मुख्य मजकुराकडे जा
WhatsUp मराठी कोश
—
ज्ञानेश्वरी — अध्याय पंधरावा

साहित्य

ज्ञानेश्वरी — अध्याय पंधरावा

ओव्या १–२५०

Dnyaneshwari — Adhyay 15, part 1

रचना — संत ज्ञानेश्वर · १२७५–१२९६

सारांश

मुळे वर आणि फांद्या खाली असलेल्या उलट्या अश्वत्थ वृक्षाचे रूपक — संसाराचे चित्र. हा वृक्ष वैराग्याच्या शस्त्राने तोडावा लागतो. पुढे क्षर, अक्षर आणि पुरुषोत्तम असे तीन स्तर सांगून गीता आपली सर्वोच्च संकल्पना मांडते. अठरा अध्यायांतील सर्वात लहान, पण सर्वात घनदाट.

आतां हृदय हें आपुलें ।चौफाळुनियां भलें ।वरी बैसऊं पाउलें ।श्रीगुरूंचीं ॥ १ ॥
ऐक्यभावाची अंजुळी ।सर्वेंद्रिय कुड्मुळी ।भरूनियां पुष्पांजुळी ।अर्घ्यु देवों ॥ २ ॥
अनन्योदकें धुवट ।वासना जे तन्निष्ठ ।ते लागलेसे अबोट ।चंदनाचें ॥ ३ ॥
प्रेमाचेनि भांगारें ।निर्वाळूनि नूपरें ।लेवऊं सुकुमारें ।पदें तियें ॥ ४ ॥
घणावली आवडी ।अव्यभिचारें चोखडी ।तिये घालूं जोडी ।आंगोळिया ॥ ५ ॥
आनंदामोदबहळ ।सात्त्विकाचें मुकुळ ।तें उमललें अष्टदळ ।ठेऊं वरी ॥ ६ ॥
तेथे अहं हा धूप जाळूं ।नाहं तेजें वोवाळूं ।सामरस्यें पोटाळूं ।निरंतर ॥ ७ ॥
माझी तनु आणि प्राण ।इया दोनी पाउवा लेऊं श्रीगुरुचरण ।करूं भोगमोक्ष निंबलोण ।पायां तयां ॥ ८ ॥
इया श्रीगुरुचरणसेवा ।हों पात्र तया दैवा ।जे सकळार्थमेळावा ।पाटु बांधे ॥ ९ ॥
ब्रह्मींचें विसवणेंवरी ।उन्मेख लाहे उजरी ।जें वाचेतें इयें करी ।सुधासिंधु ॥ १० ॥
पूर्णचंद्राचिया कोडी ।वक्तृत्वा घापें कुरोंडी ।तैसी आणी गोडी ।अक्षरांतें ॥ ११ ॥
सूर्यें अधिष्ठिली प्राची ।जगा राणीव दे प्रकाशाची ।तैशी वाचा श्रोतयां ज्ञानाची ।दिवाळी करी ॥ १२ ॥
नादब्रह्म खुजें ।कैवल्यही तैसें न सजे ।ऐसा बोलु देखिजे ।जेणें दैवें ॥ १३ ॥
श्रवणसुखाच्या मांडवीं ।विश्व भोगी माधवीं ।तैसी सासिन्नली बरवी ।वाचावल्ली ॥ १४ ॥
ठावो न पवता जयाचा ।मनेंसी मुरडली वाचा ।तो देवो होय शब्दाचा ।चमत्कारु ॥ १५ ॥
जें ज्ञानासि न चोजवे ।ध्यानासिही जें नागवे ।तें अगोचर फावे ।गोठीमाजीं ॥ १६ ॥
येवढें एक सौभग ।वळघे वाचेचें आंग ।श्रीगुरुपादपद्मपराग ।लाहे जैं कां ॥ १७ ॥
तरी बहु बोलूं काई ।आजि तें आनीं ठाईं ।मातेंवाचूनि नाहीं ।ज्ञानदेवो म्हणे ॥ १८ ॥
जे तान्हेनि मियां अपत्यें ।आणि माझे गुरु एकलौतें ।म्हणौनि कृपेंसि एकहातें ।जालें तिये ॥ १९ ॥
पाहा पां भरोवरी आघवी ।मेघ चातकांसी रिचवी ।मजलागीं गोसावी ।तैसें केलें ॥ २० ॥
म्हणौनि रिकामें तोंड ।करूं गेलें बडबड ।कीं गीता ऐसें गोड ।आतुडलें ॥ २१ ॥
होय अदृष्ट आपैतें ।तैं वाळूचि रत्नेंच परते ।उजू आयुष्य तैं मारितें ।लोभु करी ॥ २२ ॥
आधणीं घातलिया हरळ ।होती अमृताचे तांदुळ ।जरी भुकेची राखे वेळ ।श्रीजगन्नाथु ॥ २३ ॥
तयापरी श्रीगुरु ।करिती जैं अंगीकारु ।तैं होऊनि ठाके संसारु ।मोक्षमय आघवा ॥ २४ ॥
पाहा पां श्रीनारायणें ।तया पांडवांचें उणें ।कीजेचि ना पुराणें ।विश्ववंद्यें ? ॥ २५ ॥
तैसें श्रीनिवृत्तिराजें ।अज्ञानपण हें माझें ।आणिलें वोजें ।ज्ञानाचिया ॥ २६ ॥
परी हें असो आतां ।प्रेम रुळतसे बोलतां ।कें गुरुगौरव वर्णितां ।उन्मेष असे ? ॥ २७ ॥
आतां तेणेंचि पसायें ।तुम्हां संताचे मी पायें ।वोळगेन अभिप्रायें ।गीतेचेनि ॥ २८ ॥
तरी तोचि प्रस्तुतीं ।चौदाविया अध्यायाच्या अंतीं ।निर्णयो कैवल्यपती ।ऐसा केला ॥ २९ ॥
जें ज्ञान जयाच्या हातीं ।तोचि समर्थु मुक्ति ।जैसा शतमख संपत्ती ।स्वर्गींचिये ॥ ३० ॥
कां शत एक जन्मां ।जो जन्मोनि ब्रह्मकर्मा ।करी तोचि ब्रह्मा ।आनु नोहे ॥ ३१ ॥
नाना सूर्याचा प्रकाशु ।लाहे जेवीं डोळसु ।तेवीं ज्ञानेंचि सौरसु ।मोक्षाचा तो ॥ ३२ ॥
तरी तया ज्ञानालागीं ।कवणा पां योग्यता आंगीं ।हें पाहतां जगीं ।देखिला एकु ॥ ३३ ॥
