मुख्य मजकुराकडे जा
WhatsUp मराठी कोश
—
ज्ञानेश्वरी — अध्याय पंधरावा

साहित्य

ज्ञानेश्वरी — अध्याय पंधरावा

ओव्या २५१–५००

Dnyaneshwari — Adhyay 15, part 2

रचना — संत ज्ञानेश्वर · १२७५–१२९६

सारांश

मुळे वर आणि फांद्या खाली असलेल्या उलट्या अश्वत्थ वृक्षाचे रूपक — संसाराचे चित्र. हा वृक्ष वैराग्याच्या शस्त्राने तोडावा लागतो. पुढे क्षर, अक्षर आणि पुरुषोत्तम असे तीन स्तर सांगून गीता आपली सर्वोच्च संकल्पना मांडते. अठरा अध्यायांतील सर्वात लहान, पण सर्वात घनदाट.

एर्हवीं दोरीचिया उरगा ।डांगा मेळवितां पैं गा ।तो शिणुचि वाउगा ।केला होय ॥ २५१ ॥
तरावया मृगजळाची गंगा ।डोणीलागीं धांवतां दांगा- ।माजीं वोहळें बुडिजे पैं गा ।साच जेवीं ॥ २५२ ॥
तेवीं नाथिलिया संसारा ।उपाईं जाचतया वीरा ।आपणपें लोपे वारा ।विकोपीं जाय ॥ २५३ ॥
म्हणौनि स्वप्नींचिया घाया ।ओखद चेवोचि धनंजया ।तेवीं अज्ञानमूळा यया ।ज्ञानचि खड्ग ॥ २५४ ॥
परी तेचि लीला परजवे ।तैसें वैराग्याचें नवें ।अभंगबळ होआवें ।बुद्धीसी गा ॥ २५५ ॥
उठलेनि वैराग्यें जेणें ।हा त्रिवर्गु ऐसा सांडणें ।जैसें वमुनियां सुणें ।आतांचि गेलें ॥ २५६ ॥
हा ठायवरी पांडवा ।पदार्थजातीं आघवा ।विटवी तो होआवा ।वैराग्य लाठु ॥ २५७ ॥
मग देहाहंतेचें दळें ।सांडूनि एकेचि वेळे ।प्रत्यक्बुद्धी करतळें ।हातवसावें ॥ २५८ ॥
निसळें विवेकसाहणें ।जें ब्रह्माहमस्मिबोधें सणाणें ।मग पुरतेनि बोधें उटणें ।एकलेचि ॥ २५९ ॥
परी निश्चयाचें मुष्टिबळ ।पाहावें एकदोनी वेळ ।मग तुळावें अति चोखाळ ।मननवरी ॥ २६० ॥
पाठीं हतियेरां आपणयां ।निदिध्यासें एक जालिया ।पुढें दुजें नुरेल घाया- ।पुरतें गा ॥ २६१ ॥
तें आत्मज्ञानाचें खांडें ।अद्वैतप्रभेचेनि वाडें ।नेदील उरों कवणेकडे ।भववृक्षासी ॥ २६२ ॥
शरदागमींचा वारा ।जैसा केरु फेडी अंबरा ।का उदयला रवी आंधारा ।घोंटु भरी ॥ २६३ ॥
नाना उपवढ होतां खेंवो ।नुरे स्वप्नसंभ्रमाचा ठावो ।स्वप्नप्रतीतिधारेचा वाहो ।करील तैसें ॥ २६४ ॥
तेव्हां ऊर्ध्वींचें मूळ ।कां अधींचें हन शाखाजाळ ।तें कांहींचि न दिसे मृगजळ ।चांदिणां जेवीं ॥ २६५ ॥
ऐसेनि गा वीरनाथा ।आत्मज्ञानाचिया खड्गलता ।छेदुनिया भवाश्वत्था ।ऊर्ध्वमूळातें ॥ २६६ ॥
मग इदंतेसि वाळलें ।जें मीपणेंवीण डाहारलें ।तें रूप पाहिजे आपलें ।आपणचि ॥ २६७ ॥
परी दर्पणाचेनि आधारें ।एकचि करून दुसरें ।मुख पाहाती गव्हारें ।तैसें नको हो ॥ २६८ ॥
हें पाहाणें ऐसें असे वीरा ।जैसा न बोडलिया विहिरा ।मग आपलिया उगमीं झरा ।भरोनि ठाके ॥ २६९ ॥
नातरी आटलिया अंभ ।निजबिंबीं प्रतिबिंब ।निहटे कां नभीं नभ ।घटाभावीं ॥ २७० ॥
नाना इंधनांशु सरलेया ।वन्हि परते जेवीं आपणपयां ।तैसें आपेंआप धनंजया ।न्याहाळणें जें गा ॥ २७१ ॥
