मुख्य मजकुराकडे जा
WhatsUp मराठी कोश
—
ज्ञानेश्वरी — अध्याय चौदावा

साहित्य

ज्ञानेश्वरी — अध्याय चौदावा

ओव्या १–२५०

Dnyaneshwari — Adhyay 14, part 1

रचना — संत ज्ञानेश्वर · १२७५–१२९६

सारांश

सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांचे विवेचन. प्रत्येक गुण माणसाला कसा बांधतो, त्याची लक्षणे काय, आणि मृत्यूसमयी कोणता गुण प्रबळ असल्यास कोणती गती मिळते — हे सविस्तर येते. शेवटी तिन्ही गुणांच्या पलीकडे जाणारा ‘गुणातीत’ कोण, याचे वर्णन.

जय जय आचार्या ।समस्तसुरवर्या ।प्रज्ञाप्रभातसूर्या ।सुखोदया ॥ १ ॥
जय जय सर्व विसांवया ।सोहंभावसुहावया ।नाना लोक हेलावया ।समुद्रा तूं ॥ २ ॥
आइकें गा आर्तबंधू ।निरंतरकारुण्यसिंधू ।विशदविद्यावधू- ।वल्लभा जी ॥ ३ ॥
तू जयांप्रति लपसी ।तया विश्व हें दाविसी ।प्रकट तैं करिसी ।आघवेंचि तूं ॥ ४ ॥
कीं पुढिलाची दृष्टि चोरिजे ।हा दृष्टिबंधु निफजे ।परी नवल लाघव तुझें ।जें आपणपें चोरें ॥ ५ ॥
जी तूंचि तूं सर्वां यया ।मा कोणा बोधु कोणा माया ।ऐसिया आपेंआप लाघविया ।नमो तुज ॥ ६ ॥
जाणों जगीं आप वोलें ।तें तुझिया बोला सुरस जालें ।तुझेनि क्षमत्व आलें ।पृथ्वियेसी ॥ ७ ॥
रविचंद्रादि शुक्ती ।उदो करिती त्रिजगतीं ।तें तुझिया दीप्ती ।तेज तेजां ॥ ८ ॥
चळवळिजे अनिळें ।तें दैविकेनि जी निजबळें ।नभ तुजमाजीं खेळे ।लपीथपी ॥ ९ ॥
किंबहुना माया असोस ।ज्ञान जी तुझेनि डोळस ।असो वानणें सायास ।श्रुतीसि हे ॥ १० ॥
वेद वानूनि तंवचि चांग ।जंव न दिसे तुझें आंग ।मग आम्हां तया मूग ।एके पांती ॥ ११ ॥
जी एकार्णवाचे ठाईं ।पाहतां थेंबाचा पाडु नाहीं ।मा महानदी काई ।जाणिजती ॥ १२ ॥
कां उदयलिया भास्वतु ।चंद्र जैसा खद्योतु ।आम्हां श्रुति तुज आंतु ।तो पाडु असे ॥ १३ ॥
आणि दुजया थांवो मोडे ।जेथ परेशीं वैखरी बुडे ।तो तूं मा कोणें तोंडें ।वानावासी ॥ १४ ॥
यालागीं आतां ।स्तुति सांडूनि निवांता ।चरणीं ठेविजे माथा ।हेंचि भलें ॥ १५ ॥
तरी तू जैसा आहासि तैसिया ।नमो जी श्रीगुरुराया ।मज ग्रंथोद्यमु फळावया ।वेव्हारा होईं ॥ १६ ॥
आतां कृपाभांडवल सोडीं ।भरीं मति माझी पोतडी ।करीं ज्ञानपद्य जोडी ।थोरा मातें ॥ १७ ॥
मग मी संसरेन तेणें ।करीन संतांसी कर्णभूषणें ।लेववीन सुलक्षणें ।विवेकाचीं ॥ १८ ॥
जी गीतार्थनिधान ।काढू माझें मन ।सुयीं स्नेहांजन ।आपलें तूं ॥ १९ ॥
हे वाक्सृष्टि एके वेळे ।देखतु माझे बुद्धीचे डोळे ।तैसा उदैजो जो निर्मळें ।कारुण्यबिंबें ॥ २० ॥
माझी प्रज्ञावेली वेल्हाळ ।काव्यें होय सफळ ।तो वसंतु होय स्नेहाळ- ।शिरोमणी ॥ २१ ॥
प्रमेय महापूरें ।हे मतिगंगा ये थोरें ।तैसा वरिष उदारें ।दिठीवेनी ॥ २२ ॥
अगा विश्वैकधामा ।तुझा प्रसाद चंद्रमा ।करूं मज पूर्णिमा ।स्फूर्तीची जी ॥ २३ ॥
जी अवलोकिलिया मातें ।उन्मेषसागरीं भरितें ।वोसंडेल स्फूर्तीतें ।रसवृत्तीचें ॥ २४ ॥
तंव संतोषोनि श्रीगुरुराजें ।म्हणितलें विनतिव्याजें ।मांडिलें देखोनि दुजें ।स्तवनमिषें ॥ २५ ॥
हें असो आतां वांजटा ।तो ज्ञापनार्थ करूनि गोमटा ।ग्रंथु दावीं उत्कंठा ।भंगो नेदीं ॥ २६ ॥
हो कां जी स्वामी ।हेंचि पाहत होतों मी ।जे श्रीमुखें म्हणा तुम्ही ।ग्रंथु सांग ॥ २७ ॥
सहजें दुर्वेचा डिरु ।आंगेंचि तंव अमरु ।वरी आला पूरु ।पीयूषाचा ॥ २८ ॥
तरी आतां येणें प्रसादें ।विन्यासें विदग्धें ।मूळशास्त्रपदें ।वाखाणीन ॥ २९ ॥
परी जीवा आंतुलीकडे ।जैसी संदेहाची डोणी बुडे ।ना श्रवणीं तरी चाडे ।वाढी दिसे ॥ ३० ॥
