं । तें तुझिया दीप्ती । तेज तेजां ॥ ८ ॥
चळवळिजे अनिळें । तें दैविकेनि जी निजबळें । नभ तुजमाजीं खेळे । लपीथपी ॥ ९ ॥
किंबहुना माया असोस । ज्ञान जी तुझेनि डोळस । असो वानणें सायास । श्रुतीसि हे ॥ १० ॥
वेद आणि आम्ही एका पंक्तीत
तुझे अंग दिसेपर्यंतच वेद चांगले वर्णन करतात; मग तो आणि आम्ही मुक्यांच्या एकाच पंक्तीत. एकार्णवात थेंबाचा हिशेब नाही, मग महानद्यांचा काय? म्हणून स्तुती सोडून निवांत चरणी माथा ठेवणे हेच बरे.
वेद वानूनि तंवचि चांग । जंव न दिसे तुझें आंग । मग आम्हां तया मूग । एके पांती ॥ ११ ॥
जी एकार्णवाचे ठाईं । पाहतां थेंबाचा पाडु नाहीं । मा महानदी काई । जाणिजती ॥ १२ ॥
कां उदयलिया भास्वतु । चंद्र जैसा खद्योतु । आम्हां श्रुति तुज आंतु । तो पाडु असे ॥ १३ ॥
आणि दुजया थांवो मोडे । जेथ परेशीं वैखरी बुडे । तो तूं मा कोणें तोंडें । वानावासी ॥ १४ ॥
यालागीं आतां । स्तुति सांडूनि निवांता । चरणीं ठेविजे माथा । हेंचि भलें ॥ १५ ॥
कृपाभांडवल सोडा
‘तू जसा आहेस तसाच नमस्कार; माझ्या ग्रंथोद्यमाला व्यवहार हो.’ कृपेचे भांडवल सोडा, माझ्या मतीची पोतडी भरा, मला ज्ञानपद्याचा मोठा जोडी करा — मग मी संतांना कानांचे दागिने करीन आणि विवेकाची सुलक्षणे लेववीन.
तरी तू जैसा आहासि तैसिया । नमो जी श्रीगुरुराया । मज ग्रंथोद्यमु फळावया । वेव्हारा होईं ॥ १६ ॥
आतां कृपाभांडवल सोडीं । भरीं मति माझी पोतडी । करीं ज्ञानपद्य जोडी । थोरा मातें ॥ १७ ॥
मग मी संसरेन तेणें । करीन संतांसी कर्णभूषणें । लेववीन सुलक्षणें । विवेकाचीं ॥ १८ ॥
जी गीतार्थनिधान । काढू माझें मन । सुयीं स्नेहांजन । आपलें तूं ॥ १९ ॥
हे वाक्सृष्टि एके वेळे । देखतु माझे बुद्धीचे डोळे । तैसा उदैजो जो निर्मळें । कारुण्यबिंबें ॥ २० ॥
प्रज्ञावेलीला वसंत
माझी प्रज्ञावेल काव्याने फळावी म्हणून तू स्नेहाळ वसंत हो; तुझा प्रसाद हाच चंद्रमा होऊन माझ्या स्फूर्तीची पौर्णिमा कर. तेव्हा श्रीगुरु संतोषून म्हणतात — स्तवनाच्या निमित्ताने तू दुजेपणच मांडतो आहेस.
माझी प्रज्ञावेली वेल्हाळ । काव्यें होय सफळ । तो वसंतु होय स्नेहाळ- । शिरोमणी ॥ २१ ॥
प्रमेय महापूरें । हे मतिगंगा ये थोरें । तैसा वरिष उदारें । दिठीवेनी ॥ २२ ॥
अगा विश्वैकधामा । तुझा प्रसाद चंद्रमा । करूं मज पूर्णिमा । स्फूर्तीची जी ॥ २३ ॥
जी अवलोकिलिया मातें । उन्मेषसागरीं भरितें । वोसंडेल स्फूर्तीतें । रसवृत्तीचें ॥ २४ ॥
तंव संतोषोनि श्रीगुरुराजें । म्हणितलें विनतिव्याजें । मांडिलें देखोनि दुजें । स्तवनमिषें ॥ २५ ॥
उत्कंठा भंगू देऊ नकोस
‘वांजट सोडून मुद्दा नीट मांड आणि ग्रंथ दाखव; श्रोत्यांची उत्कंठा भंगू देऊ नकोस.’ ज्ञानेश्वर म्हणतात, मी हेच पाहत होतो — तुमच्या श्रीमुखाने ‘ग्रंथ सांग’ हे शब्द. दूर्वेचा अंकुर मुळातच अमर, त्यावर अमृताचा पूर आला.
हें असो आतां वांजटा । तो ज्ञापनार्थ करूनि गोमटा । ग्रंथु दावीं उत्कंठा । भंगो नेदीं ॥ २६ ॥
हो कां जी स्वामी । हेंचि पाहत होतों मी । जे श्रीमुखें म्हणा तुम्ही । ग्रंथु सांग ॥ २७ ॥
सहजें दुर्वेचा डिरु । आंगेंचि तंव अमरु । वरी आला पूरु । पीयूषाचा ॥ २८ ॥
तरी आतां येणें प्रसादें । विन्यासें विदग्धें । मूळशास्त्रपदें । वाखाणीन ॥ २९ ॥
परी जीवा आंतुलीकडे । जैसी संदेहाची डोणी बुडे । ना श्रवणीं तरी चाडे । वाढी दिसे ॥ ३० ॥
तेराव्याची आठवण
आता या प्रसादाने मूळ शास्त्रपदे वाखाणीन. मागे तेराव्यात क्षेत्र-क्षेत्रज्ञाची गोष्ट झाली — गुणांच्या संगतीने आत्मा संसारी होतो. मग असंगाला संग कसा, क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोग कोणता, त्याला सुखदुःखाचा भोग कसा?
तैसी बोली साचारी । अवतरो माझी माधुरी । माले मागूनि घरीं । गुरुकृपेच्या ॥ ३१ ॥
तरी मागां त्रयोदशीं । अध्यायीं गोठी ऐसी । श्रीकृष्ण अर्जुनेंसी । चावळले ॥ ३२ ॥
जे क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोगें । होईजे येणें जगें । आत्मा गुणसंगें । संसारिया ॥ ३३ ॥
आणि हाचि प्रकृतिगतु । सुखदुःख भोगीं हेतु । अथवा गुणातीतु । केवळु हा ॥ ३४ ॥
तरी कैसा पां असंगा संगु । कोण तो क्षेत्रक्षेत्रज्ञायोगु । सुखदुःखादि भोगु । केवीं तया ? ॥ ३५ ॥
चौदाव्याचा विषय
गुण किती आणि कसे, ते कोणत्या रीतीने बांधतात, आणि गुणातीताची चिन्हे काय — याच प्रश्नांचे उत्तर हा अध्याय. कृष्ण म्हणतात: अवधानाची सगळी सेना गोळा करून या ज्ञानाला झोंबावे.
