मुख्य मजकुराकडे जा
WhatsUp मराठी कोश
—
ज्ञानेश्वरी — अध्याय चौदावा

साहित्य

ज्ञानेश्वरी — अध्याय चौदावा

ओव्या २५१–४१५

Dnyaneshwari — Adhyay 14, part 2

रचना — संत ज्ञानेश्वर · १२७५–१२९६

सारांश

सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांचे विवेचन. प्रत्येक गुण माणसाला कसा बांधतो, त्याची लक्षणे काय, आणि मृत्यूसमयी कोणता गुण प्रबळ असल्यास कोणती गती मिळते — हे सविस्तर येते. शेवटी तिन्ही गुणांच्या पलीकडे जाणारा ‘गुणातीत’ कोण, याचे वर्णन.

तैसें निषिद्धाचेनि नांवें ।भलतेंही भरे हावे ।तियेविषयीं धांवे ।घेती करणें ॥ २५१ ॥
मदिरा न घेतां डुले ।सन्निपातेंवीण बरळे ।निष्प्रेमेंचि भुले ।पिसें जैसें ॥ २५२ ॥
चित्त तरी गेलें आहे ।परी उन्मनी ते नोहे ।ऐसें माल्हातिजे मोहें ।माजिरेनि ॥ २५३ ॥
किंबहुना ऐसैसीं ।इयें चिन्हें तम पोषीं ।जैं वाढे आयितीसी ।आपुलिया ॥ २५४ ॥
आणि हेंचि होय प्रसंगें ।मरणाचें जरी पडे खागें ।तरी तेतुलेनि निगे ।तमेंसीं तो ॥ २५५ ॥
राई राईपण बीजीं ।सांठवूनियां अंग त्यजी ।मग विरूढे तैं दुजी ।गोठी आहे ? ॥ २५६ ॥
पैं होऊनि दीपकलिका ।येरु आगी विझो कां ।कां जेथ लागे तेथ असका ।तोचि आहे ॥ २५७ ॥
म्हणौनि तमाचिये लोथें ।बांधोनियां संकल्पातें ।देह जाय तैं मागौतें ।तमाचेचि होय ॥ २५८ ॥
आतां काय येणें बहुवे ।जो तमोवृद्धि मृत्यु लाहे ।तो पशु कां पक्षी होये ।झाड कां कृमी ॥ २५९ ॥
येणेंचि पैं कारणें ।जें निपजे सत्त्वगुणें ।तें सुकृत ऐसें म्हणे ।श्रौत समो ॥ २६० ॥
म्हणौनि तया निर्मळा ।सुखज्ञानी सरळा ।अपूर्व ये फळा ।सात्त्विक तें ॥ २६१ ॥
मग राजसा जिया क्रिया ।तया इंद्रावणी फळलिया ।जें सुखें चितारूनियां ।फळती दुःखें ॥ २६२ ॥
कां निंबोळियेचें पिक ।वरि गोड आंत विख ।तैसें तें राजस देख ।क्रियाफळ ॥ २६३ ॥
तामस कर्म जितुकें ।अज्ञानफळेंचि पिके ।विषांकुर विखें ।जियापरी ॥ २६४ ॥
म्हणौनि बा रे अर्जुना ।येथ सत्त्वचि हेतु ज्ञाना ।जैसा कां दिनमाना ।सूर्य हा पैं ॥ २६५ ॥
आणि तैसेंचि हें जाण ।लोभासि रज कारण ।आपुलें विस्मरण ।अद्वैता जेवीं ॥ २६६ ॥
मोह अज्ञान प्रमादा ।ययां मैळेया दोषवृंदा ।पुढती पुढती प्रबुद्धा ।तमचि मूळ ॥ २६७ ॥
ऐसें विचाराच्या डोळां ।तिन्ही गुण हे वेगळवेगळां ।दाविले जैसा आंवळा ।तळहातींचा ॥ २६८ ॥
तंव रजतमें दोन्हीं ।देखिलीं प्रौढ पतनीं ।सत्त्वावांचूनि नाणीं ।ज्ञानाकडे ॥ २६९ ॥
