मदिरेवाचून डुलणे
निषिद्धाच्या नावाने तो कशालाही धावतो. मदिरा न घेता डुलतो, सन्निपातावाचून बरळतो, प्रेमावाचून भुलतो. चित्त गेलेले, पण ती उन्मनी नव्हे. अशा वेळी मरण आले तर तो तमासकटच निघतो.
तैसें निषिद्धाचेनि नांवें । भलतेंही भरे हावे । तियेविषयीं धांवे । घेती करणें ॥ २५१ ॥
मदिरा न घेतां डुले । सन्निपातेंवीण बरळे । निष्प्रेमेंचि भुले । पिसें जैसें ॥ २५२ ॥
चित्त तरी गेलें आहे । परी उन्मनी ते नोहे । ऐसें माल्हातिजे मोहें । माजिरेनि ॥ २५३ ॥
किंबहुना ऐसैसीं । इयें चिन्हें तम पोषीं । जैं वाढे आयितीसी । आपुलिया ॥ २५४ ॥
आणि हेंचि होय प्रसंगें । मरणाचें जरी पडे खागें । तरी तेतुलेनि निगे । तमेंसीं तो ॥ २५५ ॥
राईचे बीज राईच
राई आपले राईपण बीजात साठवून अंग टाकते; मग दुसरे काय उगवणार? तमाच्या गाठोड्यात संकल्प बांधून देह गेला की पुन्हा तमाचाच होतो — पशू, पक्षी, झाड किंवा कृमी. म्हणूनच सत्त्वगुणाने निपजते ते सुकृत.
राई राईपण बीजीं । सांठवूनियां अंग त्यजी । मग विरूढे तैं दुजी । गोठी आहे ? ॥ २५६ ॥
पैं होऊनि दीपकलिका । येरु आगी विझो कां । कां जेथ लागे तेथ असका । तोचि आहे ॥ २५७ ॥
म्हणौनि तमाचिये लोथें । बांधोनियां संकल्पातें । देह जाय तैं मागौतें । तमाचेचि होय ॥ २५८ ॥
आतां काय येणें बहुवे । जो तमोवृद्धि मृत्यु लाहे । तो पशु कां पक्षी होये । झाड कां कृमी ॥ २५९ ॥
येणेंचि पैं कारणें । जें निपजे सत्त्वगुणें । तें सुकृत ऐसें म्हणे । श्रौत समो ॥ २६० ॥
निंबोळीचे पीक
सात्त्विक फळ निर्मळ, सुखज्ञानाने सरळ. राजस क्रिया म्हणजे इंद्रावणीचे फळ — सुखाने चितारून दुःखाने फळते; निंबोळीचे पीक, वर गोड आत विष. तामस कर्म अज्ञानफळानेच पिकते, विषाचा अंकुर विषानेच. म्हणून दिवसाला सूर्य तसे ज्ञानाला सत्त्व.
म्हणौनि तया निर्मळा । सुखज्ञानी सरळा । अपूर्व ये फळा । सात्त्विक तें ॥ २६१ ॥
मग राजसा जिया क्रिया । तया इंद्रावणी फळलिया । जें सुखें चितारूनियां । फळती दुःखें ॥ २६२ ॥
कां निंबोळियेचें पिक । वरि गोड आंत विख । तैसें तें राजस देख । क्रियाफळ ॥ २६३ ॥
तामस कर्म जितुकें । अज्ञानफळेंचि पिके । विषांकुर विखें । जियापरी ॥ २६४ ॥
म्हणौनि बा रे अर्जुना । येथ सत्त्वचि हेतु ज्ञाना । जैसा कां दिनमाना । सूर्य हा पैं ॥ २६५ ॥
तळहातावरचा आवळा
लोभाला रज कारण, आणि मोह-अज्ञान-प्रमादाला तम मूळ. असे विचाराच्या डोळ्यांना तिन्ही गुण तळहातावरच्या आवळ्यासारखे वेगवेगळे दाखवले. रज आणि तम पतनाकडे नेतात; ज्ञानाकडे सत्त्वावाचून कोणी नेत नाही.
आणि तैसेंचि हें जाण । लोभासि रज कारण । आपुलें विस्मरण । अद्वैता जेवीं ॥ २६६ ॥
मोह अज्ञान प्रमादा । ययां मैळेया दोषवृंदा । पुढती पुढती प्रबुद्धा । तमचि मूळ ॥ २६७ ॥
ऐसें विचाराच्या डोळां । तिन्ही गुण हे वेगळवेगळां । दाविले जैसा आंवळा । तळहातींचा ॥ २६८ ॥
तंव रजतमें दोन्हीं । देखिलीं प्रौढ पतनीं । सत्त्वावांचूनि नाणीं । ज्ञानाकडे ॥ २६९ ॥
म्हणौनि सात्त्विक वृत्ती । एक जाले गा जन्मव्रती । सर्वत्यागें चतुर्थी । भक्ति जैसी ॥ २७० ॥
एका ताटात सुखदुःखाचे खिचडे
सत्त्वाने जगणारे-मरणारे स्वर्गाचे राजे होतात; रजाने मृत्युलोकात माणूस होतात, जिथे सुखदुःखाचे खिचडे एकाच ताटात जेवावे लागते; आणि तमाने नरकभूमीचे मूळपत्र घेतात.