तैसी बोली साचारी ।अवतरो माझी माधुरी ।माले मागूनि घरीं ।गुरुकृपेच्या ॥ ३१ ॥
तरी मागां त्रयोदशीं ।अध्यायीं गोठी ऐसी ।श्रीकृष्ण अर्जुनेंसी ।चावळले ॥ ३२ ॥
जे क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोगें ।होईजे येणें जगें ।आत्मा गुणसंगें ।संसारिया ॥ ३३ ॥
आणि हाचि प्रकृतिगतु ।सुखदुःख भोगीं हेतु ।अथवा गुणातीतु ।केवळु हा ॥ ३४ ॥
तरी कैसा पां असंगा संगु ।कोण तो क्षेत्रक्षेत्रज्ञायोगु ।सुखदुःखादि भोगु ।केवीं तया ? ॥ ३५ ॥
गुण ते कैसे किती ।बांधती कवणे रीती ।नातरी गुणातीतीं ।चिन्हें काई ? ॥ ३६ ॥
एवं इया आघवेया ।अर्था रूप करावया ।विषो एथ चौदाविया ।अध्यायासी ॥ ३७ ॥
तरी तो आतां ऐसा ।प्रस्तुत परियेसा ।अभिप्रायो विश्वेशा ।वैकुंठाचा ॥ ३८ ॥
तो म्हणे गा अर्जुना ।अवधानाची सर्व सेना ।मेळऊनि इया ज्ञाना ।झोंबावें हो ! ॥ ३९ ॥
आम्हीं मागां तुज बहुतीं ।दाविलें हें उपपत्ती ।तरी आझुनी प्रतीती- ।कुशीं न निघे ॥ ४० ॥
म्हणौनि गा पुढती ।सांगिजैल तुजप्रती ।पर म्हण म्हणौनि श्रुतीं ।डाहारिलें जें ॥ ४१ ॥
एर्हवीं ज्ञान हें आपुलें ।परी पर ऐसेनि जालें ।जे आवडोनि घेतलें ।भवस्वर्गादिक ॥ ४२ ॥
अगा याचि कारणें ।हें उत्तम सर्वांपरी मी म्हणें ।जे वन्हि हें तृणें ।येरें ज्ञानें ॥ ४३ ॥
जियें भवस्वर्गातें जाणती ।यागचि चांग म्हणती ।पारखी फुडी आथी ।भेदीं जया ॥ ४४ ॥
तियें आघवींचि ज्ञानें ।केलीं येणें स्वप्नें ।जैशा वातोर्मी गगनें ।गिळिजती अंतीं ॥ ४५ ॥
कां उदितें रश्मिराजें ।लोपिलीं चंद्रादि तेजें ।नाना प्रळयांबुमाजें ।नदी नद ॥ ४६ ॥
तैसें येणें पाहलेया ।ज्ञानजात जाय लया ।म्हणौनियां धनंजया ।उत्तम हें ॥ ४७ ॥
अनादि जे मुक्तता ।आपुली असे पंडुसुता ।तो मोक्षु हातां येता ।होय जेणें ॥ ४८ ॥
जयाचिया प्रतीती ।विचारवीरीं समस्तीं ।नेदिजेचि संसृती ।माथां उधऊं ॥ ४९ ॥
मनें मन घालूनि मागें ।विश्रांति जालिया आंगें ।ते देहीं देहाजोगे ।होतीचि ना ॥ ५० ॥
मग तें देहाचें बेळें ।वोलांडूनि एकेचि वेळे ।संवतुकी कांटाळें ।माझें जालें ॥ ५१ ॥
जे माझिया नित्यता ।तेणें नित्य ते पंडुसुता ।परिपूर्ण पूर्णता ।माझियाची ॥ ५२ ॥
मी जैसा अनंतानंदु ।जैसाचि सत्यसिंधु ।तैसेचि ते भेदु ।उरेचि ना ॥ ५३ ॥
जें मी जेवढें जैसें ।तेंचि ते जाले तैसें ।घटभंगीं घटाकाशें ।आकाश जेवीं ॥ ५४ ॥
नातरीं दीपमूळकीं ।दीपशिखा अनेकीं ।मीनलिया अवलोकीं ।होय जैसें ॥ ५५ ॥
अर्जुना तयापरी ।सरली द्वैताची वारी ।नांदे नामार्थ एकाहारीं ।मीतूंविण ॥ ५६ ॥
येणेंचि पैं कारणें ।जैं पहिलें सृष्टीचें जुंपणें ।तेंही तया होणें ।पडेचिना ॥ ५७ ॥
सृष्टीचिये सर्वादी ।जयां देहाची नाहीं बांधी ।ते कैचें प्रळयावधी ।निमतील पां ? ॥ ५८ ॥
म्हणौनि जन्मक्षयां- ।अतीत ते धनंजया ।मी जालें ज्ञाना इया ।अनुसरोनी ॥ ५९ ॥
ऐसी ज्ञानाची वाढी ।वानिली देवें आवडी ।तेवींचि पार्थाही गोडी ।लावावया ॥ ६० ॥
तंव तया जालें आन ।सर्वांगीं निघाले कान ।सणई अवधान ।आतला पां ॥ ६१ ॥
आतां देवाचिया ऐसें ।जाकळीजत असे वोरसें ।जें निरूपण आकाशें ।वेंटाळेना ॥ ६२ ॥
मग म्हणे गा प्रज्ञाकांता ।उजवली आजि वक्तृत्वता ।जे बोलायेवढा श्रोता ।जोडलासी ॥ ६३ ॥
तरि एकु मी अनेकीं ।गोंविजे देहपाशकीं ।त्रिगुणीं लुब्धकीं ।कवणेपरी ॥ ६४ ॥
कैसा क्षेत्रयोगें ।वियें इयें जगें ।तें परिस सांगें ।कवणेपरी ॥ ६५ ॥
पैं क्षेत्र येणें व्याजें ।यालागीं हें बोलिजे ।जे मत्संगबीजें ।भूतीं पिके ॥ ६६ ॥