गुण ते कैसे किती । बांधती कवणे रीती । नातरी गुणातीतीं । चिन्हें काई ? ॥ ३६ ॥
एवं इया आघवेया । अर्था रूप करावया । विषो एथ चौदाविया । अध्यायासी ॥ ३७ ॥
तरी तो आतां ऐसा । प्रस्तुत परियेसा । अभिप्रायो विश्वेशा । वैकुंठाचा ॥ ३८ ॥
तो म्हणे गा अर्जुना । अवधानाची सर्व सेना । मेळऊनि इया ज्ञाना । झोंबावें हो ! ॥ ३९ ॥
आम्हीं मागां तुज बहुतीं । दाविलें हें उपपत्ती । तरी आझुनी प्रतीती- । कुशीं न निघे ॥ ४० ॥
‘पर’ म्हणून डाहारलेले
हे तुला आधीही पुष्कळदा दाखवले पण ते अजून प्रतीतीच्या कुशीतून बाहेर आले नाही. श्रुतींनी ज्याला ‘पर’ म्हटले ते खरे तर आपलेच; पण भव आणि स्वर्ग आवडीने घेतल्यामुळे ते परके झाले. हे अग्नी आणि बाकीची ज्ञाने गवत.
म्हणौनि गा पुढती । सांगिजैल तुजप्रती । पर म्हण म्हणौनि श्रुतीं । डाहारिलें जें ॥ ४१ ॥
एर्हवीं ज्ञान हें आपुलें । परी पर ऐसेनि जालें । जे आवडोनि घेतलें । भवस्वर्गादिक ॥ ४२ ॥
अगा याचि कारणें । हें उत्तम सर्वांपरी मी म्हणें । जे वन्हि हें तृणें । येरें ज्ञानें ॥ ४३ ॥
जियें भवस्वर्गातें जाणती । यागचि चांग म्हणती । पारखी फुडी आथी । भेदीं जया ॥ ४४ ॥
तियें आघवींचि ज्ञानें । केलीं येणें स्वप्नें । जैशा वातोर्मी गगनें । गिळिजती अंतीं ॥ ४५ ॥
सूर्य उगवला की चंद्र लोपतो
वाऱ्याच्या लाटा शेवटी गगनाने गिळाव्या, उगवत्या सूर्याने चंद्रादी तेजे लोपावीत, प्रलयजळात नदीनद मिळावेत — तसे या ज्ञानाने उजाडले की इतर ज्ञान लयाला जाते. अनादि असलेली मुक्तता याने हाती येते.
कां उदितें रश्मिराजें । लोपिलीं चंद्रादि तेजें । नाना प्रळयांबुमाजें । नदी नद ॥ ४६ ॥
तैसें येणें पाहलेया । ज्ञानजात जाय लया । म्हणौनियां धनंजया । उत्तम हें ॥ ४७ ॥
अनादि जे मुक्तता । आपुली असे पंडुसुता । तो मोक्षु हातां येता । होय जेणें ॥ ४८ ॥
जयाचिया प्रतीती । विचारवीरीं समस्तीं । नेदिजेचि संसृती । माथां उधऊं ॥ ४९ ॥
मनें मन घालूनि मागें । विश्रांति जालिया आंगें । ते देहीं देहाजोगे । होतीचि ना ॥ ५० ॥
घट फुटला की घटाकाश
मनाने मन मागे टाकून विश्रांती मिळाली की देह देहाला पुरेनासा होतो. मग ते माझ्या नित्यतेने नित्य, माझ्या पूर्णतेने पूर्ण होतात. घट फुटल्यावर घटाकाश आकाशच होते, अनेक दिव्यांच्या ज्योती मिळाल्या की एकच दिसते — तसे.
मग तें देहाचें बेळें । वोलांडूनि एकेचि वेळे । संवतुकी कांटाळें । माझें जालें ॥ ५१ ॥
जे माझिया नित्यता । तेणें नित्य ते पंडुसुता । परिपूर्ण पूर्णता । माझियाची ॥ ५२ ॥
मी जैसा अनंतानंदु । जैसाचि सत्यसिंधु । तैसेचि ते भेदु । उरेचि ना ॥ ५३ ॥
जें मी जेवढें जैसें । तेंचि ते जाले तैसें । घटभंगीं घटाकाशें । आकाश जेवीं ॥ ५४ ॥
नातरीं दीपमूळकीं । दीपशिखा अनेकीं । मीनलिया अवलोकीं । होय जैसें ॥ ५५ ॥
सृष्टीच्या जुंपणीतच नव्हते
द्वैताची वारी सरली आणि मी-तूवाचून नामार्थ एकाच घरात नांदतो. सृष्टीच्या पहिल्या जुंपणीतच ते नव्हते, मग प्रलयाच्या वेळी ते निमतील कसे? या ज्ञानाला अनुसरून ते जन्मक्षयापलीकडे जाऊन मीच झाले.
अर्जुना तयापरी । सरली द्वैताची वारी । नांदे नामार्थ एकाहारीं । मीतूंविण ॥ ५६ ॥
येणेंचि पैं कारणें । जैं पहिलें सृष्टीचें जुंपणें । तेंही तया होणें । पडेचिना ॥ ५७ ॥
सृष्टीचिये सर्वादी । जयां देहाची नाहीं बांधी । ते कैचें प्रळयावधी । निमतील पां ? ॥ ५८ ॥
म्हणौनि जन्मक्षयां- । अतीत ते धनंजया । मी जालें ज्ञाना इया । अनुसरोनी ॥ ५९ ॥
ऐसी ज्ञानाची वाढी । वानिली देवें आवडी । तेवींचि पार्थाही गोडी । लावावया ॥ ६० ॥
सर्वांगाला कान फुटले
ऐकता ऐकता अर्जुनाच्या सर्वांगाला कान फुटले. कृष्ण म्हणतात — ‘आज माझे वक्तृत्व उजवले, कारण बोलण्याएवढा श्रोता मिळाला.’ मग प्रश्न: एक मी देहपाशांत आणि त्रिगुणरूपी पारध्यांत कसा गोवला जातो?
तंव तया जालें आन । सर्वांगीं निघाले कान । सणई अवधान । आतला पां ॥ ६१ ॥
आतां देवाचिया ऐसें । जाकळीजत असे वोरसें । जें निरूपण आकाशें । वेंटाळेना ॥ ६२ ॥
मग म्हणे गा प्रज्ञाकांता । उजवली आजि वक्तृत्वता । जे बोलायेवढा श्रोता । जोडलासी ॥ ६३ ॥
तरि एकु मी अनेकीं । गोंविजे देहपाशकीं । त्रिगुणीं लुब्धकीं । कवणेपरी ॥ ६४ ॥
कैसा क्षेत्रयोगें । वियें इयें जगें । तें परिस सांगें । कवणेपरी ॥ ६५ ॥
क्षेत्र, महद्ब्रह्म, माया
‘क्षेत्र’ म्हणायचे कारण — माझ्या संगतीचे बीज भूतांत पिकते. महदादींचे विश्रामस्थान म्हणून महद्ब्रह्म. अव्यक्तवाद्यांना अव्यक्त, सांख्यांना प्रकृती, वेदांतात माया — आणि थोडक्यात हेच अज्ञान.