म्हणौनि सात्त्विक वृत्ती ।एक जाले गा जन्मव्रती ।सर्वत्यागें चतुर्थी ।भक्ति जैसी ॥ २७० ॥
तैसें सत्त्वाचेनि नटनाचें ।असणें जाणें जयांचें ।ते तनुत्यागीं स्वर्गींचे ।राय होती ॥ २७१ ॥
इयाचि परी रजें ।जिहीं कां जीजे मरिजे ।तिहीं मनुष्य होईजे ।मृत्युलोकीं ॥ २७२ ॥
तेथ सुखदुःखाचें खिचटें ।जेविजें एकेचि ताटें ।जेथ इये मरणवाटे ।पडिलें नुठी ॥ २७३ ॥
आणि तयाचि स्थिति तमीं ।जे वाढोनि निमती भोगक्षमीं ।ते घेती नरकभूमी ।मूळपत्र ॥ २७४ ॥
एवं वस्तूचिया सत्ता ।त्रिगुणासी पंडुसुता ।दाविली सकारणता ।आघवीचि ॥ २७५ ॥
पैं वस्तु वस्तुत्वें असिकें ।तें आपणपें गुणासारिखें ।देखोनि कार्यविशेखें ।अनुकरे गा ॥ २७६ ॥
जैसें कां स्वप्नींचेनि राजें ।जैं परचक्र देखिजे ।तैं हारी जैत होईजे ।आपणपांचि ॥ २७७ ॥
तैसे मध्योर्ध्व अध ।हे जे गुणवृत्तिभेद ।ते दृष्टीवांचूनि शुद्ध ।वस्तुचि असे ॥ २७८ ॥
परी हे वाहणी असो ।तरी तुज आन न दिसो ।परिसें तें सांगतसों ।मागील गोठी ॥ २७९ ॥
तरी ऐसें जाणिजे ।सामर्थ्यें तिन्ही सहजें ।होती देहव्याजें ।गुणचि हे ॥ २८० ॥
इंधनाचेनि आकारें ।अग्नि जैसा अवतरे ।कां आंगवे तरुवरें ।भूमिरसु ॥ २८१ ॥
नाना दहिंयाचेनि मिसें ।परिणमे दूधचि जैसें ।कां मूर्त होय ऊंसें ।गोडी जेवीं ॥ २८२ ॥
तैसें हे स्वांतःकरण ।देहचि होती त्रिगुण ।म्हणौनि बंधासि कारण ।घडे कीर ॥ २८३ ॥
परी चोज हें धनुर्धरा ।जे एवढा हा गुंफिरा ।मोक्षाचा संसारा ।उणा नोहे ॥ २८४ ॥
त्रिगुण आपुलालेनि धर्में ।देहींचे माघुत साउमें ।चाळितांही न खोमें ।गुणातीतता ॥ २८५ ॥
ऐसी मुक्ति असे सहज ।ते आतां परिसऊं तुज ।जे तूं ज्ञानांबुज- ।द्विरेफु कीं ॥ २८६ ॥
आणि गुणीं गुणाजोगें ।चैतन्य नोहे मागें ।बोलिलों तें खागें ।तेवींचि हें ॥ २८७ ॥
तरी पार्था जैं ऐसें ।बोधलेनि जीवें दिसे ।स्वप्न कां जैसें ।चेइलेनी ॥ २८८ ॥
नातरी आपण जळीं ।बिंबलों तीरोनी न्याहळी ।चळण होतां कल्लोळीं ।अनेकधा ॥ २८९ ॥
कां नटलेनि लाघवें ।नटु जैसा न झकवे ।तैसें गुणजात देखावें ।न होनियां ॥ २९० ॥
पैं ऋतुत्रय आकाशें ।धरूनियांही जैसें ।नेदिजेचि येवों वोसें ।वेगळेपणा ॥ २९१ ॥
तैसें गुणीं गुणापरौतें ।जें आपणपें असे आयितें ।तिये अहं बैसे अहंतें ।मूळकेचिये ॥ २९२ ॥
तैं तेथूनि मग पाहतां ।म्हणे साक्षी मी अकर्ता ।हे गुणचि क्रियाजातां ।नियोजित ॥ २९३ ॥