जें पाताळींचेंही निधान ।दावील कीर अंजन ।परी होआवे लोचन ।पायाळाचे ॥ ३४ ॥
तैसें मोक्ष देईल ज्ञान ।येथें कीर नाहीं आन ।परी तेंचि थारे ऐसें मन ।शुद्ध होआवें ॥ ३५ ॥
तरी विरक्तीवांचूनि कहीं ।ज्ञानासि तगणेंचि नाहीं ।हें विचारूनि ठाईं ।ठेविलें देवें ॥ ३६ ॥
आतां विरक्तीची कवण परी ।जे येऊनि मनातें वरी ।हेंही सर्वज्ञें श्रीहरी ।देखिलें असे ॥ ३७ ॥
जे विषें रांधिली रससोये ।जैं जेवणारा ठाउवी होये ।तैं तो ताटचि सांडूनि जाये ।जयापरी ॥ ३८ ॥
तैसी संसारा या समस्ता ।जाणिजे जैं अनित्यता ।तैं वैराग्य दवडितां ।पाठी लागे ॥ ३९ ॥
आतां अनित्यत्व या कैसें ।तेंचि वृक्षाकारमिषें ।सांगिजत असे विश्वेशें ।पंचदशीं ॥ ४० ॥
उपडिलें कवतिकें ।झाड येरिमोहरा ठाके ।तें वेगें जैसें सुके ।तैसें हें नोहे ॥ ४१ ॥
यातें एकेपरी ।रूपकाचिया कुसरी ।सारीतसे वारी ।संसाराची ॥ ४२ ॥
करूनि संसार वावो ।स्वरूपीं अहंते ठावो ।होआवया अध्यावो ।पंधरावा हा ॥ ४३ ॥
आतां हेंचि आघवें ।ग्रंथगर्भींचें चांगावें ।उपलविजेल जीवें ।आकर्णिजे ॥ ४४ ॥
तरी महानंद समुद्र ।जो पूर्ण पूर्णीमा चंद्र ।तो द्वारकेचा नरेंद्र ।ऐसें म्हणे ॥ ४५ ॥
अगा पैं पंडुकुमरा ।येतां स्वरूपाचिया घरा ।करीतसे आडवारा ।विश्वाभासु जो ॥ ४६ ॥
तो हा जगडंबरु ।नोहे येथ संसारु ।हा जाणिजे महातरु ।थांवला असे ॥ ४७ ॥
परी येरां रुखांसारिखा ।हा तळीं मूळें वरी शाखा ।तैसा नोहे म्हणौनि लेखा ।नयेचि कवणा ॥ ४८ ॥
आगी कां कुर्हाडी ।होय रिगावा जरी बुडीं ।तरी हो कां भलतेवढी ।वरिचील वाढी ॥ ४९ ॥
जे तुटलिया मूळापाशीं ।उलंडेल कां शाखांशीं ।परी तैशी गोठी कायशी ।हा सोपा नव्हे ॥ ५० ॥
अर्जुना हें कवतिक ।सांगतां असे अलौकिक ।जे वाढी अधोमुख ।रुखा यया ॥ ५१ ॥
जैसा भानू उंची नेणों कें ।रश्मिजाळ तळीं फांके ।संसार हें कावरुखें ।झाड तैसें ॥ ५२ ॥
आणि आथी नाथी तितुकें ।रुंधलें असे येणेंचि एकें ।कल्पांतींचेनि उदकें ।व्योम जैसें ॥ ५३ ॥
कां रवीच्या अस्तमानीं ।आंधारेनि कोंदे रजनी ।तैसा हाचि गगनीं ।मांडला असे ॥ ५४ ॥
यया फळ ना चुंबितां ।फूल ना तुरंबितां ।जें कांहीं पंडुसुता ।तें रुखुचि हा ॥ ५५ ॥
हा ऊर्ध्वमूळ आहे ।परी उन्मूळिला नोहे ।येणेंचि हा होये ।शाड्वळु गा ॥ ५६ ॥
आणि ऊर्ध्वमूळ ऐसें ।निगदिलें कीर असे ।परी अधींही असोसें ।मूळें यया ॥ ५७ ॥
प्रबळला चौमेरी ।पिंपळा कां वडाचिया परी ।जे पारंबियांमाझारीं ।डहाळिया असती ॥ ५८ ॥
तेवींचि गा धनंजया ।संसारतरु यया ।अधींचि आथी खांदिया ।हेंही नाहीं ॥ ५९ ॥
तरी ऊर्ध्वाहीकडे ।शाखांचे मांदोडे ।दिसताति अपाडें ।सासिन्नलें ॥ ६० ॥
जालें गगनचि पां वेलिये ।कां वारा मांडला रुखाचेनि आयें ।नाना अवस्थात्रयें ।उदयला असे ॥ ६१ ॥
ऐसा हा एकु ।विश्वाकार विटंकु ।उदयला जाण रुखु ।ऊर्ध्वमूळु ॥ ६२ ॥
आतां ऊर्ध्व या कवण ।येथें मूळ तें किं लक्षण ।कां अधोमुखपण ।शाखा कैसिया ॥ ६३ ॥
अथवा द्रुमा यया ।अधीं जिया मूळिया ।तिया कोण कैसिया ।ऊर्ध्व शाखा ॥ ६४ ॥
आणि अश्वत्थु हा ऐसी ।प्रसिद्धी कायसी ।आत्मविदविलासीं ।निर्णयो केला ॥ ६५ ॥
हें आघवेंचि बरवें ।तुझिये प्रतीतीसि फावे ।तैसेनि सांगों सोलिंवें ।विन्यासें गा ॥ ६६ ॥
परी ऐकें गा सुभगा ।हा प्रसंगु असे तुजचि जोगा ।कानचि करीं हो सर्वांगा ।हियें आथिलिया ॥ ६७ ॥
ऐसें प्रेमरसें सुरफुरें ।बोलिलें जंव यादववीरें ।तंव अवधान अर्जुनाकारें ।मूर्त जालें ॥ ६८ ॥
देव निरूपिती तें थेंकुलें ।येवढें श्रोतेपण फांकलें ।जैसे आकाशा खेंव पसरिलें ।दाही दिशीं ॥ ६९ ॥
श्रीकृष्णोक्तिसागरा ।हा अगस्तीचि दुसरा ।म्हणोनि घोंटु भरों पाहे एकसरा ।अवघेयाचा ॥ ७० ॥