तैसें सत्त्वाचेनि नटनाचें । असणें जाणें जयांचें । ते तनुत्यागीं स्वर्गींचे । राय होती ॥ २७१ ॥
इयाचि परी रजें । जिहीं कां जीजे मरिजे । तिहीं मनुष्य होईजे । मृत्युलोकीं ॥ २७२ ॥
तेथ सुखदुःखाचें खिचटें । जेविजें एकेचि ताटें । जेथ इये मरणवाटे । पडिलें नुठी ॥ २७३ ॥
आणि तयाचि स्थिति तमीं । जे वाढोनि निमती भोगक्षमीं । ते घेती नरकभूमी । मूळपत्र ॥ २७४ ॥
एवं वस्तूचिया सत्ता । त्रिगुणासी पंडुसुता । दाविली सकारणता । आघवीचि ॥ २७५ ॥
स्वप्नातला राजा हरतो आणि जिंकतो
वस्तू स्वतःलाच गुणांसारखी पाहून कार्यविशेषाला अनुसरते. स्वप्नातल्या राजाला परचक्र दिसते आणि तो स्वतःच हरतो-जिंकतो. मध्य, ऊर्ध्व आणि अधो हे गुणवृत्तीचे भेद दृष्टीवाचून नाहीत; वस्तू शुद्धच.
पैं वस्तु वस्तुत्वें असिकें । तें आपणपें गुणासारिखें । देखोनि कार्यविशेखें । अनुकरे गा ॥ २७६ ॥
जैसें कां स्वप्नींचेनि राजें । जैं परचक्र देखिजे । तैं हारी जैत होईजे । आपणपांचि ॥ २७७ ॥
तैसे मध्योर्ध्व अध । हे जे गुणवृत्तिभेद । ते दृष्टीवांचूनि शुद्ध । वस्तुचि असे ॥ २७८ ॥
परी हे वाहणी असो । तरी तुज आन न दिसो । परिसें तें सांगतसों । मागील गोठी ॥ २७९ ॥
तरी ऐसें जाणिजे । सामर्थ्यें तिन्ही सहजें । होती देहव्याजें । गुणचि हे ॥ २८० ॥
दूध मुरून दही
इंधनाच्या आकाराने अग्नी अवतरतो, भूमिरस वृक्ष होतो, दूध मुरून दही होते, गोडी ऊस होऊन मूर्त होते — तसे अंतःकरण देह होऊन त्रिगुण होतात आणि बंधाचे कारण ठरतात. पण नवल हे की एवढा गुंता असूनही गुणातीतता खोमत नाही.
इंधनाचेनि आकारें । अग्नि जैसा अवतरे । कां आंगवे तरुवरें । भूमिरसु ॥ २८१ ॥
नाना दहिंयाचेनि मिसें । परिणमे दूधचि जैसें । कां मूर्त होय ऊंसें । गोडी जेवीं ॥ २८२ ॥
तैसें हे स्वांतःकरण । देहचि होती त्रिगुण । म्हणौनि बंधासि कारण । घडे कीर ॥ २८३ ॥
परी चोज हें धनुर्धरा । जे एवढा हा गुंफिरा । मोक्षाचा संसारा । उणा नोहे ॥ २८४ ॥
त्रिगुण आपुलालेनि धर्में । देहींचे माघुत साउमें । चाळितांही न खोमें । गुणातीतता ॥ २८५ ॥
नट स्वतःच्या नाटकाला फसत नाही
जागा झालेला माणूस स्वप्न पाहतो तसे बोधलेल्या जिवाला दिसले तर; किंवा काठावर उभे राहून पाण्यातले स्वतःचे प्रतिबिंब लाटांत अनेक होताना पाहावे तसे; किंवा नट स्वतःच्या नाटकाला फसत नाही तसे — गुणजात पाहावे, होऊ नये.
ऐसी मुक्ति असे सहज । ते आतां परिसऊं तुज । जे तूं ज्ञानांबुज- । द्विरेफु कीं ॥ २८६ ॥
आणि गुणीं गुणाजोगें । चैतन्य नोहे मागें । बोलिलों तें खागें । तेवींचि हें ॥ २८७ ॥
तरी पार्था जैं ऐसें । बोधलेनि जीवें दिसे । स्वप्न कां जैसें । चेइलेनी ॥ २८८ ॥
नातरी आपण जळीं । बिंबलों तीरोनी न्याहळी । चळण होतां कल्लोळीं । अनेकधा ॥ २८९ ॥
कां नटलेनि लाघवें । नटु जैसा न झकवे । तैसें गुणजात देखावें । न होनियां ॥ २९० ॥
आकाशाला तीन ऋतू
आकाश तिन्ही ऋतू धारण करूनही स्वतःला वेगळे होऊ देत नाही. तसे गुणांत असूनही गुणांपलीकडे जे आपण आहे ते मूळ अहंतेत बसते; तिथून पाहून म्हणते — मी साक्षी, अकर्ता; क्रिया गुणच चालवतात.