जिव्हे आपली चवी चाखणें ।चक्षू निज बुबुळ देखणें ।आहे तया ऐसें निरीक्षणें ।आपुलें पैं ॥ २७२ ॥
कां प्रभेसि प्रभा मिळे ।गगन गगनावरी लोळे ।नाना पाणी भरलें खोळे ।पाणियाचिये ॥ २७३ ॥
आपणचि आपणयातें ।पाहिजे जें अद्वैतें ।तें ऐसें होय निरुतें ।बोलिजतु असे ॥ २७४ ॥
जें पाहिजतेनवीण पाहिजे ।कांहीं नेणणाचि जाणिजे ।आद्यपुरुष कां म्हणिजे ।जया ठायातें ॥ २७५ ॥
तेथही उपाधीचा वोथंबा ।घेऊनि श्रुति उभविती जिभा ।मग नामरूपाचा वडंबा ।करिती वायां ॥ २७६ ॥
पैं भवस्वर्गा उबगले ।मुमुक्षु योगज्ञाना वळघले ।पुढती न यों इया निगाले ।पैजा जेथ ॥ २७७ ॥
संसाराचिया पायां पुढां ।पळती वीतराग होडा ।ओलांडोनि ब्रह्मपदाचा कर्मकडा ।घालिती मागां ॥ २७८ ॥
अहंतादिभावां आपुलियां ।झाडा देऊनि आघवेया ।पत्र घेती ज्ञानिये जया ।मूळघरासी ॥ २७९ ॥
पैं जेथुनी हे एवढी ।विश्वपरंपरेची वेलांडी ।वाढती आशा जैशी कोरडी ।निदैवाची ॥ २८० ॥
जिये कां वस्तूचें नेणणें ।आणिलें थोर जगा जाणणें ।नाहीं तें नांदविलें जेणें ।मी तूं जगीं ॥ २८१ ॥
पार्था तें वस्तु पहिलें ।आपणपें आपुलें ।पाहिजे जैसें हिंवलें ।हिंव हिंवें ॥ २८२ ॥
आणीकही एक तया ।वोळखण असे धनंजया ।तरी जया कां भेटलिया ।येणेंचि नाहीं ॥ २८३ ॥
परी तया भेटती ऐसें ।जे ज्ञानें सर्वत्र सरिसे ।महाप्रळयांबूचे जैसें ।भरलेपण ॥ २८४ ॥
जया पुरुषांचें कां मन ।सांडोनि गेलें मोह मान ।वर्षांतीं जैसें घन ।आकाशातें ॥ २८५ ॥
निकवड्या निष्ठुरा ।उबगिजे जेवीं सोयरा ।तैसें नागवती विकारां ।वेटाळूं जे ॥ २८६ ॥
फळली केळी उन्मूळे ।तैसी आत्मलाभें प्रबळे ।तयाची क्रिया ढाळेंढाळें ।गळती आहे ॥ २८७ ॥
आगी लगलिया रुखीं ।देखोनि सैरा पळती पक्षी ।तैसें सांडिलें अशेखीं ।विकल्पीं जे ॥ २८८ ॥
आइकें सकळ दोषतृणीं ।अंकुरिजती जिये मेदिनी ।तिये भेदबुद्धीची काहाणी ।नाहीं जयातें ॥ २८९ ॥
सूर्योदयासरिसी ।रात्री पळोनि जाय अपैसी ।गेली देहाहंता तैसी ।अविद्येसवें ॥ २९० ॥
पैं आयुष्यहीना जीवातें ।शरीर सांडी जेवीं अवचितें ।तेवीं निदसुरें द्वैतें ।सांडिले जे ॥ २९१ ॥
लोहाचें सांकडें परिसा ।न जोडे अंधारु रवि जैसा ।द्वैतबुद्धीचा तैसा ।सदा दुकाळ जया ॥ २९२ ॥
अगा सुखदुःखाकारें ।द्वंद्वें देहीं जियें गोचरें ।तियें जयां कां समोरें ।होतीचिना ॥ २९३ ॥
स्वप्नींचें राज्य कां मरण ।नोहे हर्षशोकांसि कारण ।उपवढलिया जाण ।जियापरी ॥ २९४ ॥
तैसें सुखदुःखरूपीं ।द्वंद्वीं जे पुण्यपापीं ।न घेपिजती सर्पीं ।गरुड जैसें ॥ २९५ ॥
आणि अनात्मवर्गनीर ।सांडूनि आत्मरसाचें क्षीर ।चरताति जे सविचार ।राजहंसु ॥ २९६ ॥
जैसा वर्षोनि भूतळीं ।आपला रसु अंशुमाळी ।मागौता आणी रश्मिजाळीं ।बिंबासीचि ॥ २९७ ॥
तैसें आत्मभ्रांतीसाठीं ।वस्तु विखुरली बारावाटीं ।ते एकवटिती ज्ञानदृष्टी ।अखंड जे ॥ २९८ ॥