ऐसी सोय सांडूनि खवळिली ।आवडी अर्जुनीं देवें देखिली ।तेथ जालेनि सुखें केली ।कुरवंडी तया ॥ ७१ ॥
मग म्हणे धनंजया ।तें ऊर्ध्व गा तरू यया ।येणें रुखेंचि कां जया ।ऊर्ध्वता गमे ॥ ७२ ॥
एर्हवीं मध्योर्ध्व अध ।हे नाहीं जेथ भेद ।अद्वयासीं एकवद ।जया ठायीं ॥ ७३ ॥
जो नाइकिजतां नादु ।जो असौरभ्य मकरंदु ।जो आंगाथिला आनंदु ।सुरतेविण ॥ ७४ ॥
जया जें आर्हां परौतें ।जया जें पुढें मागौतें ।दिसतेविण दिसतें ।अदृश्य जें ॥ ७५ ॥
उपाधीचा दुसरा ।घालितां वोपसरा ।नामरूपाचा संसारा ।होय जयातें ॥ ७६ ॥
ज्ञातृज्ञेयाविहीन ।नुसधेंचि जें ज्ञान ।सुखा भरलें गगन ।गाळींव जें ॥ ७७ ॥
जें कार्य ना कारण ।जया दुजें ना एकपण ।आपणयां जें जाण ।आपणचि ॥ ७८ ॥
ऐसें वस्तु जें साचें ।तें ऊर्ध्व गा यया तरूचें ।तेथ आर घेणें मूळाचें ।तें ऐसें असे ॥ ७९ ॥
तरी माया ऐसी ख्याती ।नसतीच यया आथी ।कां वांझेची संतती ।वानणें जैशी ॥ ८० ॥
तैशी सत् ना असत् होये ।जे विचाराचें नाम न साहे ।ऐसेया परीची आहे ।अनादि म्हणती ॥ ८१ ॥
जे नानातत्त्वांची मांदुस ।जे जगदभ्राचें आकाश ।जे आकारजाताचें दुस ।घडी केलें ॥ ८२ ॥
जे भवद्रुमबीजिका ।जे प्रपंचचित्र भूमिका ।विपरीत ज्ञानदीपिका ।सांचली जे ॥ ८३ ॥
ते माया वस्तूच्या ठायीं ।असे जैसेनि नाहीं ।मग वस्तुप्रभाचि पाही ।प्रगट होये ॥ ८४ ॥
जेव्हां आपणया आली निद ।करी आपणपें जेवीं मुग्ध ।कां काजळी आणी मंद ।प्रभा दीपीं ॥ ८५ ॥
स्वप्नीं प्रियापुढें तरुणांगी ।निदेली चेववूनि वेगीं ।आलिंगिलेनिवीण आलिंगी ।सकामु करी ॥ ८६ ॥
तैसी स्वरूपीं जाली माया ।आणी स्वरूप नेणे धनंजया ।तेंचि रुखा यया ।मूळ पहिलें ॥ ८७ ॥
वस्तूसी आपुला जो अबोधु ।तो ऊर्ध्वीं आठुळैजे कंदु ।वेदांतीं हाचि प्रसिद्धु ।बीजभावो ॥ ८८ ॥
घन अज्ञान सुषुप्ती ।तो बीजांकुरभावो म्हणती ।येर स्वप्न हन जागृती ।हा फळभावो तियेचा ॥ ८९ ॥
ऐसी यया वेदांतीं ।निरूपणभाषाप्रतीती ।परी तें असो प्रस्तुतीं ।अज्ञान मूळ ॥ ९० ॥
तें ऊर्ध्व आत्मा निर्मळें ।अधोर्ध्व सूचिती मूळें ।बळिया बांधोनि आळें ।मायायोगाचें ॥ ९१ ॥
मग आधिलीं सदेहांतरें ।उठती जियें अपारें ।ते चौपासि घेऊनि आगारें ।खोलावती ॥ ९२ ॥
ऐसें भवद्रुमाचें मूळ ।हें ऊर्ध्वीं करी बळ ।मग आणियांचें बेंचळ ।अधीं दावी ॥ ९३ ॥
तेथ चिद्वृत्ति पहिलें ।महत्तत्त्व उमललें ।तें पान वाल्हेंदुल्हें ।एक निघे ॥ ९४ ॥
मग सत्त्वरजतमात्मकु ।त्रिविध अहंकारु जो एकु ।तो तिवणा अधोमुखु ।डिरु फुटे ॥ ९५ ॥
तो बुद्धीची घेऊनि आगारी ।भेदाची वृद्धि करी ।तेथे मनाचे डाळ धरी ।साजेपणें ॥ ९६ ॥
ऐसा मूळाचिया गाढिका ।विकल्परस कोंवळिका ।चित्तचतुष्टय डाहाळिका ।कोंभैजे तो ॥ ९७ ॥
मग आकाश वायु द्योतक ।आप पृथ्वी हें पांच फोंक ।महाभूतांचें सरोख ।सरळे होती ॥ ९८ ॥
तैसीं श्रोत्रादि तन्मात्रें ।तियें अंगवसां गर्भपत्रें ।लुळलुळितें विचित्रें ।उमळती गा ॥ ९९ ॥
तेथ शब्दांकुर वरिपडी ।श्रोत्रा वाढी देव्हडी ।होता करित कांडीं ।आकांक्षेचीं ॥ १०० ॥
अंगत्वचेचे वेलपल्लव ।स्पर्शांकुरीं घेती धांव ।तेथ बांबळ पडे अभिनव ।विकारांचें ॥ १०१ ॥
पाठीं रूपपत्र पालोवेलीं ।चक्षु लांब तें कांडें घाली ।ते वेळीं व्यामोहता भली ।पाहाळीं जाय ॥ १०२ ॥
आणि रसाचें आंगवसें ।वाढतां वेगें बहुवसें ।जिव्हे आर्तीची असोसें ।निघती बेंचें ॥ १०३ ॥
तैसेंचि कोंभैलेनि गंधें ।घ्राणाची डिरी थांबुं बांधे ।तेथ तळु घे स्वानंदें ।प्रलोभाचा ॥ १०४ ॥
एवं महदहंबुद्धि ।मनें महाभूतसमृद्धी ।इया संसाराचिया अवधी ।सासनिजे ॥ १०५ ॥
किंबहुना इहीं आठें ।आंगीं हा अधिक फांटे ।परी शिंपीचियेवढें उमटे ।रुपें जेवीं ॥ १०६ ॥
कां समुद्राचेनि पैसारें ।वरी तरंगता आसारे ।तैसें ब्रह्मचि होय वृक्षाकारें ।अज्ञानमूळ ॥ १०७ ॥