एर्हवीं तरी महद्ब्रह्म ।यालागीं हें ऐसें नाम ।जे महदादिविश्राम ।शालिका हें ॥ ६७ ॥
विकारां बहुवस थोरी ।अर्जुना हेंचि करी ।म्हणौनि अवधारीं ।महद्ब्रुह्म ॥ ६८ ॥
अव्यक्तवादमतीं ।अव्यक्त ऐसी वदंती ।सांख्याचिया प्रतीती ।प्रकृति हेचि ॥ ६९ ॥
वेदांतीं इयेतें माया ।ऐसें म्हणिजे प्राज्ञराया ।असो किती बोलों वायां ।अज्ञान हें ॥७० ॥
आपला आपणपेयां ।विसरु जो धनंजया ।तेंचि रूप यया ।अज्ञानासी ॥ ७१ ॥
आणिकही एक असे ।जें विचारावेळे न दिसे ।वातीं पाहतां जैसें ।अंधारें कां ॥ ७२ ॥
हालविलिया जाय ।निश्चळीं तरी होय ।दुधीं जैसी साय ।दुधाची ते ॥ ७३ ॥
पैं जागरु ना स्वप्न ।ना स्वरूप अवस्थान ।ते सुषुप्ति कां घन ।जैसी होय ॥ ७४ ॥
कां न वियतां वायूतें ।वांझें आकाश रितें ।तया ऐसें निरुतें ।अज्ञान गा ॥ ७५ ॥
पैल खांबु कां पुरुखु ।ऐसा निश्चयो नाहीं एकु ।परी काय नेणों आलोकु ।दिसत असे ॥ ७६ ॥
तेवीं वस्तु जैसी असे ।तैसी कीर न दिसे ।परी कांहीं अनारिसें ।देखिजेना ॥ ७७ ॥
ना राती ना तेज ।ते संधि जेवीं सांज ।तेवीं विरुद्ध ना निज ।ज्ञान आथी ॥ ७८ ॥
ऐसी कोण्ही एकी दिशा ।तिये वादु अज्ञान ऐसा ।तया गुंडलिया प्रकाशा ।क्षेत्रज्ञु नाम ॥ ७९ ॥
अज्ञान थोरिये आणिजे ।आपणपें तरी नेणिजे ।तें रूप जाणिजे ।क्षेत्रज्ञाचें ॥ ८० ॥
हाचि उभय योगु ।बुझें बापा चांगु ।सत्तेचा नैसर्गु ।स्वभावो हा ॥ ८१ ॥
.आतां अज्ञानासारिखें ।वस्तु आपणपांचि देखे ।परी रूपें अनेकें ।नेणों कोणें ॥ ८२ ॥
जैसा रंकु भ्रमला ।म्हणे जा रे मी रावो आला ।कां मूर्च्छितु गेला ।स्वर्गलोकां ॥ ८३ ॥
तेवीं लचकलिया दिठी ।मग देखणें जें जें उठी ।तया नाम सृष्टी ।मीचि वियें पैं गा ॥ ८४ ॥
जैसें कां स्वप्नमोहा ।तो एकाकी देखे बहुवा ।तोचि पाडु आत्मया ।स्मरणेंवीण असे ॥ ८५ ॥
हेंचि नीभ्रांती ।प्रमेय उपलवूं पुढती ।परी तूं प्रतीती ।याचि घे पां ॥ ८६ ॥
तरी माझी हे गृहिणी ।अनादि तरुणी ।अनिर्वाच्यगुणी ।अविद्या हे ॥ ८७ ॥
इये नाहीं हेंचि रूप ।ठाणें हें अति उमप ।हें निद्रितां समीप ।चेतां दुरी ॥ ८८ ॥
पैं माझेनिचि आंगें ।पहुडल्या हे जागे ।आणि सत्तासंभोगें ।गुर्विणी होय ॥ ८९ ॥
महद्ब्रह्मउदरीं ।प्रकृतीं आठै विकारीं ।गर्भाची करी ।पेलोवेली ॥ ९० ॥
उभयसंगु पहिलें ।बुद्धितत्त्वें प्रसवलें ।बुद्धितत्त्व भारैलें ।होय मन ॥ ९१ ॥
तरुणी ममता मनाची ।ते अहंकार तत्त्व रची ।तेणें महाभूतांची ।अभिव्यक्ति होय ॥ ९२ ॥
आणि विषयेंद्रियां गौसी ।स्वभावें तंव भूतांसी ।म्हणौनि येती सरिसीं ।तियेंही रूपा ॥ ९३ ॥
जालेनि विकारक्षोभें ।पाठीं त्रिगुणाचें उभें ।तेव्हां ये वासनागर्भें ।ठायेंठावों ॥ ९४ ॥
रुखाचा आवांका ।जैसी बीजकणिका ।जीवीं बांधें उदका ।भेटतखेंवो ॥ ९५ ॥
तैसी माझेनि संगें ।अविद्या नाना जगें ।आर घेवों लागे ।आणियाची ॥ ९६ ॥
मग गर्भगोळा तया ।कैसें रूप तैं ये आया ।तें परियेसें राया ।सुजनांचिया ॥ ९७ ॥
पैं मणिज स्वेदज ।उद्भिज जारज ।उमटती सहज ।अवयव हें ॥ ९८ ॥
व्योमवायुवशें ।वाढलेनि गर्भरसें ।मणिजु उससे ।अवयव तो ॥ ९९ ॥
पोटीं सूनि तमरजें ।आगळिकां तोय तेजें ।उठितां निफजे ।स्वेदजु गा ॥ १०० ॥
आपपृथ्वी उत्कटें ।आणि तमोमात्रें निकृष्टें ।स्थावरु उमटे ।उद्भिजु हा ॥ १०१ ॥
पांचां पांचही विरजीं ।होती मनबुद्ध्यादि साजीं ।हीं हेतु जारजीं ।ऐसें जाण ॥ १०२ ॥
ऐसे चारी हे सरळ ।करचरणतळ ।महाप्रकृति स्थूळ ।तेंचि शिर ॥ १०३ ॥
प्रवृत्ति पेललें पोट ।निवृत्ति ते पाठी नीट ।सुर योनी आंगें आठ ।ऊर्ध्वाचीं ॥ १०४ ॥