पैं ऋतुत्रय आकाशें । धरूनियांही जैसें । नेदिजेचि येवों वोसें । वेगळेपणा ॥ २९१ ॥
तैसें गुणीं गुणापरौतें । जें आपणपें असे आयितें । तिये अहं बैसे अहंतें । मूळकेचिये ॥ २९२ ॥
तैं तेथूनि मग पाहतां । म्हणे साक्षी मी अकर्ता । हे गुणचि क्रियाजातां । नियोजित ॥ २९३ ॥
सत्त्वरजतमांचा । भेदीं पसरु कर्माचा । होत असे तो गुणांचा । विकारु हा ॥ २९४ ॥
ययामाजीं मी ऐसा । वनीं कां वसंतु जैसा । वनलक्ष्मीविलासा । हेतुभूत ॥ २९५ ॥
सूर्याचे काम कोणते?
वनात वसंत असावा, सूर्याने तारांगणे लोपावीत, सूर्यकांत पेटावा, कमळ उमलावे, अंधार जावा — यांतले कोणतेच सूर्याचे काम नाही. तसा मी देहात अकर्ता, नुसता सत्तारूप. मी गुण दाखवतो आणि पाहतो; त्यांचे गुणपण माझ्याच आधाराने.
कां तारांगणीं लोपावें । सूर्यकांतीं उद्दीपावें । कमळीं विकासावें । जावें तमें ॥ २९६ ॥
ये कोणाचीं काजें कहीं । सवितिया जैसी नाहीं । तैसा अकर्ता मी देहीं । सत्तारूप ॥ २९७ ॥
मी दाऊनि गुण देखे । गुणता हे मियां पोखे । ययाचेनि निःशेखें । उरे तें मी ॥ २९८ ॥
ऐसेनि विवेकें जया । उदो होय धनंजया । ये गुणातीतत्व तया । अर्थपंथें ॥ २९९ ॥
आतां निर्गुण असे आणिक । तें तो जाणें अचुक । जे ज्ञानें केलें टीक । तयाचिवरी ॥ ३०० ॥
नळकांडीवरचा पोपट
मग नदीला सिंधुत्व यावे तशी माझी सत्ता त्याला येते. नळकांडीवरून उठलेला पोपट फांदीवर बसावा तसा तो मूळ अहंतेने वेढलेला. अज्ञानाच्या निद्रेत घोरणारा स्वस्वरूपात जागा झाला; बुद्धिभेदाचा आरसा हातून पडला म्हणून प्रतिबिंबही गेले.
किंबहुना पंडुसुता । ऐसी तो माझी सत्ता । पावे जैसी सरिता । सिंधुत्व गा ॥ ३०१ ॥
नळिकेवरूनि उठिला । जैसा शुक शाखे बैसला । तैसा मूळ अहंतें वेढिला । तो मी म्हणौनि ॥ ३०२ ॥
अगा अज्ञानाचिया निदा । जो घोरत होता बदबदा । तो स्वस्वरूपीं प्रबुद्धा । चेइला कीं ॥ ३०३ ॥
पैं बुद्धिभेदाचा आरिसा । तया हातोनि पडिला वीरेशा । म्हणौनि प्रतिमुखाभासा । मुकला तो ॥ ३०४ ॥
देहाभिमानाचा वारा । आतां वाजो ठेला वीरा । तैं ऐक्य वीचिसागरां । जीवेशां हें ॥ ३०५ ॥
समुद्राने वडवानळ विझत नाही
देहाभिमानाचा वारा थांबला की लाट आणि सागर, जीव आणि ईश एक. तो मी होऊन देहातच राहतो पण गुणांना सापडत नाही — भिंगाच्या घरात दिव्याचा प्रकाश मावत नाही, समुद्राने वडवानळ विझत नाही; पाण्यातल्या चंद्रासारखा तो देहात.
म्हणौनि मद्भावेंसी । प्राप्ति पाविजे तेणेंसरिसी । वर्षांतीं आकाशीं । घनजात जेवीं ॥ ३०६ ॥
तेवीं मी होऊनि निरुता । मग देहींचि ये असतां । नागवे देहसंभूतां । गुणांसि तो ॥ ३०७ ॥
जैसा भिंगाचेनि घरें । दीपप्रकाशु नावरे । कां न विझेचि सागरें । वडवानळु ॥ ३०८ ॥
तैसा आला गेला गुणांचा । बोधु न मैळे तयाचा । तो देहीं जैसा व्योमींचा । चंद्र जळीं ॥ ३०९ ॥
तिन्ही गुण आपुलालिये प्रौढी । देहीं नाचविती बागडीं । तो पाहोंही न धाडी । अहंतेतें ॥ ३१० ॥
सापाची कात कोण सांभाळतो?
तो इतका आत रुतून बसला आहे की शरीरात काय चालले आहे हेही जाणत नाही. साप पाताळात शिरल्यावर कात कोण सांभाळतो? सुगंध आकाशात मिळाला की कमळकोशात परत येत नाही. म्हणून जन्म-जरा-मरणादी सहा विकार देहातच राहतात.