सत्त्वरजतमांचा ।भेदीं पसरु कर्माचा ।होत असे तो गुणांचा ।विकारु हा ॥ २९४ ॥
ययामाजीं मी ऐसा ।वनीं कां वसंतु जैसा ।वनलक्ष्मीविलासा ।हेतुभूत ॥ २९५ ॥
कां तारांगणीं लोपावें ।सूर्यकांतीं उद्दीपावें ।कमळीं विकासावें ।जावें तमें ॥ २९६ ॥
ये कोणाचीं काजें कहीं ।सवितिया जैसी नाहीं ।तैसा अकर्ता मी देहीं ।सत्तारूप ॥ २९७ ॥
मी दाऊनि गुण देखे ।गुणता हे मियां पोखे ।ययाचेनि निःशेखें ।उरे तें मी ॥ २९८ ॥
ऐसेनि विवेकें जया ।उदो होय धनंजया ।ये गुणातीतत्व तया ।अर्थपंथें ॥ २९९ ॥
आतां निर्गुण असे आणिक ।तें तो जाणें अचुक ।जे ज्ञानें केलें टीक ।तयाचिवरी ॥ ३०० ॥
किंबहुना पंडुसुता ।ऐसी तो माझी सत्ता ।पावे जैसी सरिता ।सिंधुत्व गा ॥ ३०१ ॥
नळिकेवरूनि उठिला ।जैसा शुक शाखे बैसला ।तैसा मूळ अहंतें वेढिला ।तो मी म्हणौनि ॥ ३०२ ॥
अगा अज्ञानाचिया निदा ।जो घोरत होता बदबदा ।तो स्वस्वरूपीं प्रबुद्धा ।चेइला कीं ॥ ३०३ ॥
पैं बुद्धिभेदाचा आरिसा ।तया हातोनि पडिला वीरेशा ।म्हणौनि प्रतिमुखाभासा ।मुकला तो ॥ ३०४ ॥
देहाभिमानाचा वारा ।आतां वाजो ठेला वीरा ।तैं ऐक्य वीचिसागरां ।जीवेशां हें ॥ ३०५ ॥
म्हणौनि मद्भावेंसी ।प्राप्ति पाविजे तेणेंसरिसी ।वर्षांतीं आकाशीं ।घनजात जेवीं ॥ ३०६ ॥
तेवीं मी होऊनि निरुता ।मग देहींचि ये असतां ।नागवे देहसंभूतां ।गुणांसि तो ॥ ३०७ ॥
जैसा भिंगाचेनि घरें ।दीपप्रकाशु नावरे ।कां न विझेचि सागरें ।वडवानळु ॥ ३०८ ॥
तैसा आला गेला गुणांचा ।बोधु न मैळे तयाचा ।तो देहीं जैसा व्योमींचा ।चंद्र जळीं ॥ ३०९ ॥
तिन्ही गुण आपुलालिये प्रौढी ।देहीं नाचविती बागडीं ।तो पाहोंही न धाडी ।अहंतेतें ॥ ३१० ॥
हा ठायवरी ।नेहटोनि ठेला अंतरीं ।आतां काय वर्ते शरीरीं ।हेंहीं नेणे ॥ ३११ ॥
सांडुनि आंगींची खोळी ।सर्प रिगालिया पाताळीं ।ते त्वचा कोण सांभाळी ।तैसें जालें ॥ ३१२ ॥
कां सौरभ्य जीर्णु जैसा ।आमोदु मिळोनि जाय आकाशा ।माघारा कमळकोशा ।नयेचि तो ॥ ३१३ ॥
पैं स्वरूपसमरसें ।ऐक्य गा जालें तैसें ।तेथ किं धर्म हें कैसें ।नेणें देह ॥ ३१४ ॥
म्हणौनि जन्मजरामरण ।इत्यादि जे साही गुण ।ते देहींचि ठेले कारण ।नाहीं तया ॥ ३१५ ॥
घटाचिया खापरिया ।घटभंगीं फेडिलिया ।महदाकाश अपैसया ।जालेंचि असे ॥ ३१६ ॥
तैसी देहबुद्धी जाये ।जैं आपणपां आठौ होय ।तैं आन कांहीं आहे ।तेंवांचुनी ? ॥ ३१७ ॥
येणें थोर बोधलेपणें ।तयासि गा देहीं असणें ।म्हणूनि तो मी म्हणें ।गुणातीत ॥ ३१८ ॥