पैं क्षेत्र येणें व्याजें । यालागीं हें बोलिजे । जे मत्संगबीजें । भूतीं पिके ॥ ६६ ॥
एर्हवीं तरी महद्ब्रह्म । यालागीं हें ऐसें नाम । जे महदादिविश्राम । शालिका हें ॥ ६७ ॥
विकारां बहुवस थोरी । अर्जुना हेंचि करी । म्हणौनि अवधारीं । महद्ब्रुह्म ॥ ६८ ॥
अव्यक्तवादमतीं । अव्यक्त ऐसी वदंती । सांख्याचिया प्रतीती । प्रकृति हेचि ॥ ६९ ॥
वेदांतीं इयेतें माया । ऐसें म्हणिजे प्राज्ञराया । असो किती बोलों वायां । अज्ञान हें ॥७० ॥
दुधावरची साय
स्वतःचा स्वतःला पडलेला विसर हेच अज्ञानाचे रूप. आणखी एक — विचार करायला गेले की दिसत नाही, वातीच्या उजेडात अंधार शोधावा तसे. हलवले की जाते, स्थिर राहिले की येते; दुधावरची सायच. जागृती नाही, स्वप्न नाही — तशी सुषुप्ती.
आपला आपणपेयां । विसरु जो धनंजया । तेंचि रूप यया । अज्ञानासी ॥ ७१ ॥
आणिकही एक असे । जें विचारावेळे न दिसे । वातीं पाहतां जैसें । अंधारें कां ॥ ७२ ॥
हालविलिया जाय । निश्चळीं तरी होय । दुधीं जैसी साय । दुधाची ते ॥ ७३ ॥
पैं जागरु ना स्वप्न । ना स्वरूप अवस्थान । ते सुषुप्ति कां घन । जैसी होय ॥ ७४ ॥
कां न वियतां वायूतें । वांझें आकाश रितें । तया ऐसें निरुतें । अज्ञान गा ॥ ७५ ॥
खांब की माणूस?
‘तो खांब की माणूस’ — निश्चय नाही, पण काहीतरी दिसते आहे. तशी वस्तू जशी आहे तशी दिसत नाही, आणि निराळीही दिसत नाही. रात्र नाही आणि तेजही नाही अशी सांजेची संधी. त्या अज्ञानाने गुंडाळलेल्या प्रकाशाला क्षेत्रज्ञ म्हणतात.
पैल खांबु कां पुरुखु । ऐसा निश्चयो नाहीं एकु । परी काय नेणों आलोकु । दिसत असे ॥ ७६ ॥
तेवीं वस्तु जैसी असे । तैसी कीर न दिसे । परी कांहीं अनारिसें । देखिजेना ॥ ७७ ॥
ना राती ना तेज । ते संधि जेवीं सांज । तेवीं विरुद्ध ना निज । ज्ञान आथी ॥ ७८ ॥
ऐसी कोण्ही एकी दिशा । तिये वादु अज्ञान ऐसा । तया गुंडलिया प्रकाशा । क्षेत्रज्ञु नाम ॥ ७९ ॥
अज्ञान थोरिये आणिजे । आपणपें तरी नेणिजे । तें रूप जाणिजे । क्षेत्रज्ञाचें ॥ ८० ॥
भ्रमलेला रंक राजा होतो
अज्ञानामुळे वस्तू स्वतःला पाहते पण अनेक रूपांत. भ्रमलेला भिकारी म्हणतो ‘मी राजा आलो’; मूर्च्छित स्वर्गाला जातो. तशी लचकलेल्या दृष्टीपुढे जे जे उठते त्याचे नाव सृष्टी. स्वप्नात एकटाच अनेकांना पाहतो तसे.
हाचि उभय योगु । बुझें बापा चांगु । सत्तेचा नैसर्गु । स्वभावो हा ॥ ८१ ॥
.आतां अज्ञानासारिखें । वस्तु आपणपांचि देखे । परी रूपें अनेकें । नेणों कोणें ॥ ८२ ॥
जैसा रंकु भ्रमला । म्हणे जा रे मी रावो आला । कां मूर्च्छितु गेला । स्वर्गलोकां ॥ ८३ ॥
तेवीं लचकलिया दिठी । मग देखणें जें जें उठी । तया नाम सृष्टी । मीचि वियें पैं गा ॥ ८४ ॥
जैसें कां स्वप्नमोहा । तो एकाकी देखे बहुवा । तोचि पाडु आत्मया । स्मरणेंवीण असे ॥ ८५ ॥
माझी गृहिणी अविद्या
‘माझी ही गृहिणी — अनादि, तरुणी, अनिर्वाच्यगुणी अविद्या.’ तिला रूपच नाही; निजलेल्याच्या जवळ आणि जागलेल्यापासून दूर. माझ्याच अंगाने मी पहुडलो की ती जागी होते, आणि नुसत्या सत्तासंभोगाने गर्भार होते — अख्खे रूपक एका संसाराचे.
हेंचि नीभ्रांती । प्रमेय उपलवूं पुढती । परी तूं प्रतीती । याचि घे पां ॥ ८६ ॥
तरी माझी हे गृहिणी । अनादि तरुणी । अनिर्वाच्यगुणी । अविद्या हे ॥ ८७ ॥
इये नाहीं हेंचि रूप । ठाणें हें अति उमप । हें निद्रितां समीप । चेतां दुरी ॥ ८८ ॥
पैं माझेनिचि आंगें । पहुडल्या हे जागे । आणि सत्तासंभोगें । गुर्विणी होय ॥ ८९ ॥
महद्ब्रह्मउदरीं । प्रकृतीं आठै विकारीं । गर्भाची करी । पेलोवेली ॥ ९० ॥
गर्भाची वाढ
महद्ब्रह्माच्या उदरात प्रकृतीच्या आठ विकारांनी गर्भ वाढतो. पहिले बुद्धितत्त्व, त्यातून मन; मनाची तरुण ममता अहंकारतत्त्व रचते, आणि त्यातून महाभूते प्रकट होतात. मग विकारांचा क्षोभ आणि त्रिगुणांची उभारणी.
उभयसंगु पहिलें । बुद्धितत्त्वें प्रसवलें । बुद्धितत्त्व भारैलें । होय मन ॥ ९१ ॥
तरुणी ममता मनाची । ते अहंकार तत्त्व रची । तेणें महाभूतांची । अभिव्यक्ति होय ॥ ९२ ॥
आणि विषयेंद्रियां गौसी । स्वभावें तंव भूतांसी । म्हणौनि येती सरिसीं । तियेंही रूपा ॥ ९३ ॥
जालेनि विकारक्षोभें । पाठीं त्रिगुणाचें उभें । तेव्हां ये वासनागर्भें । ठायेंठावों ॥ ९४ ॥
रुखाचा आवांका । जैसी बीजकणिका । जीवीं बांधें उदका । भेटतखेंवो ॥ ९५ ॥
बीजकणिका पाणी भेटताच
बीजकणिकेत अख्ख्या वृक्षाचा आवाका असतो आणि पाणी भेटताच ती जीव बांधते; तशी माझ्या संगतीने अविद्या नाना जगांचा आरंभ करते. मग गर्भगोळ्याला रूप येते — मणिज, स्वेदज, उद्भिज, जारज हे चार जन्म अवयवांसारखे उमटतात.