हा ठायवरी । नेहटोनि ठेला अंतरीं । आतां काय वर्ते शरीरीं । हेंहीं नेणे ॥ ३११ ॥
सांडुनि आंगींची खोळी । सर्प रिगालिया पाताळीं । ते त्वचा कोण सांभाळी । तैसें जालें ॥ ३१२ ॥
कां सौरभ्य जीर्णु जैसा । आमोदु मिळोनि जाय आकाशा । माघारा कमळकोशा । नयेचि तो ॥ ३१३ ॥
पैं स्वरूपसमरसें । ऐक्य गा जालें तैसें । तेथ किं धर्म हें कैसें । नेणें देह ॥ ३१४ ॥
म्हणौनि जन्मजरामरण । इत्यादि जे साही गुण । ते देहींचि ठेले कारण । नाहीं तया ॥ ३१५ ॥
घडा फुटला की महदाकाश
घडा फुटून खापरे काढली की महदाकाश आपोआपच असते. तशी देहबुद्धी गेली आणि स्वतःची आठवण झाली की दुसरे काही उरतेच कुठे? अर्जुन मेघाने संबोखलेल्या मोरासारखा सुखावतो आणि विचारतो — तो कोणत्या चिन्हांनी ओळखायचा?
घटाचिया खापरिया । घटभंगीं फेडिलिया । महदाकाश अपैसया । जालेंचि असे ॥ ३१६ ॥
तैसी देहबुद्धी जाये । जैं आपणपां आठौ होय । तैं आन कांहीं आहे । तेंवांचुनी ? ॥ ३१७ ॥
येणें थोर बोधलेपणें । तयासि गा देहीं असणें । म्हणूनि तो मी म्हणें । गुणातीत ॥ ३१८ ॥
यया देवाचिया बोला । पार्थु अति सुखावला । मेघें संबोखिला । मोरु जैसा ॥ ३१९ ॥
तेणें तोषें वीर पुसे । जी कोण्ही चिन्हीं तो दिसे । जयामाजीं वसे । ऐसा बोधु ॥ ३२० ॥
नावातच उत्तर आहे
‘तुझी नवाईच आहे — उत्तर नावातच आहे.’ गुणातीत म्हणजे गुणाधीन नव्हे. पण गुणांच्या गोंधळात राहूनही तो अधीन नाही हे ओळखायचे कसे — हा संदेह असेल तर विचारू शकतोस; आता त्याचे रूप करून सांगतो.
तो निर्गुण काय आचरे । कैसेनि गुण निस्तरे । हें सांगिजो माहेरें । कृपेचेनि ॥ ३२१ ॥
यया अर्जुनाचिया प्रश्ना । तो षड्गुणांचा राणा । परिहारु आकर्णा । बोलतु असे ॥ ३२२ ॥
म्हणे पार्था तुझी नवाई । हें येतुलेंचि पुससी काई । तें नामचि तया पाहीं । सत्य लटिकें ॥ ३२३ ॥
गुणातीत जया नांवें । तो गुणाधीन तरी नव्हे । ना होय तरी नांगवे । गुणां यया ॥ ३२४ ॥
परी अधीन कां नांगवें । हेंचि कैसेनि जाणावें । गुणांचिये रवरवे- । माजीं असतां ॥ ३२५ ॥
‘मी किती कर्मठ’ असे वाटत नाही
रजाच्या मदात देह कर्मांनी वेढला तरी ‘मीच कर्मठ’ असा श्रीमाठ येत नाही, आणि दरिद्री बुद्धीचा वीटही नाही. सत्त्वाने सगळ्या इंद्रियांत ज्ञान फाकले तरी सुविद्यतेचा आनंद उसळत नाही. तम वाढले तरी अज्ञानाने श्रमत नाही.
हा संदेह जरी वाहसी । तरी सुखें पुसों लाहसी । परिस आतां तयासी । रूप करूं ॥ ३२६ ॥
तरी रजाचेनि माजें । देहीं कर्माचें आणोजें । प्रवृत्ति जैं घेईजे । वेंटाळुनि ॥ ३२७ ॥
तैं मीचि कां कर्मठ । ऐसा न ये श्रीमाठ । दरिद्रलिये बुद्धी वीट । तोही नाहीं ॥ ३२८ ॥
अथवा सत्त्वेंचि अधिकें । जैं सर्वेंद्रियीं ज्ञान फांके । तैं सुविद्यता तोखें । उभजेही ना ॥ ३२९ ॥
कां वाढिन्नलेनि तमें । न गिळिजेचि मोहभ्रमें । तैं अज्ञानत्वें न श्रमे । घेणेंही नाहीं ॥ ३३० ॥
हिमालय बर्फाने कापतो का?
मोहाच्या वेळी ज्ञानाची चाड धरत नाही; ज्ञानाने कर्मांचा अनादर करत नाही आणि दुःखीही होत नाही. सूर्याला सकाळ-दुपार-संध्याकाळ नसते तसा. समुद्राला पाऊस लागतो का? हिमालय बर्फाने कापतो का? उन्हाळा आगीला जाळतो का?
पैं मोहाच्या अवसरीं । ज्ञानाची चाड न धरी । ज्ञानें कर्में नादरी । होतां न दुःखी ॥ ३३१ ॥
सायंप्रातर्मध्यान्हा । या तिन्ही काळांची गणना । नाहीं जेवीं तपना । तैसा असे ॥ ३३२ ॥
तया वेगळाचि काय प्रकाशें । ज्ञानित्व यावें असें । कायि जळार्णव पाउसें । साजा होय ? ॥ ३३३ ॥
ना प्रवर्तलेनि कर्में । कर्मठत्व तयां कां गमे । सांगें हिमवंतु हिमें । कांपे कायी ? ॥ ३३४ ॥
नातरी मोह आलिया । काई पां ज्ञाना मुकिजैल तया । हो मा आगीतें उन्हाळेया । जाळवत असे ? ॥ ३३५ ॥
वाटेवरच्या गुंत्यातला प्रवासी
गुण आणि त्यांची कार्ये सगळे तोच आहे, म्हणून तोडातोड नाही. तो देहात आला आहे तो वाटेने जाताना गुंत्यात थांबावे तसा. तो जिंकत नाही आणि हरवतही नाही — रणांगणावरच्या तटस्थासारखा, देहातल्या प्राणासारखा, घरातल्या अतिथीसारखा, चौरस्त्यावरच्या खांबासारखा उदास.