यया देवाचिया बोला ।पार्थु अति सुखावला ।मेघें संबोखिला ।मोरु जैसा ॥ ३१९ ॥
तेणें तोषें वीर पुसे ।जी कोण्ही चिन्हीं तो दिसे ।जयामाजीं वसे ।ऐसा बोधु ॥ ३२० ॥
तो निर्गुण काय आचरे ।कैसेनि गुण निस्तरे ।हें सांगिजो माहेरें ।कृपेचेनि ॥ ३२१ ॥
यया अर्जुनाचिया प्रश्ना ।तो षड्गुणांचा राणा ।परिहारु आकर्णा ।बोलतु असे ॥ ३२२ ॥
म्हणे पार्था तुझी नवाई ।हें येतुलेंचि पुससी काई ।तें नामचि तया पाहीं ।सत्य लटिकें ॥ ३२३ ॥
गुणातीत जया नांवें ।तो गुणाधीन तरी नव्हे ।ना होय तरी नांगवे ।गुणां यया ॥ ३२४ ॥
परी अधीन कां नांगवें ।हेंचि कैसेनि जाणावें ।गुणांचिये रवरवे- ।माजीं असतां ॥ ३२५ ॥
हा संदेह जरी वाहसी ।तरी सुखें पुसों लाहसी ।परिस आतां तयासी ।रूप करूं ॥ ३२६ ॥
तरी रजाचेनि माजें ।देहीं कर्माचें आणोजें ।प्रवृत्ति जैं घेईजे ।वेंटाळुनि ॥ ३२७ ॥
तैं मीचि कां कर्मठ ।ऐसा न ये श्रीमाठ ।दरिद्रलिये बुद्धी वीट ।तोही नाहीं ॥ ३२८ ॥
अथवा सत्त्वेंचि अधिकें ।जैं सर्वेंद्रियीं ज्ञान फांके ।तैं सुविद्यता तोखें ।उभजेही ना ॥ ३२९ ॥
कां वाढिन्नलेनि तमें ।न गिळिजेचि मोहभ्रमें ।तैं अज्ञानत्वें न श्रमे ।घेणेंही नाहीं ॥ ३३० ॥
पैं मोहाच्या अवसरीं ।ज्ञानाची चाड न धरी ।ज्ञानें कर्में नादरी ।होतां न दुःखी ॥ ३३१ ॥
सायंप्रातर्मध्यान्हा ।या तिन्ही काळांची गणना ।नाहीं जेवीं तपना ।तैसा असे ॥ ३३२ ॥
तया वेगळाचि काय प्रकाशें ।ज्ञानित्व यावें असें ।कायि जळार्णव पाउसें ।साजा होय ? ॥ ३३३ ॥
ना प्रवर्तलेनि कर्में ।कर्मठत्व तयां कां गमे ।सांगें हिमवंतु हिमें ।कांपे कायी ? ॥ ३३४ ॥
नातरी मोह आलिया ।काई पां ज्ञाना मुकिजैल तया ।हो मा आगीतें उन्हाळेया ।जाळवत असे ? ॥ ३३५ ॥
तैसे गुणागुणकार्य हें ।आघवेंचि आपण आहे ।म्हणौनि एकेका नोहे ।तडातोडी ॥ ३३६ ॥
येवढे गा प्रतीती ।तो देहा आलासे वस्ती ।वाटे जातां गुंती- ।माजीं जैसा ॥ ३३७ ॥
तो जिणता ना हरवी ।तैसा गुण नव्हे ना करवी ।जैसी कां श्रोणवी ।संग्रामींची ॥ ३३८ ॥
कां शरीराआंतील प्राणु ।घरीं आतिथ्याचा ब्राह्मणु ।नाना चोहटांचा स्थाणु ।उदासु जैसा ॥ ३३९ ॥
आणि गुणाचा यावाजावा ।ढळे चळे ना पांडवा ।मृगजळाचा हेलावा ।मेरु जैसा ॥ ३४० ॥
हें बहुत कायि बोलिजे ।व्योम वारेनि न वचिजे ।कां सूर्य ना गिळिजे ।अंधकारें ? ॥ ३४१ ॥
स्वप्न कां गा जियापरी ।जागतयातें न सिंतरी ।गुणीं तैसा अवधारीं ।न बंधिजे तो ॥ ३४२ ॥