आतां याचा हाचि विस्तारु ।हाचि यया पैसारु ।जैसा आपणपें स्वप्नीं परिवारु ।येकाकिया ॥ १०८ ॥
परी तें असो हें ऐसें ।कावरें झाड उससे ।यया महदादि आरवसें ।अधोशाखा ॥ १०९ ॥
आणि अश्वत्थु ऐसें ययातें ।म्हणती जे जाणते ।तेंही परिस हो येथें ।सांगिजैल ॥ ११० ॥
तरी श्वः म्हणिजे उखा ।तोंवरी एकसारिखा ।नाहीं निर्वाहो यया रुखा ।प्रपंचरूपा ॥ १११ ॥
जैसा न लोटतां क्षणु ।मेघु होय नानावर्णु ।कां विजु नसे संपूर्णु ।निमेषभरी ॥ ११२ ॥
ना कांपतया पद्मदळा ।वरीलिया बैसका नाहीं जळा ।कां चित्त जैसें व्याकुळा ।माणुसाचें ॥ ११३ ॥
तैसीचि ययाची स्थिती ।नासत जाय क्षणक्षणाप्रती ।म्हणौनि ययातें म्हणती ।अश्वत्थु हा ॥ ११४ ॥
आणि अश्वत्थु येणें नांवें ।पिंपळु म्हणती स्वभावें ।परी तो अभिप्राय नव्हे ।श्रीहरीचा ॥ ११५ ॥
एर्हवीं पिंपळु म्हणतां विखीं ।मियां गति देखिली असे निकी ।परी तें असो काय लौकिकीं ।हेतु काज ॥ ११६ ॥
म्हणौनि हा प्रस्तुतु ।अलौकिकु परियेसा ग्रंथु ।तरी क्षणिकत्वेंचि अश्वत्थु ।बोलिजे हा ॥ ११७ ॥
आणीकुही येकु थोरु ।यया अव्ययत्वाचा डगरु ।आथी परी तो भीतरु ।ऐसा आहे ॥ ११८ ॥
जैसा मेघांचेनि तोंडें ।सिंधु एके आंगें काढे ।आणि नदी येरीकडे ।भरितीच असती ॥ ११९ ॥
तेथ वोहटे ना चढे ।ऐसा परिपूर्णुचि आवडे ।परी ते फुली जंव नुघडे ।मेघानदींची ॥ १२० ॥
ऐसें या रुखाचें होणें जाणें ।न तर्के होतेनि वहिलेपणें ।म्हणौनि ययातें लोकु म्हणे ।अव्ययु हा ॥ १२१ ॥
एर्हवीं दानशीळु पुरुषु ।वेंचकपणेंचि संचकु ।तैसा व्ययेंचि हा रुखु ।अव्ययो गमे ॥ १२२ ॥
जातां वेगें बहुवसें ।न वचे कां भूमीं रुतलें असे ।रथाचें चक्र दिसे ।जियापरी ॥ १२३ ॥
तैसें काळातिक्रमें जे वाळे ।ते भूतशाखा जेथ गळे ।तेथ कोडीवरी उमाळे ।उठती आणिक ॥ १२४ ॥
परी येकी केधवां गेली ।शाखाकोडी केधवां जाली ।हें नेणवे जेवीं उमललीं ।आषाढाभ्रें ॥ १२५ ॥
महाकल्पाच्या शेवटीं ।उदेलिया उमळती सृष्टी ।तैसेंचि आणिखीचें दांग उठी ।सासिन्नलें ॥ १२६ ॥
संहारवातें प्रचंडें ।पडती प्रळयांतींचीं सालडें ।तंव कल्पादीचीं जुंबाडें ।पाल्हेजती ॥ १२७ ॥
रिगे मन्वंतर मनूपुढें ।वंशावरी वंशांचे मांडे ।जैसी इक्षुवृद्धी कांडेंनकांडें ।जिंके जेवीं ॥ १२८ ॥
कलियुगांतीं कोरडीं ।चहुं युगांची सालें सांडी ।तंव कृतयुगाची पेली देव्हडी ।पडे पुढती ॥ १२९ ॥
वर्ततें वर्ष जाये ।तें पुढिला मुळहारी होये ।जैसा दिवसु जात कीं येत आहे ।हें चोजवेना ॥ १३० ॥
जैशा वारियाच्या झुळकां ।सांदा ठाउवा नव्हे देखा ।तैसिया उठती पडती शाखा ।नेणों किती ॥ १३१ ॥
एकी देहाची डिरी तुटे ।तंव देहांकुरीं बहुवी फुटे ।ऐसेनि भवतरु हा वाटे ।अव्ययो ऐसा ॥ १३२ ॥
जैसें वाहतें पाणी जाय वेगें ।तैसेंचि आणिक मिळे मागें ।येथ असंतचि असिजे जगें ।मानिजे संत ॥ १३३ ॥
कां लागोनि डोळां उघडे ।तंव कोडीवरी घडे मोडे ।नेणतया तरंगु आवडे ।नित्यु ऐसा ॥ १३४ ॥
वायसा एकें बुबुळें दोहींकडे ।डोळा चाळीतां अपाडें ।दोन्ही आथी ऐसा पडे ।भ्रमु जेवीं जगा ॥ १३५ ॥
पैं भिंगोरी निधिये पडली ।ते गमे भूमीसी जैसी जडली ।ऐसा वेगातिशयो भुली ।हेतु होय ॥ १३६ ॥
हें बहु असो झडती ।आंधारें भोवंडितां कोलती ।ते दिसे जैसी आयती ।चक्राकार ॥ १३७ ॥
हा संसारवृक्षु तैसा ।मोडतु मांडतु सहसा ।न देखोनि लोकु पिसा ।अव्ययो मानी ॥ १३८ ॥
परि ययाचा वेगु देखे ।जो हा क्षणिक ऐसा वोळखे ।जाणे कोडिवेळां निमिखें ।होत जात ॥ १३९ ॥
नाहीं अज्ञानावांचूनि मूळ ।ययाचें असिलेंपण टवाळ ।ऐसें झाड सिनसाळ ।देखिलें जेणें ॥ १४० ॥
तयातें गा पंडुसुता ।मी सर्वज्ञुही म्हणें जाणता ।पैं वाग्ब्रह्म सिद्धांता ।वंद्यु तोची ॥ १४१ ॥
योगजाताचें जोडलें ।तया एकासीचि उपेगा गेलें ।किंबहुना जियालें ।ज्ञानही त्याचेनी ॥ १४२ ॥