तैसे गुणागुणकार्य हें । आघवेंचि आपण आहे । म्हणौनि एकेका नोहे । तडातोडी ॥ ३३६ ॥
येवढे गा प्रतीती । तो देहा आलासे वस्ती । वाटे जातां गुंती- । माजीं जैसा ॥ ३३७ ॥
तो जिणता ना हरवी । तैसा गुण नव्हे ना करवी । जैसी कां श्रोणवी । संग्रामींची ॥ ३३८ ॥
कां शरीराआंतील प्राणु । घरीं आतिथ्याचा ब्राह्मणु । नाना चोहटांचा स्थाणु । उदासु जैसा ॥ ३३९ ॥
आणि गुणाचा यावाजावा । ढळे चळे ना पांडवा । मृगजळाचा हेलावा । मेरु जैसा ॥ ३४० ॥
स्वप्न जागलेल्याला फसवत नाही
वाऱ्याने आकाश हलते का, अंधाराने सूर्य गिळला जातो का? स्वप्न जागलेल्याला फसवत नाही, तसा तो गुणांनी बांधला जात नाही. गुणांना तो सापडत नाही, पण दुरून पाहताना गुणदोष सभ्य माणसासारखा ओळखतो.
हें बहुत कायि बोलिजे । व्योम वारेनि न वचिजे । कां सूर्य ना गिळिजे । अंधकारें ? ॥ ३४१ ॥
स्वप्न कां गा जियापरी । जागतयातें न सिंतरी । गुणीं तैसा अवधारीं । न बंधिजे तो ॥ ३४२ ॥
गुणांसि कीर नातुडे । परी दुरूनि जैं पाहे कोडें । तैं गुणदोष सायिखडें । सभ्यु जैसा ॥ ३४३ ॥
सत्कर्में सात्त्विकीं । रज तें रजोविषयकीं । तम मोहादिकीं । वर्तत असे ॥ ३४४ ॥
परिस तयाचिया गा सत्ता । होती गुणक्रिया समस्ता । हें फुडें जाणे सविता । लौकिका जेवीं ॥ ३४५ ॥
चंद्र उगाच राहतो
समुद्र भरती घेतो, सोमकांत द्रवतो, कुमुदे उमलतात — चंद्र मात्र उगाच राहतो. वारा वाहतो आणि विझतो, गगन निश्चळ. तसा तो गुणांच्या गजबजीत डोलत नाही. आता त्याचे आचरण — वस्त्राला आतबाहेर सुतावाचून काही नाही, तसे तो चराचर माझ्या रूपाने पाहतो.
समुद्रचि भरती । सोमकांतचि द्रवती । कुमुदें विकासती । चंद्रु तो उगा ॥ ३४६ ॥
कां वाराचि वाजे विझे । गगनें निश्चळ असिजे । तैसा गुणाचिये गजबजे । डोलेना जो ॥ ३४७ ॥
अर्जुना येणें लक्षणें । तो गुणातीतु जाणणें । परिस आतां आचरणें । तयाचीं जीं ॥ ३४८ ॥
तरी वस्त्रासि पाठीं पोटीं । नाहीं सुतावांचूनि किरीटी । ऐसें सुये दिठी । चराचर मद्रूपें ॥ ३४९ ॥
म्हणौनि सुखदुःखासरिसें । कांटाळें आचरे ऐसें । रिपुभक्तां जैसें । हरीचें देणें ॥ ३५० ॥
देहाच्या पाण्यातली मासोळी
देहाच्या पाण्यात मासोळी असेपर्यंतच सुखदुःख सेवले जाते. त्याने ते सोडून स्वस्वरूपातच मांडले आहे — कापणीनंतर बीज वेगळे निघावे तसे; गंगेने ओघ सोडून समुद्राचे अंग धरल्यावर खळाळाची लगबग सरावी तशी.
एर्हवीं तरी सहजें । सुखदुःख तैंचि सेविजे । देहजळीं होईजे । मासोळी जैं ॥ ३५१ ॥
आतां तें तंव तेणें सांडिलें । आहे स्वस्वरूपेंसीचि मांडिलें । सस्यांतीं निवडिलें । बीज जैसें ॥ ३५२ ॥
कां वोघ सांडूनि गांग । रिघोनि समुद्राचें आंग । निस्तरली लगबग । खळाळाची ॥ ३५३ ॥
तेवीं आपणपांचि जया । वस्ती जाली गा धनंजया । तया देहीं अपैसया । सुख तैसें दुःख ॥ ३५४ ॥
रात्रि तैसें पाहलें । हें धारणा जेवीं एक जालें । आत्माराम देहीं आतलें । द्वंद्व तैसें ॥ ३५५ ॥
निजलेल्याला साप आणि उर्वशी सारखीच
निजलेल्याला साप आणि उर्वशी सारखीच; तसे स्वरूपस्थाला देहातली द्वंद्वे. त्याच्या ठायीं शेण आणि सोने, रत्न आणि गोटा यांत फरक नाही. घरी स्वर्ग येवो की वाघ पडो, आत्मबुद्धीला भंग नाही — निवटलेले उपटत नाही, जळलेले उगवत नाही.