गुणांसि कीर नातुडे ।परी दुरूनि जैं पाहे कोडें ।तैं गुणदोष सायिखडें ।सभ्यु जैसा ॥ ३४३ ॥
सत्कर्में सात्त्विकीं ।रज तें रजोविषयकीं ।तम मोहादिकीं ।वर्तत असे ॥ ३४४ ॥
परिस तयाचिया गा सत्ता ।होती गुणक्रिया समस्ता ।हें फुडें जाणे सविता ।लौकिका जेवीं ॥ ३४५ ॥
समुद्रचि भरती ।सोमकांतचि द्रवती ।कुमुदें विकासती ।चंद्रु तो उगा ॥ ३४६ ॥
कां वाराचि वाजे विझे ।गगनें निश्चळ असिजे ।तैसा गुणाचिये गजबजे ।डोलेना जो ॥ ३४७ ॥
अर्जुना येणें लक्षणें ।तो गुणातीतु जाणणें ।परिस आतां आचरणें ।तयाचीं जीं ॥ ३४८ ॥
तरी वस्त्रासि पाठीं पोटीं ।नाहीं सुतावांचूनि किरीटी ।ऐसें सुये दिठी ।चराचर मद्रूपें ॥ ३४९ ॥
म्हणौनि सुखदुःखासरिसें ।कांटाळें आचरे ऐसें ।रिपुभक्तां जैसें ।हरीचें देणें ॥ ३५० ॥
एर्हवीं तरी सहजें ।सुखदुःख तैंचि सेविजे ।देहजळीं होईजे ।मासोळी जैं ॥ ३५१ ॥
आतां तें तंव तेणें सांडिलें ।आहे स्वस्वरूपेंसीचि मांडिलें ।सस्यांतीं निवडिलें ।बीज जैसें ॥ ३५२ ॥
कां वोघ सांडूनि गांग ।रिघोनि समुद्राचें आंग ।निस्तरली लगबग ।खळाळाची ॥ ३५३ ॥
तेवीं आपणपांचि जया ।वस्ती जाली गा धनंजया ।तया देहीं अपैसया ।सुख तैसें दुःख ॥ ३५४ ॥
रात्रि तैसें पाहलें ।हें धारणा जेवीं एक जालें ।आत्माराम देहीं आतलें ।द्वंद्व तैसें ॥ ३५५ ॥
पैं निद्रिताचेनि आंगेंशीं ।सापु तैशी उर्वशी ।तेवीं स्वरूपस्था सरिशीं ।देहीं द्वंद्वें ॥ ३५६ ॥
म्हणौनि तयाच्या ठायीं ।शेणा सोनया विशेष नाहीं ।रत्ना गुंडेया कांहीं ।नेणिजे भेदु ॥ ३५७ ॥
घरा येवों पां स्वर्ग ।कां वरिपडो वाघ ।परी आत्मबुद्धीसि भंग ।कदा नव्हे ॥ ३५८ ॥
निवटलें न उपवडे ।जळीनलें न विरूढे ।साम्यबुद्धी न मोडे ।तयापरी ॥ ३५९ ॥
हा ब्रह्मा ऐसेनि स्तविजो ।कां नीच म्हणौनि निंदिजो ।परी नेणें जळों विझों ।राखोंडी जैसी ॥ ३६० ॥
तैसी निंदा आणि स्तुती ।नये कोण्हेचि व्यक्ती ।नाहीं अंधारें कां वाती ।सूर्या घरीं ॥ ३६१ ॥
ईश्वर म्हणौनि पूजिला ।कां चोरु म्हणौनि गांजिला ।वृषगजीं वेढिला ।केला रावो ॥ ३६२ ॥
कां सुहृद पासीं आले ।अथवा वैरी वरपडे जाले ।परी नेणें राती पाहालें ।तेज जेवीं ॥ ३६३ ॥
साहीं ऋतु येतां आकाशें ।लिंपिजेचि ना जैसें ।तेवीं वैशम्य मानसें ।जाणिजेना ॥ ३६४ ॥
आणीकही एकु पाहीं ।आचारु तयाच्या ठायीं ।तरी व्यापारासि नाहीं ।जालें दिसे ॥ ३६५ ॥