तैसी माझेनि संगें । अविद्या नाना जगें । आर घेवों लागे । आणियाची ॥ ९६ ॥
मग गर्भगोळा तया । कैसें रूप तैं ये आया । तें परियेसें राया । सुजनांचिया ॥ ९७ ॥
पैं मणिज स्वेदज । उद्भिज जारज । उमटती सहज । अवयव हें ॥ ९८ ॥
व्योमवायुवशें । वाढलेनि गर्भरसें । मणिजु उससे । अवयव तो ॥ ९९ ॥
पोटीं सूनि तमरजें । आगळिकां तोय तेजें । उठितां निफजे । स्वेदजु गा ॥ १०० ॥
विश्व हेच बाळाचे शरीर
चार जन्म हे त्याचे हातपाय, महाप्रकृती हेच शिर; प्रवृत्ती हे फुगलेले पोट, निवृत्ती ही पाठ; कंठ म्हणजे उल्हासणारा स्वर्ग, मध्यभाग मृत्युलोक, नितंब अधोदेश — विश्वाचीच शरीररचना करून दाखवली आहे.
आपपृथ्वी उत्कटें । आणि तमोमात्रें निकृष्टें । स्थावरु उमटे । उद्भिजु हा ॥ १०१ ॥
पांचां पांचही विरजीं । होती मनबुद्ध्यादि साजीं । हीं हेतु जारजीं । ऐसें जाण ॥ १०२ ॥
ऐसे चारी हे सरळ । करचरणतळ । महाप्रकृति स्थूळ । तेंचि शिर ॥ १०३ ॥
प्रवृत्ति पेललें पोट । निवृत्ति ते पाठी नीट । सुर योनी आंगें आठ । ऊर्ध्वाचीं ॥ १०४ ॥
कंठु उल्हासता स्वर्गु । मृत्युलोकु मध्यभागु । अधोदेशु चांगु । नितंबु तो ॥ १०५ ॥
तिन्ही लोक हेच बाळसे
असे एक लेकरू तिने प्रसवले, ज्याचे बाळसे म्हणजे तिन्ही लोक. चौऱ्याऐंशी लाख योनी ही त्याची कांडे आणि पेरे; ते रोज वाढते. नाना देहांच्या अवयवांना ती नावांचे दागिने घालते आणि मोहाचे दूध पाजून नित्य नवे वाढवते.
ऐसें लेकरूं एक । प्रसवली हें देख । जयाचें तिन्ही लोक । बाळसें गा ॥ १०६ ॥
चौर्यांशीं लक्ष योनी । तियें कांडां पेरां सांदणी । वाढे प्रतिदिनीं । बाळक हें ॥ १०७ ॥
नाना देह अवयवीं । नामाचीं लेणीं लेववी । मोहस्तन्यें वाढवी । नित्य नवें ॥ १०८ ॥
सृष्टी वेगवेगळीया । तिया करांघ्रीं आंगोळियां । भिन्नाभिमान सूदलिया । मुदिया तेथें ॥ १०९ ॥
हें एकलौतें चराचर । अविचारित सुंदर । प्रसवोनि थोर । थोरावली ॥ ११० ॥
ब्रह्मा प्रातःकाळ, विष्णू माध्यान्ह
ब्रह्मा हा त्याचा प्रातःकाळ, विष्णू माध्यान्ह, सदाशिव सायंकाळ; महाप्रलयाच्या शय्येवर ते निवांत निजते आणि कल्पोदयाला जागे होते. संकल्प त्याचा मित्र, अहंकार त्याचा पोशाख; आणि ज्ञान हाच त्याचा शेवट.
पै ब्रह्मा प्रातःकाळु । विष्णु तो माध्यान्ह वेळु । सदाशिव सायंकाळु । बाळा यया ॥ १११ ॥
महाप्रळयसेजे । खिळोनि निवांत निजे । विषमज्ञानें उमजें । कल्पोदयीं ॥ ११२ ॥
अर्जुना इयापरी । मिथ्यादृष्टीच्या घरीं । युगानुवृत्तीचीं करी । चोज पाउलें ॥ ११३ ॥
संकल्पु जयाचा इष्टु । अहंकारु तो विनटु । ऐसिया होय शेवटु । ज्ञानें यया ॥ ११४ ॥
आतां असो हे बहु बोली । ऐसें विश्व माया व्याली । तेथ साह्य जाली । माझी सत्ता ॥ ११५ ॥
मी पिता, महद्ब्रह्म माता
म्हणून मी पिता, महद्ब्रह्म ही माता आणि जगडंबर हे अपत्य. अनेक शरीरे पाहून चित्त भेदू नकोस — एकाच देहात निरनिराळे अवयव नसतात का? एकाच बीजाच्या उंच-नीच, विषम फांद्या होतात तसे.
याकारणें मी पिता । महद्ब्रह्म हे माता । अपत्य पंडुसुता । जगडंबरु ॥ ११६ ॥
आतां शरीरें बहुतें । देखोनि न भेदें हो चित्तें । जे मनबुद्ध्यादि भूतें । एकेंचि येथें ॥ ११७ ॥
हां गा एकाचि देहीं । काय अनारिसें अवयव नाहीं ? । तेवीं विचित्र विश्व पाहीं । एकचि हें ॥ ११८ ॥
पैं उंचा नीचा डाहाळिया । विषमा वेगळालिया । येकाचि जेवीं जालिया । बीजाचिया ॥ ११९ ॥
आणि संबंधु तोही ऐसा । मृत्तिके घटु लेंकु जैसा । कां पटत्व कापुसा । नातू होय ॥ १२० ॥
अग्नी आणि ज्वाळा
मातीला घडा लेक, कापसाला पटत्व नातू, सागराला लाटांची संतती — तसा आमचा आणि चराचराचा संबंध. अग्नी आणि ज्वाळा दोन्ही अग्नीच. जग झाले म्हणून मी झाकतो का? तेजाने माणिक लोपते का? अलंकार झाला म्हणून सोनेपण जाते का?
नाना कल्लोळपरंपरा । संतती जैसी सागरा । आम्हां आणि चराचरा । संबंधु तैसा ॥ १२१ ॥
म्हणौनि वन्हि आणि ज्वाळ । दोन्ही वन्हीचि केवळ । तेवीं मी गा सकळ । संबंधु वावो ॥ १२२ ॥
जालेनि जगें मी झांकें । तरी जगत्वें कोण फांके ? । किळेवरी माणिकें । लोपिजे काई ? ॥ १२३ ॥
अळंकारातें आलें । तरी सोनेपण काइ गेलें ? । कीं कमळ फांकलें । कमळत्वा मुके ? ॥ १२४ ॥
सांग पां धनंजया । अवयवीं अवयविया । आच्छादिजे कीं तया । तेंचि रूप ? ॥ १२५ ॥
जग बाजूला सारून मला पाहू नकोस
जोंधळा कणसात वेचला जातो की अधिक दिसतो? म्हणून जग परते सारून मला पाहायचे नाही — उखिते सगळेच मी. ही गाठ जिवाशी बांध. आता मीच मला शरीरांत वेगळा दाखवला आणि गुणांत बांधलेलाही — स्वप्नात स्वतःचे मरण भोगावे तसे.
कीं विरूढलिया जोंधळा । कणिसाचा निर्वाळा । वेंचला कीं आगळा । दिसतसे ॥ १२६ ॥
म्हणौनि जग परौतें । सारूनि पाहिजे मातें । तैसा नोव्हें उखितें । आघवें मीचि ॥ १२७ ॥
हा तूं साचोकारा । निश्चयाचा खरा । गांठीं बांध वीरा । जीवाचिये ॥ १२८ ॥
आतां मियां मज दाविला । शरीरीं वेगळाला । गुणीं मीचि बांधला । ऐसा आवडें ॥ १२९ ॥
जैसें स्वप्नीं आपण । उठूनियां आत्ममरण । भोगिजे गा जाण । कपिध्वजा ॥ १३० ॥
स्वतःच्या सावलीला भिणे
डोळे घासाला पिवळा दाखवतात आणि ते त्यांनाच कळते. सूर्यप्रकाशानेच ढग दिसतो आणि त्यानेच तो लोपलेलाही दिसतो. स्वतःच्या सावलीला भिऊन पळणाऱ्यात दुसरे कोणी असते का? तसा मी अनेक होतो, आणि तो बंधही मीच पाहतो.