कंठु उल्हासता स्वर्गु ।मृत्युलोकु मध्यभागु ।अधोदेशु चांगु ।नितंबु तो ॥ १०५ ॥
ऐसें लेकरूं एक ।प्रसवली हें देख ।जयाचें तिन्ही लोक ।बाळसें गा ॥ १०६ ॥
चौर्यांशीं लक्ष योनी ।तियें कांडां पेरां सांदणी ।वाढे प्रतिदिनीं ।बाळक हें ॥ १०७ ॥
नाना देह अवयवीं ।नामाचीं लेणीं लेववी ।मोहस्तन्यें वाढवी ।नित्य नवें ॥ १०८ ॥
सृष्टी वेगवेगळीया ।तिया करांघ्रीं आंगोळियां ।भिन्नाभिमान सूदलिया ।मुदिया तेथें ॥ १०९ ॥
हें एकलौतें चराचर ।अविचारित सुंदर ।प्रसवोनि थोर ।थोरावली ॥ ११० ॥
पै ब्रह्मा प्रातःकाळु ।विष्णु तो माध्यान्ह वेळु ।सदाशिव सायंकाळु ।बाळा यया ॥ १११ ॥
महाप्रळयसेजे ।खिळोनि निवांत निजे ।विषमज्ञानें उमजें ।कल्पोदयीं ॥ ११२ ॥
अर्जुना इयापरी ।मिथ्यादृष्टीच्या घरीं ।युगानुवृत्तीचीं करी ।चोज पाउलें ॥ ११३ ॥
संकल्पु जयाचा इष्टु ।अहंकारु तो विनटु ।ऐसिया होय शेवटु ।ज्ञानें यया ॥ ११४ ॥
आतां असो हे बहु बोली ।ऐसें विश्व माया व्याली ।तेथ साह्य जाली ।माझी सत्ता ॥ ११५ ॥
याकारणें मी पिता ।महद्ब्रह्म हे माता ।अपत्य पंडुसुता ।जगडंबरु ॥ ११६ ॥
आतां शरीरें बहुतें ।देखोनि न भेदें हो चित्तें ।जे मनबुद्ध्यादि भूतें ।एकेंचि येथें ॥ ११७ ॥
हां गा एकाचि देहीं ।काय अनारिसें अवयव नाहीं ? ।तेवीं विचित्र विश्व पाहीं ।एकचि हें ॥ ११८ ॥
पैं उंचा नीचा डाहाळिया ।विषमा वेगळालिया ।येकाचि जेवीं जालिया ।बीजाचिया ॥ ११९ ॥
आणि संबंधु तोही ऐसा ।मृत्तिके घटु लेंकु जैसा ।कां पटत्व कापुसा ।नातू होय ॥ १२० ॥
नाना कल्लोळपरंपरा ।संतती जैसी सागरा ।आम्हां आणि चराचरा ।संबंधु तैसा ॥ १२१ ॥
म्हणौनि वन्हि आणि ज्वाळ ।दोन्ही वन्हीचि केवळ ।तेवीं मी गा सकळ ।संबंधु वावो ॥ १२२ ॥
जालेनि जगें मी झांकें ।तरी जगत्वें कोण फांके ? ।किळेवरी माणिकें ।लोपिजे काई ? ॥ १२३ ॥
अळंकारातें आलें ।तरी सोनेपण काइ गेलें ? ।कीं कमळ फांकलें ।कमळत्वा मुके ? ॥ १२४ ॥
सांग पां धनंजया ।अवयवीं अवयविया ।आच्छादिजे कीं तया ।तेंचि रूप ? ॥ १२५ ॥
कीं विरूढलिया जोंधळा ।कणिसाचा निर्वाळा ।वेंचला कीं आगळा ।दिसतसे ॥ १२६ ॥
म्हणौनि जग परौतें ।सारूनि पाहिजे मातें ।तैसा नोव्हें उखितें ।आघवें मीचि ॥ १२७ ॥
हा तूं साचोकारा ।निश्चयाचा खरा ।गांठीं बांध वीरा ।जीवाचिये ॥ १२८ ॥
आतां मियां मज दाविला ।शरीरीं वेगळाला ।गुणीं मीचि बांधला ।ऐसा आवडें ॥ १२९ ॥
जैसें स्वप्नीं आपण ।उठूनियां आत्ममरण ।भोगिजे गा जाण ।कपिध्वजा ॥ १३० ॥
कां कवळातें डोळे ।प्रकाशूनि पिवळें ।देखती तेंही कळे ।तयांसीचि ॥ १३१ ॥
नाना सूर्यप्रकाशें ।प्रकटी तैं अभ्र भासे ।तो लोपला हेंही दिसे ।सूर्येंचि कीं ॥ १३२ ॥
पैं आपणपेनि जालिया ।छाया गा आपुलिया ।बिहोनि बिहालिया ।आन आहे ? ॥ १३३ ॥
तैसीं इयें नाना देहें ।दाऊनि मी नाना होयें ।तेथ ऐसा जो बंधु आहे ।तेंही देखें ॥ १३४ ॥
बंधु कां न बंधिजे ।हें जाणणें मज माझें ।नेणणेनि उपजे ।आपलेनि ॥ १३५ ॥
तरी कोणें गुणें कैसा ।मजचि मी बंधु ऐसा ।आवडे तें परियेसा ।अर्जुनदेवा ॥ १३६ ॥
गुण ते किती किंधर्म ।कायि ययां रूपनाम ।कें जालें हें वर्म ।अवधारीं पां ॥ १३७ ॥
तरी सत्त्वरजतम ।तिघांसि हें नाम ।आणि प्रकृति जन्म- ।भूमिका ययां ॥ १३८ ॥
येथ सत्त्व तें उत्तम ।रज तें मध्यम ।तिहींमाजीं तम ।सावियाधारें ॥ १३९ ॥
हें एकेचि वृत्तीच्या ठायीं ।त्रिगुणत्व आवडे पाहीं ।वयसात्रय देहीं ।येकीं जेवीं ॥ १४० ॥