हें असो बहु बोलणें ।वानिजैल तो कवणें ।जो भवरुखु जाणें ।उखि ऐसा ॥ १४३ ॥
मग ययाचि प्रपंचरूपा ।अधोशाखिया पादपा ।डाहाळिया जाती उमपा ।ऊर्ध्वाही उजू ॥ १४४ ॥
आणि अधीं फांकली डाळें ।तिये होती मूळें ।तयाही तळीं पघळे ।वेल पालवु ॥ १४५ ॥
ऐसें जें आम्हीं ।म्हणितलें उपक्रमीं ।तेंही परिसें सुगमीं ।बोलीं सांगों ॥ १४६ ॥
तरी बद्धमूळ अज्ञानें ।महदादिकीं सासिनें ।वेदांचीं थोरवनें ।घेऊनियां ॥ १४७ ॥
परी आधीं तंव स्वेदज ।जारज उद्भिज अंडज ।हे बुडौनि महाभुज ।उठती चारी ॥ १४८ ॥
यया एकैकाचेनि आंगवटें ।चौर्यांशीं लक्षधा फुटे ।ते वेळीं जीवशाखीं फांटे ।सैंधचि होती ॥ १४९ ॥
प्रसवती शाखा सरळिया ।नानासृष्टि डाहाळिया ।आड फुटती माळिया ।जातिचिया ॥ १५० ॥
स्त्री पुरुष नपुंसकें ।हे व्यक्तिभेदांचे टके ।आंदोळती आंगिकें ।विकारभारें ॥ १५१ ॥
जैसा वर्षाकाळु गगनीं ।पाल्हेजे नवघनीं ।तैसें आकारजात अज्ञानीं ।वेलीं जाय ॥ १५२ ॥
मग शाखांचेनि आंगभारें ।लवोनि गुंफिती परस्परें ।गुणक्षोभाचे वारे ।उदयजती ॥ १५३ ॥
तेथ तेणें अचाटें ।गुणांचेनि झडझडाटें ।तिहीं ठायीं हा फांटे ।ऊर्ध्वमूळ ॥ १५४ ॥
ऐसा रजाचिया झुळुका ।झडाडितां आगळिका ।मनुष्यजाती शाखा ।थोरावती ॥ १५५ ॥
तिया ऊर्ध्वीं ना अधीं ।माझारींचि कोंदाकोंदी ।आड फुटती खांदी ।चतुर्वर्णांच्या ॥ १५६ ॥
तेथ विधिनिषेध सपल्लव ।वेदवाक्यांचें अभिनव ।पालव डोलती बरव ।नीच नवे ॥ १५७ ॥
अर्थु कामु पसरे ।अग्रवनें घेती थारे ।तेथ क्षणिकें पदांतरें ।इहभोगाचीं ॥ १५८ ॥
तेथ प्रवृत्तीचेनि वृद्धिलोभें ।खांकरेजती शुभाशुभें ।नानाकर्मांचे खांबे ।नेणों किती ॥ १५९ ॥
तेवींचि भोगक्षीणें मागिलें ।पडती देहांतींचीं बुडसळें ।तंव पुढां वाढी पेले ।नवेया देहांची ॥ १६० ॥
आणि शब्दादिक सुहावे ।सहज रंगें हवावे ।विषयपल्लव नवे ।नीत्य होती ॥ १६१ ॥
ऐसे रजोवातें प्रचंडें ।मनुष्यशाखांचे मांदोडे ।वाढती तो एथ रुढे ।मनुष्यलोकु ॥ १६२ ॥
तैसाचि तो रजाचा वारा ।नावेक धरी वोसरा ।मग वाजों लागे घोरा ।तमाचा तो ॥ १६३ ॥
तेधवां याचिया मनुष्यशाखा ।नीच वासना अधीं देखा ।पाल्हेजती डाहाळिका ।कुकर्माचिया ॥ १६४ ॥
अप्रवृत्तींचे खणुवाळे ।कोंभ निघती सरळे ।घेत पान पालव डाळे ।प्रमादाचीं ॥ १६५ ॥
बोलती निषेधनियमें ।जिया ऋचा यजुःसामें ।तो पाला तया घुमें ।टकेयावरी ॥ १६६ ॥
प्रतिपादिती अभिचार ।आगम जे परमार ।तिहीं पानीं घेती प्रसर ।वासना वेली ॥ १६७ ॥
तंव तंव होतीं थोराडें ।अकर्मांचीं तळबुडें ।आणि जन्मशाखा पुढें पुढें ।घेती धांव ॥ १६८ ॥
तेथ चांडाळादि निकृष्टा ।दोषजातीचा थोर फांटा ।जाळ पडे कर्मभ्रष्टां ।भुलोनियां ॥ १६९ ॥
पशु पक्षी सूकर ।व्याघ्र वृश्चिक विखार ।हे आडशाखा प्रकार ।पैसु घेती ॥ १७० ॥
परी ऐशा शाखा पांडवा ।सर्वांगींहि नित्य नवा ।निरयभोग यावा ।फळाचा तो ॥ १७१ ॥
आणि हिंसाविषयपुढारी ।कुकर्मसंगें धुर धुरी ।जन्मवरी आगारी ।वाढतीचि असे ॥ १७२ ॥
ऐसे होती तरु तृण ।लोह लोष्ट पाषाण ।इया खांदिया तेवीं जाण ।फळेंही हेंची ॥ १७३ ॥
अर्जुना गा अवधारीं ।मनुष्यालागोनि इया परी ।वृद्धि स्थावरांतवरी ।अधोशाखांची ॥ १७४ ॥
म्हणौनि जीं मनुष्यडाळें ।तियें जाणावीं अधींचि मूळें ।जे एथूनि हा पघळे ।संसारतरु ॥ १७५ ॥
एर्हवीं ऊर्ध्वींचें पार्था ।मुद्दल मूळ पाहतां ।अधींचिया मध्यस्था ।शाखा इया ॥ १७६ ॥
परी तामसी सात्त्विकी ।सुकृतदुष्कृतात्मकी ।विरुढती या शाखीं ।अधोर्ध्वींचिया ॥ १७७ ॥
आणि वेदत्रयाचिया पाना ।नये अन्यत्र लागों अर्जुना ।जे मनुष्यावांचूनि विधाना ।विषय नाहीं ॥ १७८ ॥
म्हणौनि तनु मानुषा ।इया ऊर्ध्वमूळौनि जरी शाखा ।तरी कर्मवृद्धीसि देखा ।इयेंचि मूळें ॥ १७९ ॥