कां कवळातें डोळे । प्रकाशूनि पिवळें । देखती तेंही कळे । तयांसीचि ॥ १३१ ॥
नाना सूर्यप्रकाशें । प्रकटी तैं अभ्र भासे । तो लोपला हेंही दिसे । सूर्येंचि कीं ॥ १३२ ॥
पैं आपणपेनि जालिया । छाया गा आपुलिया । बिहोनि बिहालिया । आन आहे ? ॥ १३३ ॥
तैसीं इयें नाना देहें । दाऊनि मी नाना होयें । तेथ ऐसा जो बंधु आहे । तेंही देखें ॥ १३४ ॥
बंधु कां न बंधिजे । हें जाणणें मज माझें । नेणणेनि उपजे । आपलेनि ॥ १३५ ॥
तीन गुण, एक प्रकृती
कोणत्या गुणाने मीच मला बांधलेला वाटतो? तिघांची नावे सत्त्व, रज, तम; प्रकृती ही त्यांची जन्मभूमी. सत्त्व उत्तम, रज मध्यम, तम सगळ्यात खाली. एकाच वृत्तीत तिन्ही — एकाच देहात तीन वये असतात तशी.
तरी कोणें गुणें कैसा । मजचि मी बंधु ऐसा । आवडे तें परियेसा । अर्जुनदेवा ॥ १३६ ॥
गुण ते किती किंधर्म । कायि ययां रूपनाम । कें जालें हें वर्म । अवधारीं पां ॥ १३७ ॥
तरी सत्त्वरजतम । तिघांसि हें नाम । आणि प्रकृति जन्म- । भूमिका ययां ॥ १३८ ॥
येथ सत्त्व तें उत्तम । रज तें मध्यम । तिहींमाजीं तम । सावियाधारें ॥ १३९ ॥
हें एकेचि वृत्तीच्या ठायीं । त्रिगुणत्व आवडे पाहीं । वयसात्रय देहीं । येकीं जेवीं ॥ १४० ॥
मिसळ घातले की सोने हीन
मिसळ घातले की वजन वाढते पण सोन्याची कस उतरते. सावधपणा आळसाने वाहून गेला की सुषुप्ती दाटते. तशी अज्ञान स्वीकारल्याने वृत्ती विखुरते. आता ते कसे बांधतात — क्षेत्रज्ञदशेत आत्मा थोडा आक्रसतो आणि ‘हा देह म्हणजे मी’ असे ठरवतो.
कां मीनलेनि कीडें । जंव जंव तूक वाढे । तंव तंव सोनें हीन पडे । पांचिका कसीं ॥ १४१ ॥
पैं सावधपण जैसें । वाहविलें आळसें । सुषुप्ति बैसे । घणावोनि ॥ १४२ ॥
तैसी अज्ञानांगीकारें । निगाली वृत्ति विखुरे । ते सत्त्वरजद्वारें । तमही होय ॥ १४३ ॥
अर्जुना गा जाण । ययां नाम गुण । आतां दाखऊं खूण । बांधिती ते ॥ १४४ ॥
तरी क्षेत्रज्ञदशे । आत्मा मोटका पैसे । हें देह मी ऐसें । मुहूर्त करी ॥ १४५ ॥
गळ आसुडणारा पारधी
माशाच्या तोंडात घास पडायच्या आधीच पारधी गळ आसुडतो; तसा सत्त्वरूपी पारधी सुखज्ञानाचे पाश ओढतो आणि मृग अडकतो. मग तो जाणिवेने चडफडतो आणि हातातले स्वयंसुख घालवून बसतो.
आजन्ममरणांतीं । देहधर्मीं समस्तीं । ममत्वाची सूती । घे ना जंव ॥ १४६ ॥
जैसी मीनाच्या तोंडीं । पडेना जंव उंडी । तंव गळ आसुडी । जळपारधी ॥ १४७ ॥
तेवीं सत्त्वें लुब्धकें । सुखज्ञानाचीं पाशकें । वोढिजती मग खुडके । मृगु जैसा ॥ १४८ ॥
मग ज्ञानें चडफडी । जाणिवेचे खुरखोडी । स्वयं सुख हें धाडी । हातींचें गा ॥ १४९ ॥
तेव्हां विद्यामानें तोखे । लाभमात्रें हरिखे । मी संतुष्ट हेंही देखे । श्लाघों लागे ॥ १५० ॥
विद्वत्तेचे भूत
‘माझ्यासारखा भाग्यवान कोण, आज माझ्याइतके सुखी दुसरे नाही’ — सात्त्विक अष्टभावांनी फुगतो. वर दुसरे लचांड — विद्वत्तेचे भूत अंगात शिरते. स्वप्नातला राजा भिकारी होऊन धान्यात शिरतो आणि दोन दाण्यांनी स्वतःला इंद्र मानतो.
म्हणे भाग्य ना माझें ? । आजि सुखियें नाहीं दुजें । विकाराष्टकें फुंजे । सात्त्विकाचेनि ॥ १५१ ॥
आणि येणेंही न सरे । लांकण लागे दुसरें । जें विद्वत्तेचें भरे । भूत आंगीं ॥ १५२ ॥
आपणचि ज्ञानस्वरूप आहे । तें गेलें हें दुःख न वाहे । कीं विषयज्ञानें होये । गगनायेवढा ॥ १५३ ॥
रावो जैसा स्वप्नीं । रंकपणें रिघे धानीं । तो दों दाणां मानी । इंद्रु ना मी ॥ १५४ ॥
तैसें गा देहातीता । जालेया देहवंता । हों लागे पंडुसुता । बाह्यज्ञानें ॥ १५५ ॥
पांगळ्याला बैलाची वाणी
प्रवृत्तिशास्त्र कळते, यज्ञविद्या उमगते, स्वर्गापर्यंत दिसते; आणि ‘आज माझ्यावाचून सज्ञान कोणी नाही’ असे वाटते. असे सत्त्व जिवाला सुखज्ञानाच्या कानी लावते आणि पांगळ्याला बैलाची वाणी देते. आता रजाचे बंधन.
प्रवृत्तिशास्त्र बुझे । यज्ञविद्या उमजे । किंबहुना सुझे । स्वर्गवरी ॥ १५६ ॥
आणि म्हणे आजि आन । मीवांचूनि नाहीं सज्ञान । चातुर्यचंद्रा गगन । चित्त माझें ॥ १५७ ॥
ऐसें सत्त्व सुखज्ञानीं । जीवासि लावूनि कानी । बैलाची करी वानी । पांगुळाचिया ॥ १५८ ॥
आतां हाचि शरीरीं । रजें जियापरी । बांधिजे तें अवधारीं । सांगिजैल ॥ १५९ ॥
हें रज याचि कारणें । जीवातें रंजऊं जाणे । हें अभिलाखाचें तरुणें । सदाचि गा ॥ १६० ॥
तुपाने भडकलेली आग
रज जिवाला रंजवायला जाणते; ते अभिलाषाने सदा तरुण. जिवात थोडे शिरले की कामाच्या मदात आणि तृष्णेच्या वाऱ्यावर चढते. तुपाने भडकलेल्या वज्राग्नीसारखे. मेरू हाती आला तरी तृष्णा म्हणते, आणखी एखादा डोंगर मिळो.