कां मीनलेनि कीडें ।जंव जंव तूक वाढे ।तंव तंव सोनें हीन पडे ।पांचिका कसीं ॥ १४१ ॥
पैं सावधपण जैसें ।वाहविलें आळसें ।सुषुप्ति बैसे ।घणावोनि ॥ १४२ ॥
तैसी अज्ञानांगीकारें ।निगाली वृत्ति विखुरे ।ते सत्त्वरजद्वारें ।तमही होय ॥ १४३ ॥
अर्जुना गा जाण ।ययां नाम गुण ।आतां दाखऊं खूण ।बांधिती ते ॥ १४४ ॥
तरी क्षेत्रज्ञदशे ।आत्मा मोटका पैसे ।हें देह मी ऐसें ।मुहूर्त करी ॥ १४५ ॥
आजन्ममरणांतीं ।देहधर्मीं समस्तीं ।ममत्वाची सूती ।घे ना जंव ॥ १४६ ॥
जैसी मीनाच्या तोंडीं ।पडेना जंव उंडी ।तंव गळ आसुडी ।जळपारधी ॥ १४७ ॥
तेवीं सत्त्वें लुब्धकें ।सुखज्ञानाचीं पाशकें ।वोढिजती मग खुडके ।मृगु जैसा ॥ १४८ ॥
मग ज्ञानें चडफडी ।जाणिवेचे खुरखोडी ।स्वयं सुख हें धाडी ।हातींचें गा ॥ १४९ ॥
तेव्हां विद्यामानें तोखे ।लाभमात्रें हरिखे ।मी संतुष्ट हेंही देखे ।श्लाघों लागे ॥ १५० ॥
म्हणे भाग्य ना माझें ? ।आजि सुखियें नाहीं दुजें ।विकाराष्टकें फुंजे ।सात्त्विकाचेनि ॥ १५१ ॥
आणि येणेंही न सरे ।लांकण लागे दुसरें ।जें विद्वत्तेचें भरे ।भूत आंगीं ॥ १५२ ॥
आपणचि ज्ञानस्वरूप आहे ।तें गेलें हें दुःख न वाहे ।कीं विषयज्ञानें होये ।गगनायेवढा ॥ १५३ ॥
रावो जैसा स्वप्नीं ।रंकपणें रिघे धानीं ।तो दों दाणां मानी ।इंद्रु ना मी ॥ १५४ ॥
तैसें गा देहातीता ।जालेया देहवंता ।हों लागे पंडुसुता ।बाह्यज्ञानें ॥ १५५ ॥
प्रवृत्तिशास्त्र बुझे ।यज्ञविद्या उमजे ।किंबहुना सुझे ।स्वर्गवरी ॥ १५६ ॥
आणि म्हणे आजि आन ।मीवांचूनि नाहीं सज्ञान ।चातुर्यचंद्रा गगन ।चित्त माझें ॥ १५७ ॥
ऐसें सत्त्व सुखज्ञानीं ।जीवासि लावूनि कानी ।बैलाची करी वानी ।पांगुळाचिया ॥ १५८ ॥
आतां हाचि शरीरीं ।रजें जियापरी ।बांधिजे तें अवधारीं ।सांगिजैल ॥ १५९ ॥
हें रज याचि कारणें ।जीवातें रंजऊं जाणे ।हें अभिलाखाचें तरुणें ।सदाचि गा ॥ १६० ॥
हें जीवीं मोटकें रिगे ।आणि कामाच्या मदीं लागे ।मग वारया वळघे ।तृष्णेचिया ॥ १६१ ॥
घृतें आंबुखूनि आगियाळें ।वज्राग्नीचें सादुकलें ।आतां बहु थेंकुलें ।आहे तेथ ? ॥ १६२ ॥
तैसी खवळें चाड ।होय दुःखासकट गोड ।इंद्रश्रीहि सांकड ।गमों लागे ॥ १६३ ॥
तैसी तृष्णा वाढिनलिया ।मेरुही हाता आलिया ।तर्ही म्हणे एखादिया ।दारुणा वळघो ॥ १६४ ॥
जीविताचि कुरोंडी ।वोवाळूं लागे कवडी ।मानी तृणाचिये जोडी ।कृतकृत्यता ॥ १६५ ॥
आजि असतें वेंचिजेल ।परी पाहे काय कीजेल ।ऐसा पांगीं वडील ।व्यवसाय मांडी ॥ १६६ ॥
म्हणे स्वर्गा हन जावें ।तरी काय तेथें खावें ।इयालागीं धांवें ।याग करूं ॥ १६७ ॥
व्रतापाठीं व्रतें ।आचरें इष्टापूर्तें ।काम्यावांचूनि हातें ।शिवणें नाहीं ॥ १६८ ॥
पैं ग्रीष्मांतींचा वारा ।विसांवो नेणें वीरा ।तैसा न म्हणे व्यापारा ।रात्रदिवस ॥ १६९ ॥
काय चंचळु मासा ? ।कामिनीकटाक्षु जैसा ।लवलाहो तैसा ।विजूही नाहीं ॥ १७० ॥
तेतुलेनि गा वेगें ।स्वर्गसंसारपांगें ।आगीमाजीं रिगे ।क्रियांचिये ॥ १७१ ॥
ऐसा देहीं देहावेगळा ।ले तृष्णेचिया सांखळा ।खटाटोपु वाहे गळां ।व्यापाराचा ॥ १७२ ॥
हें रजोगुणाचें दारुण ।देहीं देहियासी बंधन ।परिस आतां विंदाण ।तमाचें तें ॥ १७३ ॥
व्यवहाराचेहि डोळे ।मंद जेणें पडळें ।मोहरात्रीचें काळें ।मेहुडें जें ॥ १७४ ॥
अज्ञानाचें जियालें ।जया एका लागलें ।जेणें विश्व भुललें ।नाचत असे ॥ १७५ ॥
अविवेकमहामंत्र ।जें मौढ्यमद्याचें पात्र ।हें असो मोहनास्त्र ।जीवांसि जें ॥ १७६ ॥
पार्था तें गा तम ।रचूनि ऐसें वर्म ।चौखुरी देहात्म- ।मानियातें ॥ १७७ ॥