पैं निद्रिताचेनि आंगेंशीं । सापु तैशी उर्वशी । तेवीं स्वरूपस्था सरिशीं । देहीं द्वंद्वें ॥ ३५६ ॥
म्हणौनि तयाच्या ठायीं । शेणा सोनया विशेष नाहीं । रत्ना गुंडेया कांहीं । नेणिजे भेदु ॥ ३५७ ॥
घरा येवों पां स्वर्ग । कां वरिपडो वाघ । परी आत्मबुद्धीसि भंग । कदा नव्हे ॥ ३५८ ॥
निवटलें न उपवडे । जळीनलें न विरूढे । साम्यबुद्धी न मोडे । तयापरी ॥ ३५९ ॥
हा ब्रह्मा ऐसेनि स्तविजो । कां नीच म्हणौनि निंदिजो । परी नेणें जळों विझों । राखोंडी जैसी ॥ ३६० ॥
सूर्याच्या घरी अंधार की वात?
ब्रह्मा म्हणून स्तवा किंवा नीच म्हणून निंदा — राखेला जळणे-विझणे ठाऊक नाही. सूर्याच्या घरी अंधार कुठला आणि वात कुठली? ईश्वर म्हणून पुजला जावो की चोर म्हणून गांजला जावो, मित्र येवोत की वैरी — त्याला रात्र आणि पहाट सारखीच.
तैसी निंदा आणि स्तुती । नये कोण्हेचि व्यक्ती । नाहीं अंधारें कां वाती । सूर्या घरीं ॥ ३६१ ॥
ईश्वर म्हणौनि पूजिला । कां चोरु म्हणौनि गांजिला । वृषगजीं वेढिला । केला रावो ॥ ३६२ ॥
कां सुहृद पासीं आले । अथवा वैरी वरपडे जाले । परी नेणें राती पाहालें । तेज जेवीं ॥ ३६३ ॥
साहीं ऋतु येतां आकाशें । लिंपिजेचि ना जैसें । तेवीं वैशम्य मानसें । जाणिजेना ॥ ३६४ ॥
आणीकही एकु पाहीं । आचारु तयाच्या ठायीं । तरी व्यापारासि नाहीं । जालें दिसे ॥ ३६५ ॥
काहीच केलेले दिसत नाही
आणखी एक आचरण — त्याच्या ठायीं व्यापार झालेलाच दिसत नाही. प्रवृत्ती मावळली आहे आणि कर्मफळे त्या आगीत जळतात. दृष्ट-अदृष्टाचा भावच उगवत नाही. सुखावत नाही, शिणतही नाही; दगडासारखा. हाच खरा गुणातीत. आता गुण ओलांडण्याचा उपाय.
सर्वांरंभा उटकलें । प्रवृत्तीचें तेथ मावळले । जळती गा कर्मफळें । ते तो आगी ॥ ३६६ ॥
दृष्टादृष्टाचेनि नांवें । भावोचि जीवीं नुगवें । सेवी जें कां स्वभावें । पैठें होये ॥ ३६७ ॥
सुखे ना शिणे । पाषाणु कां जेणें मानें । तैसी सांडीमांडी मनें । वर्जिली असे ॥ ३६८ ॥
आतां किती हा विस्तारु । जाणें ऐसा आचारु । जयातें तोचि साचारु । गुणातीतु ॥ ३६९ ॥
गुणांतें अतिक्रमणें । घडे उपायें जेणें । तो आतां आईक म्हणे । श्रीकृष्णनाथु ॥ ३७० ॥
रत्नातली किळा
व्यभिचाररहित चित्ताने भक्तियोगाने मला सेवणारा गुणांना आवरू शकतो. पण मी कोण आणि ती भक्ती कोणती? मी रत्नातल्या किळेसारखा — ती रत्नच. द्रवपण तेच पाणी, अवकाश तेच आकाश, गोडी तीच साखर, ज्वाळा तोच अग्नी, दळे तेच कमळ.
तरी व्यभिचाररहित चित्तें । भक्तियोगें मातें । सेवी तो गुणातें । जाकळूं शके ॥ ३७१ ॥
तरी कोण मी कैसी भक्ती । अव्यभिचारा काय व्यक्ती । हे आघवीचि निरुती । होआवी लागे ॥ ३७२ ॥
तरी पार्था परियेसा । मी तंव येथ ऐसा । रत्नीं किळावो जैसा । रत्नगचि कीं तो ॥ ३७३ ॥
कां द्रवपणचि नीर । अवकाशचि अंबर । गोडी तेचि साखर । आन नाहीं ॥ ३७४ ॥
वन्हि तेचि ज्वाळ । दळाचि नांव कमळ । रूख तेंचि डाळ- । फळादिक ॥ ३७५ ॥
चंद्रबिंब सोलावे लागत नाही
गोठलेले हिमच हिमालय, मुरलेले दूधच दही. तसे ‘विश्व’ या नावाने जे आहे ते अख्खे मीच — चंद्रबिंब सोलावे लागत नाही. तूप थिजले तरी तूपच, कांकण न आटवता सोनेच, पट न उकलता धागाच. म्हणून विश्वपण जाऊन मग मला घ्यावे असे नाही; सकटच मी.