सर्वांरंभा उटकलें ।प्रवृत्तीचें तेथ मावळले ।जळती गा कर्मफळें ।ते तो आगी ॥ ३६६ ॥
दृष्टादृष्टाचेनि नांवें ।भावोचि जीवीं नुगवें ।सेवी जें कां स्वभावें ।पैठें होये ॥ ३६७ ॥
सुखे ना शिणे ।पाषाणु कां जेणें मानें ।तैसी सांडीमांडी मनें ।वर्जिली असे ॥ ३६८ ॥
आतां किती हा विस्तारु ।जाणें ऐसा आचारु ।जयातें तोचि साचारु ।गुणातीतु ॥ ३६९ ॥
गुणांतें अतिक्रमणें ।घडे उपायें जेणें ।तो आतां आईक म्हणे ।श्रीकृष्णनाथु ॥ ३७० ॥
तरी व्यभिचाररहित चित्तें ।भक्तियोगें मातें ।सेवी तो गुणातें ।जाकळूं शके ॥ ३७१ ॥
तरी कोण मी कैसी भक्ती ।अव्यभिचारा काय व्यक्ती ।हे आघवीचि निरुती ।होआवी लागे ॥ ३७२ ॥
तरी पार्था परियेसा ।मी तंव येथ ऐसा ।रत्नीं किळावो जैसा ।रत्नगचि कीं तो ॥ ३७३ ॥
कां द्रवपणचि नीर ।अवकाशचि अंबर ।गोडी तेचि साखर ।आन नाहीं ॥ ३७४ ॥
वन्हि तेचि ज्वाळ ।दळाचि नांव कमळ ।रूख तेंचि डाळ- ।फळादिक ॥ ३७५ ॥
अगा हिम जें आकर्षलें ।तेंचि हिमवंत जेवीं जालें ।नाना दूध मुरालें ।तेंचि दहीं ॥ ३७६ ॥
तैसें विश्व येणें नांवें ।हें मीचि पैं आघवें ।घेईं चंद्रबिंब सोलावें ।न लगे जेवीं ॥ ३७७ ॥
घृताचें थिजलेंपण ।न मोडितां घृतचि जाण ।कां नाटितां कांकण ।सोनेंचि तें ॥ ३७८ ॥
न उकलितां पटु ।तंतुचि असे स्पष्टु ।न विरवितां घटु ।मृत्तिका जेवीं ॥ ३७९ ॥
म्हणौनि विश्वपण जावें ।मग तैं मातें घेयावें ।तैसा नव्हे आघवें ।सकटचि मी ॥ ३८० ॥
ऐसेनि मातें जाणिजे ।ते अव्यभिचारी भक्ति म्हणिजे ।येथ भेदु कांहीं देखिजे ।तरी व्यभिचारु तो ॥ ३८१ ॥
याकारणें भेदातें ।सांडूनि अभेदें चित्तें ।आपणया सकट मातें ।जाणावें गा ॥ ३८२ ॥
पार्था सोनयाची टिका ।सोनयासी लागली देखा ।तैसें आपणपें आणिका ।मानावें ना ॥ ३८३ ॥
तेजाचा तेजौनि निघाला ।परी तेजींचि असे लागला ।तया रश्मी ऐसा भला ।बोधु होआवा ॥ ३८४ ॥
पैं परमाणु भूतळीं ।हिमकणु हिमाचळीं ।मजमाजीं न्याहाळीं ।अहं तैसें ॥ ३८५ ॥
हो कां तरंगु लहानु ।परी सिंधूसी नाहीं भिन्नु ।तैसा ईश्वरीं मी आनु ।नोहेचि गा ॥ ३८६ ॥
ऐसेनि बा समरसें ।दृष्टि जे उल्हासे ।ते भक्ति पैं ऐसे ।आम्ही म्हणों ॥ ३८७ ॥
आणि ज्ञानाचें चांगावें ।इयेचि दृष्टि नांवें ।योगाचेंही आघवें ।सर्वस्व हें ॥ ३८८ ॥
सिंधू आणि जळधरा- ।माजीं लागली अखंड धारा ।तैसी वृत्ति वीरा ।प्रवर्ते ते ॥ ३८९ ॥
कां कुहेसीं आकाशा ।तोंडीं सांदा नाहीं तैसा ।तो परमपुरुषीं तैसा ।एकवटे गा ॥ ३९० ॥