हें एकचि कीर शरीरीं ।माजों लागे चराचरीं ।आणि तेथ दुसरी ।गोठी नाहीं ॥ १७८ ॥
सर्वेंद्रिया जाड्य ।मनामाजीं मौढ्य ।माल्हाती जे दार्ढ्य ।आलस्याचें ॥ १७९ ॥
आंगें आंग मोडामोडी ।कार्यजाती अनावडी ।नुसती परवडी ।जांभयांची ॥ १८० ॥
उघडियाची दिठी ।देखणें नाहीं किरीटी ।नाळवितांचि उठी ।वो म्हणौनि ॥ १८१ ॥
पडलिये धोंडी ।नेणे कानी मुरडी ।तयाचि परी मुरकुंडी ।उकलूं नेणें ॥ १८२ ॥
पृथ्वी पाताळीं जांवो ।कां आकाशही वरी येवो ।परी उठणें हा भावो ।उपजों नेणें ॥ १८३ ॥
उचितानुचित आघवें ।झांसुरता नाठवे जीवें ।जेथींचा तेथ लोळावें ।ऐसी मेधा ॥ १८४ ॥
उभऊनि करतळें ।पडिघाये कपोळें ।पायाचें शिरियाळें ।मांडूं लागे ॥ १८५ ॥
आणि निद्रेविषयीं चांगु ।जीवीं आथि लागु ।झोंपीं जातां स्वर्गु ।वावो म्हणे ॥ १८६ ॥
ब्रह्मायु होईजे ।मा निजलेयाचि असिजे ।हें वांचूनि दुजें ।व्यसन नाहीं ॥ १८७ ॥
कां वाटें जातां वोघें ।कल्हातांही डोळा लागे ।अमृतही परी नेघे ।जरी नीद आली ॥ १८८ ॥
तेवींचि आक्रोशबळें ।व्यापारे कोणे एके वेळे ।निगालें तरी आंधळें ।रोषें जैसें ॥ १८९ ॥
केधवां कैसे राहाटावें ।कोणेसीं काय बोलावें ।हें ठाकतें कीं नागवें ।हेंही नेणें ॥ १९० ॥
वणवा मियां आघवा ।पांखें पुसोनि घेयावा ।पतंगु पां हांवा ।घाली जेवीं ॥ १९१ ॥
तैसा वळघे साहसा ।अकरणींच धिंवसा ।किंबहुना ऐसा ।प्रमादु रुचे ॥ १९२ ॥
एवं निद्रालस्यप्रमादीं ।तम इया त्रिबंधीं ।बांधे निरुपाधी ।चोखटातें ॥ १९३ ॥
जैसा वन्ही काष्ठीं भरे ।तैं दिसे काष्ठाकारें ।व्योम घटें आवरे ।तें घटाकाश ॥ १९४ ॥
नाना सरोवर भरलें ।तैं चंद्रत्व तेथें बिंबलें ।तैसें गुणाभासीं बांधलें ।आत्मत्व गमे ॥ १९५ ॥
पैं हरूनि कफवात ।जैं देही आटोपे पित्त ।तैं करी संतप्त ।देह जेवीं ॥ १९६ ॥
कां वरिष आतप जैसें ।जिणौनि शीतचि दिसे ।तेव्हां होय हिंव ऐसें ।आकाश हें ॥ १९७ ॥
नाना स्वप्न जागृती ।लोपूनि ये सुषुप्ती ।तैं क्षणु एक चित्तवृत्ती ।तेचि होय ॥ १९८ ॥
तैसीं रजतमें हारवी ।जैं सत्त्व माजु मिरवी ।तैं जीवाकरवीं म्हणवी ।सुखिया ना मी ? ॥ १९९ ॥
तैसेंचि सत्त्व रज ।लोपूनि तमाचें भोज ।वळघें तैं सहज ।प्रमादीं होय ॥ २०० ॥
तयाचि गा परिपाठीं ।सत्त्व तमातें पोटीं ।घालूनि जेव्हां उठी ।रजोगुण ॥ २०१ ॥
तेव्हां कर्मावांचूनि कांहीं ।आन गोमटें नाहीं ।ऐसें मानी देहीं ।देहराजु ॥ २०२ ॥
त्रिगुण वृद्धि निरूपण ।तीं श्लोकीं सांगितलें जाण ।आतां सत्त्वादि वृद्धिलक्षण ।सादर परियेसीं ॥ २०३ ॥
पैं रजतमविजयें ।सत्त्व गा देहीं इयें ।वाढतां चिन्हें तियें ।ऐसीं होती ॥ २०४ ॥
जे प्रज्ञा आंतुलीकडे ।न समाती बाहेरी वोसंडें ।वसंतीं पद्मखंडें ।द्रुती जैसी ॥ २०५ ॥
सर्वेंद्रियांच्या आंगणीं ।विवेक करी राबणी ।साचचि करचरणीं ।होती डोळे ॥ २०६ ॥
राजहंसापुढें ।चांचूचें आगरडें ।तोडी जेवीं झगडे ।क्षीरनीराचे ॥ २०७ ॥
तेवीं दोषादोषविवेकीं ।इंद्रियेंचि होती पारखीं ।नियमु बा रे पायिकी ।वोळगे तैं ॥ २०८ ॥
नाइकणें तें कानचि वाळी ।न पहाणें तें दिठीचि गाळी ।अवाच्य तें टाळी ।जीभचि गा ॥ २०९ ॥
वाती पुढां जैसें ।पळों लागे काळवसें ।निषिद्ध इंद्रियां तैसें ।समोर नोहे ॥ २१० ॥
धाराधरकाळें ।महानदी उचंबळे ।तैसी बुद्धि पघळे ।शास्त्रजातीं ॥ २११ ॥
अगा पुनवेच्या दिवशीं ।चंद्रप्रभा धांवें आकाशीं ।ज्ञानीं वृत्ति तैसी ।फांके सैंघ ॥ २१२ ॥
वासना एकवटे ।प्रवृत्ति वोहटे ।मानस विटे ।विषयांवरी ॥ २१३ ॥
एवं सत्त्व वाढे ।तैं हें चिन्ह फुडें ।आणि निधनही घडे ।तेव्हांचि जरी ॥ २१४ ॥