आणि आनीं तरी झाडीं ।शाखा वाढतां मुळें गाढीं ।मूळ गाढें तंव वाढी ।पैस आथी ॥ १८० ॥
तैसेंचि इया शरीरा ।कर्म तंव देहा संसारा ।आणि देह तंव व्यापारा ।ना म्हणोंचि नये ॥ १८१ ॥
म्हणौनि देहें मानुषें ।इयें मुळें होती न चुके ।ऐसें जगज्जनकें ।बोलिलें तेणें ॥ १८२ ॥
मग तमाचें तें दारुण ।स्थिरावलेया वाउधाण ।सत्त्वाची सुटे सत्राण ।वाहुटळी ॥ १८३ ॥
तैं याचि मनुष्याकारा ।मुळीं सुवासना निघती आरा ।घेऊनि फुटती कोंबारा ।सुकृतांकुरीं ॥ १८४ ॥
उकलतेनि उन्मेखें ।प्रज्ञाकुशलतेंची तिखें ।डिरिया निघती निमिखें ।बाबळैजुनी ॥ १८५ ॥
मतीचे सोट वांवे ।घालिती स्फूर्तींचेनि थांवें ।बुद्धि प्रकाश घे धांवे ।विवेकावरी ॥ १८६ ॥
तेथ मेधारसें सगर्भ ।अस्थापत्रीं सबोंब ।सरळ निघती कोंभ ।सद्वृत्तीचे ॥ १८७ ॥
सदाचाराचिया सहसा ।टका उठती बहुवसा ।घुमघुमिति घोषा ।वेदपद्याच्या ॥ १८८ ॥
शिष्टागमविधानें ।विविधयागवितानें ।इये पानावरी पानें ।पालेजती ॥१८९ ॥
ऐशा यमदमीं घोंसाळिया ।उठती तपाचिया डाहाळिया ।देती वैराग्यशाखा कोंवळिया ।वेल्हाळपणें ॥ १९० ॥
विशिष्टां व्रतांचे फोक ।धीराच्या अणगटी तिख ।जन्मवेगें ऊर्ध्वमुख ।उंचावती ॥ १९१ ॥
माजीं वेदांचा पाला दाट ।तो करी सुविद्येचा झडझडाट ।जंव वाजे अचाट ।सत्त्वानिळु तो ॥ १९२ ॥
तेथ धर्मडाळ बाहाळी ।दिसती जन्मशाखा सरळी ।तिया आड फुटती फळीं ।स्वर्गादिकीं ॥ १९३ ॥
पुढां उपरति रागें लोहिवी ।धर्ममोक्षाची शाखा पालवी ।पाल्हाजत नित्य नवी ।वाढतीचि असे ॥ १९४ ॥
पैं रविचंद्रादि ग्रहवर ।पितृ ऋषी विद्याधर ।हे आडशाखा प्रकार ।पैसु घेती ॥ १९५ ॥
याहीपासून उंचवडें ।गुढले फळाचेनि बुडें ।इंद्रादिक ते मांदोडे ।थोर शाखांचे ॥ १९६ ॥
मग तयांही उपरी डाहाळिया ।तपोज्ञानीं उंचावलिया ।मरीचि कश्यपादि इया ।उपरी शाखा ॥ १९७ ॥
एवं माळोवाळी उत्तरोत्तरु ।ऊर्ध्वशाखांचा पैसारु ।बुडीं साना अग्रीं थोरु ।फळाढ्यपणें ॥ १९८ ॥
वरी उपरिशाखाही पाठीं ।येती फळभार जे किरीटी ।ते ब्रह्मेशांत अणगटीं ।कोंभ निघती ॥ १९९ ॥
फळाचेनि वोझेपणें ।ऊर्ध्वीं वोवांडें दुणें ।जंव माघौतें बैसणें ।मूळींचि होय ॥ २०० ॥
प्राकृताही तरी रुखा ।जें फळें दाटलीं होय शाखा ।ते वोवांडली देखा ।बुडासि ये ॥ २०१ ॥
तैसें जेथूनि हा आघवा ।संसारतरूचा उठावा ।तियें मूळीं टेंकती पांडवा ।वाढतेनि ज्ञानें ॥ २०२ ॥
म्हणौनि ब्रह्मेशानापरौतें ।वाढणें नाहीं जीवातें ।तेथूनि मग वरौतें ।ब्रह्मचि कीं ॥ २०३ ॥
परी हें असो ऐसें ।ब्रह्मादिक ते आंगवसें ।ऊर्ध्वमुळासरिसें ।न तुकती गा ॥ २०४ ॥
आणीकही शाखा उपरता ।जिया सनकादिक नामें विख्याता ।तिया फळीं मूळीं नाडळता ।भरलिया ब्रह्मीं ॥ २०५ ॥
ऐसी मनुष्यापासूनि जाणावी ।ऊर्ध्वीं ब्रह्मादिशेष पालवी ।शाखांची वाढी बरवी ।उंचावे पैं ॥ २०६ ॥
पार्था ऊर्ध्वींचिया ब्रह्मादि ।मनुष्यत्वचि होय आदि ।म्हणौनि इयें अधीं ।म्हणितलीं मूळें ॥ २०७ ॥
एवं तुज अलौकिकु ।हा अधोर्ध्वशाखु ।सांगितला भवरुखु ।ऊर्ध्वमूळु ॥ २०८ ॥
आणि अधींचीं हीं मूळें ।उपपत्ती परिसविली सविवळें ।आतां परिस उन्मूळें ।कैसेनि हा ॥ २०९ ॥
परी तुझ्या हन पोटीं ।ऐसें गमेल किरीटी ।जे एवढें झाड उत्पाटी ।ऐसें कायि असे ? ॥ २१० ॥
कें ब्रह्मयाच्या शेवटवरी ।ऊर्ध्व शाखांची थोरी ।आणि मूळ तंव निराकारीं ।ऊर्ध्वीं असे ॥ २११ ॥
हा स्थावराही तळीं ।फांकत असे अधींच्या डाळीं ।माजीं धांवतसे दुजा मूळीं ।मनुष्यरूपीं ॥ २१२ ॥
ऐसा गाढा आणि अफाटु ।आतां कोण करी यया शेवटु ।तरी झणीं हा हळुवटु ।धरिसी भावो ॥ २१३ ॥
परी हा उन्मूळावया दोषें ।येथ सायासचि कायिसे ।काय बाळा बागुल देशें ।दवडावा आहे ? ॥ २१४ ॥
गंधर्वदुर्ग कायी पाडावे ।काय शशविषाण मोडावें ।होआवें मग तोडावें ।खपुष्प कीं ? ॥ २१५ ॥