प्रतिबिंबौनि बिंबवरी ।प्रभेची जैसी उजरी ।ते सोऽहंवृत्ती अवधारीं ।तैसी होय ॥ ३९१ ॥
ऐसेनि मग परस्परें ।ते सोऽहंवृत्ति जैं अवतरे ।तैं तियेहि सकट सरे ।अपैसया ॥ ३९२ ॥
जैसा सैंधवाचा रवा ।सिंधूमाजीं पांडवा ।विरालेया विरवावा ।हेंही ठाके ॥ ३९३ ॥
नातरी जाळूनि तृण ।वन्हिही विझे आपण ।तैसें भेदु नाशूनि जाण ।ज्ञानही नुरे ॥ ३९४ ॥
माझें पैलपण जाये ।भक्त हें ऐलपण ठाये ।अनादि ऐक्य जें आहे ।तेंचि निवडे ॥ ३९५ ॥
आतां गुणातें तो किरीटी ।जिणे या नव्हती गोष्टी ।जे एकपणाही मिठी ।पडों सरली ॥ ३९६ ॥
किंबहुना ऐसी दशा ।तें ब्रह्मत्व गा सुदंशा ।हें तो पावें जो ऐसा ।मातें भजे ॥ ३९७ ॥
पुढतीं इहीं लिंगीं ।भक्तु जो माझा जगीं ।हे ब्रह्मता तयालागीं ।पतिव्रता ॥ ३९८ ॥
जैसें गंगेचेनि वोघें ।डळमळित जळ जें निघे ।सिंधुपद तयाजोगें ।आन नाहीं ॥ ३९९ ॥
तैसा ज्ञानाचिया दिठी ।जो मातें सेवी किरीटी ।तो होय ब्रह्मतेच्या मुकुटीं ।चूडारत्न ॥ ४०० ॥
यया ब्रह्मत्वासीचि पार्था ।सायुज्य ऐसी व्यवस्था ।याचि नांवें चौथा ।पुरुषार्थ गा ॥ ४०१ ॥
परी माझें आराधन ।ब्रह्मत्वीं होय सोपान ।एथ मी हन साधन ।गमेन हो ॥ ४०२ ॥
तरी झणीं ऐसें ।तुझ्या चित्तीं पैसें ।पैं ब्रह्म आन नसे ।मीवांचूनि ॥ ४०३ ॥
अगा ब्रह्म या नांवा ।अभिप्रायो मी पांडवा ।मीचि बोलिजे आघवा ।शब्दीं इहीं ॥ ४०४ ॥
पैं मंडळ आणि चंद्रमा ।दोन्ही नव्हती सुवर्मा ।तैसा मज आणि ब्रह्मा ।भेदु नाहीं ॥ ४०५ ॥
अगा नित्य जें निष्कंप ।अनावृत धर्मरूप ।सुख जें उमप ।अद्वितीय ॥ ४०६ ॥
विवेकु आपलें काम ।सारूनि ठाकी जें धाम ।निष्कर्षाचें निःसीम ।किंबहुना मी ॥ ४०७ ॥
ऐसेसें हो अवधारा ।तो अनन्याचा सोयरा ।सांगतसे वीरा ।पार्थासी ॥ ४०८ ॥
येथ धृतराष्ट्र म्हणे ।संजया हें तूतें कोणें ।पुसलेनिविण वायाणें ।कां बोलसी ? ॥ ४०९ ॥
माझी अवसरी ते फेडी ।विजयाची सांगें गुढी ।येरु जीवीं म्हणे सांडीं ।गोठी यया ॥ ४१० ॥
संजयो विस्मयो मानसीं ।आहा करूनि रसरसी ।म्हणे कैसें पां देवेंसी ।द्वंद्व यया ? ॥ ४११ ॥
तरी तो कृपाळु तुष्टो ।यया विवेकु हा घोंटो ।मोहाचा फिटो ।महारोगु ॥ ४१२ ॥
संजयो ऐसें चिंतितां ।संवादु तो सांभाळितां ।हरिखाचा येतु चित्ता ।महापूरु ॥ ४१३ ॥
म्हणौनि आतां येणें ।उत्साहाचेनि अवतरणें ।श्रीकृष्णाचें बोलणें ।सांगिजैल ॥ ४१४ ॥
तया अक्षराआंतील भावो ।पाववीन मी तुमचा ठावो ।आइका म्हणे ज्ञानदेवो ।निवृत्तीचा ॥ ४१५ ॥