कां पाहालेनि सुयाणें ।जालया परगुणें ।पढियंतें पाहुणें ।स्वर्गौनियां ॥ २१५ ॥
तरी जैसीचि घरींची संपत्ती ।आणि तैसीचि औदार्यधैर्यवृत्ती ।मा परत्रा आणि कीर्ती ।कां नोहावें ? ॥ २१६ ॥
मग गोमटेया तया ।जावळी असे धनंजया ।तेवीं सत्त्वीं जाणे देहा ।कें आथि गा ? ॥ २१७ ॥
जे स्वगुणीं उद्भट ।घेऊनि सत्त्व चोखट ।निगे सांडूनि कोपट ।भोगक्षम हें ॥ २१८ ॥
अवचटें ऐसा जो जाये ।तो सत्त्वाचाचि नवा होये ।किंबहुना जन्म लाहे ।ज्ञानियांमाजीं ॥ २१९ ॥
सांग पां धनुर्धरा ।रावो रायपणें डोंगरा ।गेलिया अपुरा ।होय काई ? ॥ २२० ॥
नातरी येथिंचा दिवा ।नेलिया सेजिया गांवा ।तो तेथें तरी पांडवा ।दीपचि कीं ॥ २२१ ॥
तैसी ते सत्त्वशुद्धी ।आगळी ज्ञानेंसी वृद्धी ।तरंगावों लागें बुद्धी ।विवेकावरी ॥ २२२ ॥
पैं महदादि परिपाठीं ।विचारूनि शेवटीं ।विचारासकट पोटीं ।जिरोनि जाय ॥ २२३ ॥
छत्तिसां सदतिसावें ।चोविसां पंचविसावें ।तिन्ही नुरोनि स्वभावें ।चतुर्थ जें ॥ २२४ ॥
ऐसें सर्व जें सर्वोत्तम ।जालें असे जया सुगम ।तयासवें निरुपम ।लाहे देह ॥ २२५ ॥
इयाचि परी देख ।तमसत्त्व अधोमुख ।बैसोनि जैं आगळीक ।धरी रज ॥ २२६ ॥
आपलिया कार्याचा ।धुमाड गांवीं देहाचा ।माजवी तैं चिन्हांचा ।उदयो ऐसा ॥ २२७ ॥
पांजरली वाहुटळी ।करी वेगळ वेंटाळी ।तैसी विषयीं सरळी ।इंद्रियां होय ॥ २२८ ॥
परदारादि पडे ।परी विरुद्ध ऐसें नावडे ।मग शेळियेचेनि तोंडें ।सैंघ चारी ॥ २२९ ॥
हा ठायवरी लोभु ।करी स्वैरत्वाचा राबु ।वेंटाळितां अलाभु ।तें तें उरे ॥ २३० ॥
आणि आड पडलिया ।उद्यमजाती भलतिया ।प्रवृत्ती धनंजया ।हातु न काढी ॥ २३१ ॥
तेवींचि एखादा प्रासादु ।कां करावा अश्वमेधु ।ऐसा अचाट छंदु ।घेऊनि उठी ॥ २३२ ॥
नगरेंचि रचावीं ।जळाशयें निर्मावीं ।महावनें लावावीं ।नानाविधें ॥ २३३ ॥
ऐसैसां अफाटीं कर्मीं ।समारंभु उपक्रमीं ।आणि दृष्टादृष्ट कामीं ।पुरे न म्हणे ॥ २३४ ॥
सागरुही सांडीं पडे ।आगी न लाहे तीन कवडे ।ऐसें अभिलषीं जोडे ।दुर्भरत्व ॥ २३५ ॥
स्पृहा मना पुढां पुढां ।आशेचा घे दवडा ।विश्व घापे चाडा ।पायांतळीं ॥ २३६ ॥
इत्यादि वाढतां रजीं ।इयें चिन्हें होतीं साजीं ।आणि ऐशा समाजीं ।वेंचे जरी देह ॥ २३७ ॥
तरी आघवाचि इहीं ।परिवारला आनी देहीं ।रिगे परी योनिही ।मानुषीचि ॥ २३८ ॥
सुरवाडेंसिं भिकारी ।वसो पां राजमंदिरीं ।तरी काय अवधारीं ।रावो होईल ? ॥ २३९ ॥
बैल तेथें करबाडें ।हें न चुके गा फुडें ।नेईजो कां वर्हाडें ।समर्थाचेनी ॥ २४० ॥
म्हणौनि व्यापारा हातीं ।उसंतु दिहा ना राती ।तैसयाचिये पांती ।जुंपिजे तो ॥ २४१ ॥
कर्मजडाच्या ठायीं ।किंबहुना होय देहीं ।जो रजोवृत्तीच्या डोहीं ।बुडोनि निमे ॥ २४२ ॥
मग तैसाचि पुढती ।रजसत्त्ववृत्ती ।गिळूनि ये उन्नती ।तमोगुण ॥ २४३ ॥
तैंचि जियें लिंगें ।देहींचीं सबाह्य सांगें ।तियें परिस चांगें ।श्रोत्रबळें ॥ २४४ ॥
तरी होय ऐसें मन ।जैसें रविचंद्रहीन ।रात्रींचें कां गगन ।अंवसेचिये ॥ २४५ ॥
तैसें अंतर असोस ।होय स्फूर्तिहीन उद्वस ।विचाराची भाष ।हारपे तैं ॥ २४६ ॥
बुद्धि मेचवेना धोंडीं ।हा ठायवरी मवाळें सांडी ।आठवो देशधडी ।जाला दिसे ॥ २४७ ॥
अविवेकाचेनि माजें ।सबाह्य शरीर गाजे ।एकलेनि घेपे दीजे ।मौढ्य तेथ ॥ २४८ ॥
आचारभंगाचीं हाडें ।रुपतीं इंद्रियांपुढें ।मरे जरी तेणेंकडे ।क्रिया जाय ॥ २४९ ॥
पैं आणिकही एक दिसे ।जे दुष्कृतीं चित्त उल्हासे ।आंधारी देखणें जैसें ।डुडुळाचें ॥ २५० ॥