हें जीवीं मोटकें रिगे । आणि कामाच्या मदीं लागे । मग वारया वळघे । तृष्णेचिया ॥ १६१ ॥
घृतें आंबुखूनि आगियाळें । वज्राग्नीचें सादुकलें । आतां बहु थेंकुलें । आहे तेथ ? ॥ १६२ ॥
तैसी खवळें चाड । होय दुःखासकट गोड । इंद्रश्रीहि सांकड । गमों लागे ॥ १६३ ॥
तैसी तृष्णा वाढिनलिया । मेरुही हाता आलिया । तर्ही म्हणे एखादिया । दारुणा वळघो ॥ १६४ ॥
जीविताचि कुरोंडी । वोवाळूं लागे कवडी । मानी तृणाचिये जोडी । कृतकृत्यता ॥ १६५ ॥
स्वर्गात खायचे काय?
‘आजचे खर्च होईल, पुढे काय’ म्हणून मोठे व्यवसाय मांडतो. ‘स्वर्गाला जावे तर तिथे खायचे काय?’ — म्हणून यागाला धावतो. व्रतामागे व्रते; कामनेवाचून हात कशाला लावत नाही. ग्रीष्मांतीच्या वाऱ्यासारखा त्याला विसावा ठाऊक नाही.
आजि असतें वेंचिजेल । परी पाहे काय कीजेल । ऐसा पांगीं वडील । व्यवसाय मांडी ॥ १६६ ॥
म्हणे स्वर्गा हन जावें । तरी काय तेथें खावें । इयालागीं धांवें । याग करूं ॥ १६७ ॥
व्रतापाठीं व्रतें । आचरें इष्टापूर्तें । काम्यावांचूनि हातें । शिवणें नाहीं ॥ १६८ ॥
पैं ग्रीष्मांतींचा वारा । विसांवो नेणें वीरा । तैसा न म्हणे व्यापारा । रात्रदिवस ॥ १६९ ॥
काय चंचळु मासा ? । कामिनीकटाक्षु जैसा । लवलाहो तैसा । विजूही नाहीं ॥ १७० ॥
तृष्णेची साखळी
कामिनीच्या कटाक्षाहून, विजेहून वेगाने तो क्रियांच्या आगीत शिरतो. देहात असून देहावेगळा असा तो तृष्णेची साखळी लेतो आणि व्यापाराचा खटाटोप गळ्यात घेतो. आता तमाचे विंदान — व्यवहाराचे डोळेही मंद करणारे पडळ.
तेतुलेनि गा वेगें । स्वर्गसंसारपांगें । आगीमाजीं रिगे । क्रियांचिये ॥ १७१ ॥
ऐसा देहीं देहावेगळा । ले तृष्णेचिया सांखळा । खटाटोपु वाहे गळां । व्यापाराचा ॥ १७२ ॥
हें रजोगुणाचें दारुण । देहीं देहियासी बंधन । परिस आतां विंदाण । तमाचें तें ॥ १७३ ॥
व्यवहाराचेहि डोळे । मंद जेणें पडळें । मोहरात्रीचें काळें । मेहुडें जें ॥ १७४ ॥
अज्ञानाचें जियालें । जया एका लागलें । जेणें विश्व भुललें । नाचत असे ॥ १७५ ॥
मौढ्यमद्याचे पात्र
अविवेकाचा महामंत्र, मौढ्यमद्याचे पात्र, जिवांवरचे मोहनास्त्र — ते तम. देहालाच आत्मा मानणाऱ्याला ते चौखुरी करते. सर्व इंद्रियांत जडपणा, मनात मूढपणा, आळसाचे दार्ढ्य; नुसत्या जांभयांची रांग.
अविवेकमहामंत्र । जें मौढ्यमद्याचें पात्र । हें असो मोहनास्त्र । जीवांसि जें ॥ १७६ ॥
पार्था तें गा तम । रचूनि ऐसें वर्म । चौखुरी देहात्म- । मानियातें ॥ १७७ ॥
हें एकचि कीर शरीरीं । माजों लागे चराचरीं । आणि तेथ दुसरी । गोठी नाहीं ॥ १७८ ॥
सर्वेंद्रिया जाड्य । मनामाजीं मौढ्य । माल्हाती जे दार्ढ्य । आलस्याचें ॥ १७९ ॥
आंगें आंग मोडामोडी । कार्यजाती अनावडी । नुसती परवडी । जांभयांची ॥ १८० ॥
पृथ्वी पाताळात जावो
डोळे उघडे पण दिसत नाही. पडलेल्या धोंड्यासारखा; कानात सांगितले तरी कूस बदलत नाही. पृथ्वी पाताळात जावो किंवा आकाश खाली येवो — उठण्याचा भावच उपजत नाही. उचित-अनुचित आठवत नाही; जिथले तिथे लोळावे अशी मती.
उघडियाची दिठी । देखणें नाहीं किरीटी । नाळवितांचि उठी । वो म्हणौनि ॥ १८१ ॥
पडलिये धोंडी । नेणे कानी मुरडी । तयाचि परी मुरकुंडी । उकलूं नेणें ॥ १८२ ॥
पृथ्वी पाताळीं जांवो । कां आकाशही वरी येवो । परी उठणें हा भावो । उपजों नेणें ॥ १८३ ॥
उचितानुचित आघवें । झांसुरता नाठवे जीवें । जेथींचा तेथ लोळावें । ऐसी मेधा ॥ १८४ ॥
उभऊनि करतळें । पडिघाये कपोळें । पायाचें शिरियाळें । मांडूं लागे ॥ १८५ ॥
झोपेपुढे स्वर्गही वावो
निद्रेची गोडी एवढी की झोपताना स्वर्गही वावदूक वाटतो. ब्रह्मदेवाएवढे आयुष्य मिळाले तरी ते निजूनच काढावे — याशिवाय दुसरे व्यसन नाही. वाटेने चालताना डोळा लागतो; झोप आली तर अमृतही नको. आणि उठलाच तर आंधळ्या रागाने.
आणि निद्रेविषयीं चांगु । जीवीं आथि लागु । झोंपीं जातां स्वर्गु । वावो म्हणे ॥ १८६ ॥
ब्रह्मायु होईजे । मा निजलेयाचि असिजे । हें वांचूनि दुजें । व्यसन नाहीं ॥ १८७ ॥
कां वाटें जातां वोघें । कल्हातांही डोळा लागे । अमृतही परी नेघे । जरी नीद आली ॥ १८८ ॥
तेवींचि आक्रोशबळें । व्यापारे कोणे एके वेळे । निगालें तरी आंधळें । रोषें जैसें ॥ १८९ ॥
केधवां कैसे राहाटावें । कोणेसीं काय बोलावें । हें ठाकतें कीं नागवें । हेंही नेणें ॥ १९० ॥
पतंग वणवा पुसू पाहतो
पतंगाने पंखांनी अख्खा वणवा पुसून घ्यावा अशी हाव धरून तो साहसाला चढतो; अकरणीचाच धिंवसा. निद्रा, आळस आणि प्रमाद या तीन बंधांनी तम निरुपाधी शुद्धाला बांधते. लाकडात भरलेला अग्नी लाकडाकार दिसतो, घड्यातले आकाश घटाकाश.