अगा हिम जें आकर्षलें । तेंचि हिमवंत जेवीं जालें । नाना दूध मुरालें । तेंचि दहीं ॥ ३७६ ॥
तैसें विश्व येणें नांवें । हें मीचि पैं आघवें । घेईं चंद्रबिंब सोलावें । न लगे जेवीं ॥ ३७७ ॥
घृताचें थिजलेंपण । न मोडितां घृतचि जाण । कां नाटितां कांकण । सोनेंचि तें ॥ ३७८ ॥
न उकलितां पटु । तंतुचि असे स्पष्टु । न विरवितां घटु । मृत्तिका जेवीं ॥ ३७९ ॥
म्हणौनि विश्वपण जावें । मग तैं मातें घेयावें । तैसा नव्हे आघवें । सकटचि मी ॥ ३८० ॥
सोन्याची टिका सोन्यालाच
असे मला जाणणे ती अव्यभिचारी भक्ती; इथे भेद दिसला तर तोच व्यभिचार. म्हणून भेद सोडून, स्वतःसकट मला जाणावे. सोन्याची टिका सोन्यालाच लागलेली असते; स्वतःला आणिक मानू नये. किरण तेजातून निघाला तरी तेजातच लागलेला.
ऐसेनि मातें जाणिजे । ते अव्यभिचारी भक्ति म्हणिजे । येथ भेदु कांहीं देखिजे । तरी व्यभिचारु तो ॥ ३८१ ॥
याकारणें भेदातें । सांडूनि अभेदें चित्तें । आपणया सकट मातें । जाणावें गा ॥ ३८२ ॥
पार्था सोनयाची टिका । सोनयासी लागली देखा । तैसें आपणपें आणिका । मानावें ना ॥ ३८३ ॥
तेजाचा तेजौनि निघाला । परी तेजींचि असे लागला । तया रश्मी ऐसा भला । बोधु होआवा ॥ ३८४ ॥
पैं परमाणु भूतळीं । हिमकणु हिमाचळीं । मजमाजीं न्याहाळीं । अहं तैसें ॥ ३८५ ॥
लहान लाट सिंधूहून भिन्न नाही
लहान लाट सिंधूहून भिन्न नाही, तसा ईश्वरात मी निराळा नाही. अशा समरसाने जी दृष्टी उल्हासते तिलाच आम्ही भक्ती म्हणतो — आणि तीच ज्ञानाचे चांगले आणि योगाचे सर्वस्व. सिंधू आणि मेघांमधली अखंड धार तशी ती वृत्ती.
हो कां तरंगु लहानु । परी सिंधूसी नाहीं भिन्नु । तैसा ईश्वरीं मी आनु । नोहेचि गा ॥ ३८६ ॥
ऐसेनि बा समरसें । दृष्टि जे उल्हासे । ते भक्ति पैं ऐसे । आम्ही म्हणों ॥ ३८७ ॥
आणि ज्ञानाचें चांगावें । इयेचि दृष्टि नांवें । योगाचेंही आघवें । सर्वस्व हें ॥ ३८८ ॥
सिंधू आणि जळधरा- । माजीं लागली अखंड धारा । तैसी वृत्ति वीरा । प्रवर्ते ते ॥ ३८९ ॥
कां कुहेसीं आकाशा । तोंडीं सांदा नाहीं तैसा । तो परमपुरुषीं तैसा । एकवटे गा ॥ ३९० ॥
सैंधवाचा खडा विरल्यावर
प्रतिबिंबापासून बिंबापर्यंत प्रभेची उजाळी, तशी सोऽहंवृत्ती. ती अवतरली की तीही आपोआप सरते — सैंधवाचा खडा सिंधूत विरल्यावर आणखी विरवायचे उरत नाही; गवत जाळून अग्नीही विझतो. भेद नाशून ज्ञानही उरत नाही; माझे पैलपण जाते, भक्ताचे ऐलपण राहते, आणि अनादि ऐक्यच निवडते.
प्रतिबिंबौनि बिंबवरी । प्रभेची जैसी उजरी । ते सोऽहंवृत्ती अवधारीं । तैसी होय ॥ ३९१ ॥
ऐसेनि मग परस्परें । ते सोऽहंवृत्ति जैं अवतरे । तैं तियेहि सकट सरे । अपैसया ॥ ३९२ ॥
जैसा सैंधवाचा रवा । सिंधूमाजीं पांडवा । विरालेया विरवावा । हेंही ठाके ॥ ३९३ ॥
नातरी जाळूनि तृण । वन्हिही विझे आपण । तैसें भेदु नाशूनि जाण । ज्ञानही नुरे ॥ ३९४ ॥
माझें पैलपण जाये । भक्त हें ऐलपण ठाये । अनादि ऐक्य जें आहे । तेंचि निवडे ॥ ३९५ ॥
एकपणालाही मिठी उरत नाही
मग गुणांना जिंकणे हा प्रश्नच उरत नाही, कारण एकपणालाही मिठी पडायची सरली. ही दशा म्हणजे ब्रह्मत्व. अशा भक्ताला ब्रह्मता पतिव्रतेसारखी. गंगेच्या ओघातून निघालेल्या पाण्याला सिंधुपदावाचून दुसरे ध्येय नाही.