शब्दार्थ

या भागात येणारे जुने मराठी शब्द.

ऐसें
— असे
पैं
— खरोखर, निश्चितच (जोर देणारा शब्द)
तैं
— तेव्हा
तया
— त्याला, त्या
जैसें
— जसे
कीं
— किंवा; तसेच ‘की’ या अर्थी
पां
— बरं का, नाही का (संवादातील उद्गार)
म्हणौनि
— म्हणून, याकारणाने
तेवीं
— त्याप्रमाणे
तंव
— तोपर्यंत; तेवढ्यात
जेवीं
— ज्याप्रमाणे
तैसें
— तसे
धनंजया
— धन जिंकणारा — अर्जुन
तेथ
— तिथे
किंबहुना
— थोडक्यात, फार काय सांगावे
जंव
— जोपर्यंत
अर्जुना
— अर्जुन — संबोधन
यया
— या
माया
— भासमान करणारी शक्ती
काई
— काय
पंडुसुता
— पंडूचा पुत्र — अर्जुन
जैं
— जेव्हा
अवधारीं
— ऐक, लक्ष दे
तुज
— तुला

ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.

चित्र: Anonymous - Krishna Revels with the Gopis, Page from a Dispersed Gita Govinda (Song of the Cowherds) - 2003.165 - Metropolitan Museum of Art — anonymous, Public domain, via Wikimedia Commons.

WhatsUp मराठी वर — प्रत्यक्ष भेट

हेही वाचा

स्रोत — santsahitya.in

पडताळणी बाकी — मूळ मुद्रित प्रतीशी ओवीवार पडताळणी बाकी आहे. चूक कळवा.