वणवा मियां आघवा । पांखें पुसोनि घेयावा । पतंगु पां हांवा । घाली जेवीं ॥ १९१ ॥
तैसा वळघे साहसा । अकरणींच धिंवसा । किंबहुना ऐसा । प्रमादु रुचे ॥ १९२ ॥
एवं निद्रालस्यप्रमादीं । तम इया त्रिबंधीं । बांधे निरुपाधी । चोखटातें ॥ १९३ ॥
जैसा वन्ही काष्ठीं भरे । तैं दिसे काष्ठाकारें । व्योम घटें आवरे । तें घटाकाश ॥ १९४ ॥
नाना सरोवर भरलें । तैं चंद्रत्व तेथें बिंबलें । तैसें गुणाभासीं बांधलें । आत्मत्व गमे ॥ १९५ ॥
पित्त वाढले की देह तापतो
कफवात हरवून पित्त वाढले की देह तापतो; पावसाने ऊन जिंकले की आकाश थंड वाटते; स्वप्नजागृती लोपून सुषुप्ती आली की क्षणभर तीच चित्तवृत्ती होते. तसे रजतम हरवून सत्त्व मिरवते तेव्हा जीव ‘मी सुखी ना?’ म्हणतो.
पैं हरूनि कफवात । जैं देही आटोपे पित्त । तैं करी संतप्त । देह जेवीं ॥ १९६ ॥
कां वरिष आतप जैसें । जिणौनि शीतचि दिसे । तेव्हां होय हिंव ऐसें । आकाश हें ॥ १९७ ॥
नाना स्वप्न जागृती । लोपूनि ये सुषुप्ती । तैं क्षणु एक चित्तवृत्ती । तेचि होय ॥ १९८ ॥
तैसीं रजतमें हारवी । जैं सत्त्व माजु मिरवी । तैं जीवाकरवीं म्हणवी । सुखिया ना मी ? ॥ १९९ ॥
तैसेंचि सत्त्व रज । लोपूनि तमाचें भोज । वळघें तैं सहज । प्रमादीं होय ॥ २०० ॥
सत्त्ववाढीची चिन्हे
सत्त्व आणि तम पोटात घालून रज उठले की ‘कर्मावाचून चांगले काही नाही’ असे वाटते. आता सत्त्ववाढीची चिन्हे — प्रज्ञा आत मावेनाशी होऊन बाहेर ओसंडते, वसंतात कमळांचे ताटवे फुलावेत तशी.
तयाचि गा परिपाठीं । सत्त्व तमातें पोटीं । घालूनि जेव्हां उठी । रजोगुण ॥ २०१ ॥
तेव्हां कर्मावांचूनि कांहीं । आन गोमटें नाहीं । ऐसें मानी देहीं । देहराजु ॥ २०२ ॥
त्रिगुण वृद्धि निरूपण । तीं श्लोकीं सांगितलें जाण । आतां सत्त्वादि वृद्धिलक्षण । सादर परियेसीं ॥ २०३ ॥
पैं रजतमविजयें । सत्त्व गा देहीं इयें । वाढतां चिन्हें तियें । ऐसीं होती ॥ २०४ ॥
जे प्रज्ञा आंतुलीकडे । न समाती बाहेरी वोसंडें । वसंतीं पद्मखंडें । द्रुती जैसी ॥ २०५ ॥
इंद्रियेच पारखी होतात
विवेक सगळ्या इंद्रियांचे अंगण झाडतो; हातापायांनाही डोळे येतात. राजहंसाची चोच दूध आणि पाणी वेगळे करते तशी इंद्रियेच दोषादोषाची पारखी होतात — न ऐकायचे कानच टाळतो, न पाहायचे दृष्टीच गाळते, अवाच्य जीभच टाळते.
सर्वेंद्रियांच्या आंगणीं । विवेक करी राबणी । साचचि करचरणीं । होती डोळे ॥ २०६ ॥
राजहंसापुढें । चांचूचें आगरडें । तोडी जेवीं झगडे । क्षीरनीराचे ॥ २०७ ॥
तेवीं दोषादोषविवेकीं । इंद्रियेंचि होती पारखीं । नियमु बा रे पायिकी । वोळगे तैं ॥ २०८ ॥
नाइकणें तें कानचि वाळी । न पहाणें तें दिठीचि गाळी । अवाच्य तें टाळी । जीभचि गा ॥ २०९ ॥
वाती पुढां जैसें । पळों लागे काळवसें । निषिद्ध इंद्रियां तैसें । समोर नोहे ॥ २१० ॥
पौर्णिमेची चंद्रप्रभा
पावसाळ्यातल्या महानदीसारखी बुद्धी शास्त्रांवर पसरते; पौर्णिमेची चंद्रप्रभा आकाशात धावते तशी ज्ञानात वृत्ती फाकते. वासना एकवटते, प्रवृत्ती ओहटते, मन विषयांना विटते. आणि याच वेळी मरण आले तर —
धाराधरकाळें । महानदी उचंबळे । तैसी बुद्धि पघळे । शास्त्रजातीं ॥ २११ ॥
अगा पुनवेच्या दिवशीं । चंद्रप्रभा धांवें आकाशीं । ज्ञानीं वृत्ति तैसी । फांके सैंघ ॥ २१२ ॥
वासना एकवटे । प्रवृत्ति वोहटे । मानस विटे । विषयांवरी ॥ २१३ ॥
एवं सत्त्व वाढे । तैं हें चिन्ह फुडें । आणि निधनही घडे । तेव्हांचि जरी ॥ २१४ ॥
कां पाहालेनि सुयाणें । जालया परगुणें । पढियंतें पाहुणें । स्वर्गौनियां ॥ २१५ ॥
डोंगरावर गेला म्हणून राजा अपुरा होतो का?
घरी संपत्ती आणि सोबत औदार्य-धैर्य असेल तर परलोक आणि कीर्ती का मिळू नये? सत्त्व शुद्ध असताना देहाचे कोपट सोडले तर तो ज्ञान्यांमध्ये जन्म घेतो. राजा डोंगरावर गेला म्हणून अपुरा होतो का?
तरी जैसीचि घरींची संपत्ती । आणि तैसीचि औदार्यधैर्यवृत्ती । मा परत्रा आणि कीर्ती । कां नोहावें ? ॥ २१६ ॥
मग गोमटेया तया । जावळी असे धनंजया । तेवीं सत्त्वीं जाणे देहा । कें आथि गा ? ॥ २१७ ॥
जे स्वगुणीं उद्भट । घेऊनि सत्त्व चोखट । निगे सांडूनि कोपट । भोगक्षम हें ॥ २१८ ॥
अवचटें ऐसा जो जाये । तो सत्त्वाचाचि नवा होये । किंबहुना जन्म लाहे । ज्ञानियांमाजीं ॥ २१९ ॥
सांग पां धनुर्धरा । रावो रायपणें डोंगरा । गेलिया अपुरा । होय काई ? ॥ २२० ॥
चोविसांपलीकडचा पंचविसावा
दिवा शेजारच्या गावी नेला तरी तो दिवाच. तशी ती सत्त्वशुद्धी ज्ञानासह वाढते आणि बुद्धी विवेकावर तरंगते. महदादींचा विचार करता करता विचारासकट सगळे जिरून जाते — छत्तिसांपलीकडचा सदतिसावा, चोविसांपलीकडचा पंचविसावा, तिन्हींपलीकडचा चौथा.