तैसा संसारु हा वीरा ।रुख नाहीं साचोकारा ।मा उन्मूळणीं दरारा ।कायिसा तरी ? ॥ २१६ ॥
आम्हीं सांगितली जे परी ।मूळडाळांची उजरी ।ते वांझेचीं घरभरी ।लेकुरें जैशीं ॥ २१७ ॥
काय कीजती चेइलेपणीं ।स्वप्नींचीं तिये बोलणीं ।तैशी जाण ते काहाणी ।दुबळीचि ते ॥ २१८ ॥
वांचूनि आम्हीं निरूपिलें जैसें ।ययाचे अचळ मूळ असे तैसें ।आणि तैसाचि जरी हा असे ।साचोकारा ॥ २१९ ॥
तरी कोणाचेनि संतानें ।निपजती तया उन्मूळणें ।काय फुंकिलिया गगनें ।जाइजेल गा ॥ २२० ॥
म्हणौनि पैं धनंजया ।आम्हीं वानिलें रूप तें माया ।कासवीचेनि तुपें राया ।वोगरिलें जैसें ॥ २२१ ॥
मृगजळाचीं गा तळीं ।तिये दिठी दुरूनि न्याहाळीं ।वांचूनि तेणें पाणियें साळी केळी ।लाविसी काई ? ॥ २२२ ॥
मूळ अज्ञानचि तंव लटिकें ।मा तयाचें कार्य हें केतुकें ।म्हणौनि संसाररुख सत्यकें ।वावोचि गा ॥ २२३ ॥
आणि अंतु यया नाहीं ।ऐसें बोलिजे जें कांहीं ।तेंही साचचि पाहीं ।येकें परी ॥ २२४ ॥
तरी प्रबोधि जंव नोहे ।तंव निद्रे काय अंतु आहे ? ।कीं रात्री न सरे तंव न पाहे ।तया आरौतें ? ॥ २२५ ॥
तैसा जंव पार्था ।विवेकु नुधवी माथा ।तंव अंतु नाहीं अश्वत्था ।भवरूपा या ॥ २२६ ॥
वाजतें वारें निवांत ।जंव न राहे जेथिंचें तेथ ।तंव तरंगतां अनंत ।म्हणावीचि कीं ॥ २२७ ॥
म्हणौनि सूर्यु जैं हारपे ।तैं मृगजळाभासु लोपे ।कां प्रभा जाय दीपें ।मालवलेनि ॥ २२८ ॥
तैसें मूळ अविद्या खाये ।तें ज्ञान जैं उभें होये ।तैंचि यया अंतु आहे ।एर्हवीं नाहीं ॥ २२९ ॥
तेवींचि हा अनादी ।ऐसी ही आथी शाब्दी ।तो आळु नोहे अनुरोधी ।बोलातें या ॥ २३० ॥
जें संसारवृक्षाच्या ठायीं ।साचोकार तंव नाहीं ।मा नाहीं तया आदि काई ।कोण होईल ? ॥ २३१ ॥
जो साच जेथूनि उपजे ।तयातें आदि हें साजे ।आतां नाहींचि तो म्हणिजे ।कोठूनियां ? ॥ २३२ ॥
म्हणौनि जन्मे ना आहे ।ऐसिया सांगों कवण माये ।यालागीं नाहींपणेंचि होये ।अनादि हा ॥ २३३ ॥
वांझेचिया लेंका ।कैंची जन्मपत्रिका ।नभीं निळी भूमिका ।कें कल्पूं पां ॥ २३४ ॥
व्योमकुसुमांचा पांडवा ।कवणें देंठु तोडावा ।म्हणौनि नाहीं ऐसिया भवा ।आदि कैंची ? ॥ २३५ ॥
जैसें घटाचें नाहींपण ।असतचि असे केलेनिवीण ।तैसा समूळ वृक्षु जाण ।अनादि हा ॥ २३६ ॥
अर्जुना ऐसेनि पाहीं ।आद्यंतु ययासि नाहीं ।माजीं स्थिती आभासे कांहीं ।परी टवाळ ते ॥ २३७ ॥
ब्रह्मगिरीहूनि न निगे ।आणि समुद्रींही कीर न रिगे ।माजीं दिसे वाउगें ।मृगांबु जैसें ॥ २३८ ॥
तैसा आद्यंती कीर नाहीं ।आणि साचही नोहे कहीं ।परी लटिकेपणाची नवाई ।पडिभासे गा ॥ २३९ ॥
नाना रंगीं गजबजे ।जैसें इंद्रधनुष्य देखिजे ।तैसा नेणतया आपजे ।आहे ऐसा ॥ २४० ॥
ऐसेनि स्थितीचिये वेळे ।भुलवी अज्ञानाचे डोळे ।लाघवी हरी मेखळे ।लोकु जैसा ॥ २४१ ॥
आणि नसतीचि श्यामिका ।व्योमीं दिसे तैसी दिसो कां ।तरी दिसणेंही क्षणा एका ।होय जाय ॥ २४२ ॥
स्वप्नींही मानिलें लटिकें ।तरी निर्वाहो कां एकसारिखें ।तेवीं आभासु हा क्षणिकें ।रिताचि गा ॥ २४३ ॥
देखतां आहे आवडें ।घेऊं जाइजे तरी नातुडे ।जैसा टिकु कीजे माकडें ।जळामाजीं ॥ २४४ ॥
तरंगभंगु सांडीं पडे ।विजूही न पुरे होडे ।आभासासि तेणें पाडें ।होणें जाणें गा ॥ २४५ ॥
जैसा ग्रीष्मशेषींचा वारा ।नेणिजे समोर कीं पाठीमोरा ।तैसी स्थिती नाहीं तरुवरा ।भवरूपा यया ॥ २४६ ॥
एवं आदि ना अंतु स्थिती ।ना रूप ययासि आथी ।आतां कायसी कुंथाकुंथी ।उन्मूळणी गा ॥ २४७ ॥
आपुलिया अज्ञानासाठीं ।नव्हता थांवला किरीटी ।तरी आतां आत्माज्ञानाच्या लोटीं ।खांडेनि गा ॥ २४८ ॥
वांचूणि ज्ञानेवीण ऐकें ।उपाय करिसी जितुके ।तिहीं गुंफसि अधिकें ।रुखीं इये ॥ २४९ ॥
मग किती खांदोखांदीं ।यया हिंडावें ऊर्ध्वीं अधीं ।म्हणौनि मूळचि अज्ञान छेदीं ।सम्यक् ज्ञानें ॥ २५० ॥