आतां गुणातें तो किरीटी । जिणे या नव्हती गोष्टी । जे एकपणाही मिठी । पडों सरली ॥ ३९६ ॥
किंबहुना ऐसी दशा । तें ब्रह्मत्व गा सुदंशा । हें तो पावें जो ऐसा । मातें भजे ॥ ३९७ ॥
पुढतीं इहीं लिंगीं । भक्तु जो माझा जगीं । हे ब्रह्मता तयालागीं । पतिव्रता ॥ ३९८ ॥
जैसें गंगेचेनि वोघें । डळमळित जळ जें निघे । सिंधुपद तयाजोगें । आन नाहीं ॥ ३९९ ॥
तैसा ज्ञानाचिया दिठी । जो मातें सेवी किरीटी । तो होय ब्रह्मतेच्या मुकुटीं । चूडारत्न ॥ ४०० ॥
ब्रह्म म्हणजे मीच
या ब्रह्मत्वालाच सायुज्य म्हणतात, हाच चौथा पुरुषार्थ. पण ‘माझी आराधना ही ब्रह्मत्वाची नुसती सोपान आणि मी साधन’ असे मनात येऊ देऊ नकोस — माझ्यावाचून ब्रह्म वेगळे नाही. ‘ब्रह्म’ या शब्दाचा अभिप्राय मीच; मंडळ आणि चंद्रमा दोन नाहीत.
यया ब्रह्मत्वासीचि पार्था । सायुज्य ऐसी व्यवस्था । याचि नांवें चौथा । पुरुषार्थ गा ॥ ४०१ ॥
परी माझें आराधन । ब्रह्मत्वीं होय सोपान । एथ मी हन साधन । गमेन हो ॥ ४०२ ॥
तरी झणीं ऐसें । तुझ्या चित्तीं पैसें । पैं ब्रह्म आन नसे । मीवांचूनि ॥ ४०३ ॥
अगा ब्रह्म या नांवा । अभिप्रायो मी पांडवा । मीचि बोलिजे आघवा । शब्दीं इहीं ॥ ४०४ ॥
पैं मंडळ आणि चंद्रमा । दोन्ही नव्हती सुवर्मा । तैसा मज आणि ब्रह्मा । भेदु नाहीं ॥ ४०५ ॥
धृतराष्ट्राचा वैताग
नित्य, निष्कंप, अनावृत, धर्मरूप, अमाप सुख, अद्वितीय; विवेक आपले काम उरकून ज्या धामात थांबतो — थोडक्यात मी. असे अनन्यांचा सोयरा बोलला. इथे धृतराष्ट्र वैतागतो — ‘संजया, तुला कोणी विचारले? माझी अवस्था संपव, विजयाची गुढी सांग.’
अगा नित्य जें निष्कंप । अनावृत धर्मरूप । सुख जें उमप । अद्वितीय ॥ ४०६ ॥
विवेकु आपलें काम । सारूनि ठाकी जें धाम । निष्कर्षाचें निःसीम । किंबहुना मी ॥ ४०७ ॥
ऐसेसें हो अवधारा । तो अनन्याचा सोयरा । सांगतसे वीरा । पार्थासी ॥ ४०८ ॥
येथ धृतराष्ट्र म्हणे । संजया हें तूतें कोणें । पुसलेनिविण वायाणें । कां बोलसी ? ॥ ४०९ ॥
माझी अवसरी ते फेडी । विजयाची सांगें गुढी । येरु जीवीं म्हणे सांडीं । गोठी यया ॥ ४१० ॥
संजयाची कळकळ
संजय मनात चकित होतो — ‘देवाशीच याचे द्वंद्व कसे?’ आणि इच्छितो की तो कृपाळू तुष्ट होवो, या राजाला हा विवेक घोटला जावो आणि मोहाचा महारोग फिटो. असे चिंतत संवाद सांभाळताना त्याच्या चित्ताला हर्षाचा महापूर येतो — आणि त्याच उत्साहाने पुढचे कृष्णवचन सांगितले जाईल, म्हणतो निवृत्तीचा ज्ञानदेव.
संजयो विस्मयो मानसीं । आहा करूनि रसरसी । म्हणे कैसें पां देवेंसी । द्वंद्व यया ? ॥ ४११ ॥
तरी तो कृपाळु तुष्टो । यया विवेकु हा घोंटो । मोहाचा फिटो । महारोगु ॥ ४१२ ॥
संजयो ऐसें चिंतितां । संवादु तो सांभाळितां । हरिखाचा येतु चित्ता । महापूरु ॥ ४१३ ॥
म्हणौनि आतां येणें । उत्साहाचेनि अवतरणें । श्रीकृष्णाचें बोलणें । सांगिजैल ॥ ४१४ ॥
तया अक्षराआंतील भावो । पाववीन मी तुमचा ठावो । आइका म्हणे ज्ञानदेवो । निवृत्तीचा ॥ ४१५ ॥
ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.