शब्दार्थ

या भागात येणारे जुने मराठी शब्द.

म्हणौनि
— म्हणून, याकारणाने
तैसें
— तसे
पैं
— खरोखर, निश्चितच (जोर देणारा शब्द)
तैं
— तेव्हा
तया
— त्याला, त्या
जेवीं
— ज्याप्रमाणे
जैसें
— जसे
ऐसें
— असे
जैं
— जेव्हा
यया
— या
मातें
— मला
पार्था
— पृथा म्हणजे कुंतीचा पुत्र — अर्जुन
नोहे
— नाही, होत नाही
किंबहुना
— थोडक्यात, फार काय सांगावे
तेथ
— तिथे
अगा
— अरे (संबोधन)
तेवीं
— त्याप्रमाणे
तंव
— तोपर्यंत; तेवढ्यात
कीं
— किंवा; तसेच ‘की’ या अर्थी
नातरी
— नाहीतर, अन्यथा
माजीं
— मध्ये, आत
पां
— बरं का, नाही का (संवादातील उद्गार)
पांडवा
— पांडुपुत्र — अर्जुन
किरीटी
— इंद्राने दिलेला किरीट धारण करणारा — अर्जुन

ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.

चित्र: Anonymous - Krishna Revels with the Gopis, Page from a Dispersed Gita Govinda (Song of the Cowherds) - 2003.165 - Metropolitan Museum of Art — anonymous, Public domain, via Wikimedia Commons.

WhatsUp मराठी वर — प्रत्यक्ष भेट

हेही वाचा

स्रोत — santsahitya.in

पडताळणी बाकी — मूळ मुद्रित प्रतीशी ओवीवार पडताळणी बाकी आहे. चूक कळवा.