शब्दार्थ

या भागात येणारे जुने मराठी शब्द.

यया
— या
तंव
— तोपर्यंत; तेवढ्यात
ऐसें
— असे
म्हणौनि
— म्हणून, याकारणाने
तेथ
— तिथे
तैसें
— तसे
तया
— त्याला, त्या
जैसें
— जसे
नोहे
— नाही, होत नाही
आथी
— आहे
कीं
— किंवा; तसेच ‘की’ या अर्थी
तैं
— तेव्हा
जंव
— जोपर्यंत
वरी
— वर; शिवाय
जैं
— जेव्हा
जेवीं
— ज्याप्रमाणे
पैं
— खरोखर, निश्चितच (जोर देणारा शब्द)
पां
— बरं का, नाही का (संवादातील उद्गार)
कीर
— खरोखर, खरे तर
एर्हवीं
— एरवी, इतर वेळी
अर्जुना
— अर्जुन — संबोधन
धनंजया
— धन जिंकणारा — अर्जुन
ठायीं
— ठिकाणी
माया
— भासमान करणारी शक्ती

ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.

चित्र: Anonymous - Krishna and Radha Conversing, Page from a Dispersed Gita Govinda (Loves of Krishna) - 1979.512 - Metropolitan Museum of Art — anonymous, Public domain, via Wikimedia Commons.

WhatsUp मराठी वर — प्रत्यक्ष भेट

हेही वाचा

स्रोत — santsahitya.in

पडताळणी बाकी — मूळ मुद्रित प्रतीशी ओवीवार पडताळणी बाकी आहे. चूक कळवा.