नातरी येथिंचा दिवा । नेलिया सेजिया गांवा । तो तेथें तरी पांडवा । दीपचि कीं ॥ २२१ ॥
तैसी ते सत्त्वशुद्धी । आगळी ज्ञानेंसी वृद्धी । तरंगावों लागें बुद्धी । विवेकावरी ॥ २२२ ॥
पैं महदादि परिपाठीं । विचारूनि शेवटीं । विचारासकट पोटीं । जिरोनि जाय ॥ २२३ ॥
छत्तिसां सदतिसावें । चोविसां पंचविसावें । तिन्ही नुरोनि स्वभावें । चतुर्थ जें ॥ २२४ ॥
ऐसें सर्व जें सर्वोत्तम । जालें असे जया सुगम । तयासवें निरुपम । लाहे देह ॥ २२५ ॥
देहाच्या गावात धूर
आता तम आणि सत्त्व खाली बसवून रज वाढले की — ते स्वतःच्या कामाचा धूर देहाच्या गावात माजवते. वावटळीसारखी इंद्रिये विषयांकडे सरळ धावतात. परदारादी घडले तरी ते विरुद्ध वाटत नाही; शेळीच्या तोंडाने सैरावैरा चरतो.
इयाचि परी देख । तमसत्त्व अधोमुख । बैसोनि जैं आगळीक । धरी रज ॥ २२६ ॥
आपलिया कार्याचा । धुमाड गांवीं देहाचा । माजवी तैं चिन्हांचा । उदयो ऐसा ॥ २२७ ॥
पांजरली वाहुटळी । करी वेगळ वेंटाळी । तैसी विषयीं सरळी । इंद्रियां होय ॥ २२८ ॥
परदारादि पडे । परी विरुद्ध ऐसें नावडे । मग शेळियेचेनि तोंडें । सैंघ चारी ॥ २२९ ॥
हा ठायवरी लोभु । करी स्वैरत्वाचा राबु । वेंटाळितां अलाभु । तें तें उरे ॥ २३० ॥
अश्वमेध करावा असा छंद
कोणत्याही उद्यमातून हात काढत नाही. ‘एखादा प्रासाद बांधावा, अश्वमेध करावा’ असा अचाट छंद घेऊन उठतो — नगरे रचावीत, जलाशय करावेत, महावने लावावीत. एवढ्या अफाट कर्मांतही ‘पुरे’ म्हणत नाही; समुद्रही आटेल पण आगीला तीन कवड्या पुरत नाहीत.
आणि आड पडलिया । उद्यमजाती भलतिया । प्रवृत्ती धनंजया । हातु न काढी ॥ २३१ ॥
तेवींचि एखादा प्रासादु । कां करावा अश्वमेधु । ऐसा अचाट छंदु । घेऊनि उठी ॥ २३२ ॥
नगरेंचि रचावीं । जळाशयें निर्मावीं । महावनें लावावीं । नानाविधें ॥ २३३ ॥
ऐसैसां अफाटीं कर्मीं । समारंभु उपक्रमीं । आणि दृष्टादृष्ट कामीं । पुरे न म्हणे ॥ २३४ ॥
सागरुही सांडीं पडे । आगी न लाहे तीन कवडे । ऐसें अभिलषीं जोडे । दुर्भरत्व ॥ २३५ ॥
भिकारी राजवाड्यात राहिला म्हणून
स्पृहा मनाच्या पुढे पुढे धावते आणि विश्व पायांखाली घातले जाते. अशा रजोवाढीत देह गेला तर पुन्हा मनुष्ययोनीच. भिकारी राजमंदिरात सुखाने राहिला म्हणून राजा होतो का? जिथे बैल तिथे जू, हे चुकत नाही.
स्पृहा मना पुढां पुढां । आशेचा घे दवडा । विश्व घापे चाडा । पायांतळीं ॥ २३६ ॥
इत्यादि वाढतां रजीं । इयें चिन्हें होतीं साजीं । आणि ऐशा समाजीं । वेंचे जरी देह ॥ २३७ ॥
तरी आघवाचि इहीं । परिवारला आनी देहीं । रिगे परी योनिही । मानुषीचि ॥ २३८ ॥
सुरवाडेंसिं भिकारी । वसो पां राजमंदिरीं । तरी काय अवधारीं । रावो होईल ? ॥ २३९ ॥
बैल तेथें करबाडें । हें न चुके गा फुडें । नेईजो कां वर्हाडें । समर्थाचेनी ॥ २४० ॥
अमावास्येच्या रात्रीचे आकाश
व्यापाराला रात्रंदिवस उसंत नाही, म्हणून कर्मजडांतच त्याचा जन्म. मग रज आणि सत्त्व गिळून तम वर येते; तेव्हाची चिन्हे — रविचंद्रांवाचून अमावास्येच्या रात्रीचे आकाश असावे तसे मन.
म्हणौनि व्यापारा हातीं । उसंतु दिहा ना राती । तैसयाचिये पांती । जुंपिजे तो ॥ २४१ ॥
कर्मजडाच्या ठायीं । किंबहुना होय देहीं । जो रजोवृत्तीच्या डोहीं । बुडोनि निमे ॥ २४२ ॥
मग तैसाचि पुढती । रजसत्त्ववृत्ती । गिळूनि ये उन्नती । तमोगुण ॥ २४३ ॥
तैंचि जियें लिंगें । देहींचीं सबाह्य सांगें । तियें परिस चांगें । श्रोत्रबळें ॥ २४४ ॥
तरी होय ऐसें मन । जैसें रविचंद्रहीन । रात्रींचें कां गगन । अंवसेचिये ॥ २४५ ॥
आचारभंगाची हाडे
आतले अंतर स्फूर्तीवाचून उजाड, विचाराची भाषाच हरपलेली; बुद्धी धोंड्यानेही भरत नाही, आठवण देशधडीला गेलेली. अविवेकाच्या मदाने शरीर गाजते. आचारभंगाची हाडे इंद्रियांपुढे रुततात. आणखी एक — दुष्कृत्यावर चित्त उल्हासते, घुबडाला अंधारात दिसते तसे.
तैसें अंतर असोस । होय स्फूर्तिहीन उद्वस । विचाराची भाष । हारपे तैं ॥ २४६ ॥
बुद्धि मेचवेना धोंडीं । हा ठायवरी मवाळें सांडी । आठवो देशधडी । जाला दिसे ॥ २४७ ॥
अविवेकाचेनि माजें । सबाह्य शरीर गाजे । एकलेनि घेपे दीजे । मौढ्य तेथ ॥ २४८ ॥
आचारभंगाचीं हाडें । रुपतीं इंद्रियांपुढें । मरे जरी तेणेंकडे । क्रिया जाय ॥ २४९ ॥
पैं आणिकही एक दिसे । जे दुष्कृतीं चित्त उल्हासे । आंधारी देखणें जैसें । डुडुळाचें ॥ २५० ॥
ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.