किंबहुना आत्मयाचा ।निर्धारीं विवेकु जयांचा ।बुडाला वोघु गंगेचा ।सिंधूमाजीं जैसा ॥ २९९ ॥
पैं आघवेंचि आपुलेंपणें ।नुरेचि जया अभिलाषणें ।जैसें येथूनि पर्हां जाणें ।आकाशा नाहीं ॥ ३०० ॥
जैसा अग्नीचा डोंगरु ।नेघे कोणी बीज अंकुरु ।तैसा मनीं जयां विकारु ।उदैजेना ॥ ३०१ ॥
जैसा काढिलिया मंदराचळु ।राहे क्षीराब्धि निश्चळु ।तैसा नुठी जयां सळु ।कामोर्मीचा ॥ ३०२ ॥
चंद्रमा कळीं धाला ।न दिसे कोणें आंगी वोसावला ।तेवीं अपेक्षेचा अवखळा ।न पडे जयां ॥ ३०३ ॥
हें किती बोलूं असांगडें ।जेवीं परमाणु नुरे वायूपुढें ।तैसें विषयांचें नावडे ।नांवचि जयां ॥ ३०४ ॥
एवं जे जे कोणी ऐसे ।केले ज्ञानाग्नि हुताशें ।ते तेथ मिळती जैसें ।हेमीं हेम ॥ ३०५ ॥
तेथ म्हणिजे कवणें ठाईं ।ऐसेंही पुससी कांहीं ।तरी तें पद गा नाहीं ।वेंचु जया ॥ ३०६ ॥
दृश्यपणें देखिजे ।कां ज्ञेयत्वें जाणिजे ।अमुकें ऐसें म्हणिजे ।तें जें नव्हे ॥ ३०७ ॥
पैं दीपाचिया बंबाळीं ।कां चंद्र हन जें उजळी ।हें काय बोलों अंशुमाळी ।प्रकाशी जें ॥ ३०८ ॥
तें आघवेंचि दिसणें ।जयाचें कां न देखणें ।विश्व भासतसे जेणें ।लपालेनी ॥ ३०९ ॥
जैसें शिंपीपण हारपे ।तंव तंव खरें होय रुपें ।कां दोरी लोपतां सापें ।फार होइजे ॥ ३१० ॥
तैसीं चंद्रसूर्यादि थोरें ।इयें तेजें जियें फारें ।तियें जयाचेनि आधारें ।प्रकाशती ॥ ३११ ॥
ते वस्तु कीं तेजोराशी ।सर्वभूतात्मक सरिसी ।चंद्रसूर्याच्या मानसीं ।प्रकाशे जे ॥ ३१२ ॥
म्हणौनि चंद्रसूर्य कडवसां ।पडती वस्तूच्या प्रकाशा ।यालागीं तेज जें तेजसा ।तें वस्तूचें आंग ॥ ३१३ ॥
आणि जयाच्या प्रकाशीं ।जग हारपे चंद्रार्केंसीं ।सचंद्र नक्षत्रें जैसीं ।दिनोदयीं ॥ ३१४ ॥
नातरी प्रबोधलिये वेळे ।ते स्वप्नींची डिंडीमा मावळे ।कां नुरेचि सांजवेळे ।मृगतृष्णिका ॥ ३१५ ॥
तैसा जिये वस्तूच्या ठायीं ।कोण्हीच कां आभासु नाहीं ।तें माझें निजधाम पाहीं ।पाटाचें गा ॥ ३१६ ॥
पुढती जे तेथ गेले ।ते न घेती माघौतीं पाउलें ।महोदधीं कां मिनले ।स्रोत जैसे ॥ ३१७ ॥
कां लवणाची कुंजरी ।सूदलिया लवणसागरीं ।होयचि ना माघारी ।परती जैसी ॥ ३१८ ॥
नाना गेलिया अंतराळा ।न येतीचि वन्हिज्वाळा ।नाहीं तप्तलोहौनि जळा ।निघणें जेवीं ॥ ३१९ ॥
तेवीं मजसीं एकवट ।जे जाले ज्ञानें चोखट ।तयां पुनरावृत्तीची वाट ।मोडली गा ॥ ३२० ॥
तेथ प्रज्ञापृथ्वीचा रावो ।पार्थु म्हणे जी जी पसावो ।परी विनंती एकी देवो ।चित्त देतु ॥ ३२१ ॥
तरी देवेंसि स्वयें एक होती ।मग माघौते जे न येती ।ते देवेंसि भिन्न आथी ।कीं अभिन्न जी ॥ ३२२ ॥
जरी भिन्नचि अनादिसिद्ध ।तरी न येती हें असंबद्ध ।जे फुलां गेलें षट्पद ।ते फुलेंचि होती पां ॥ ३२३ ॥
पैं लक्ष्याहूनि अनारिसे ।बाण लक्ष्यीं शिवोनि जैसें ।मागुते पडती तैसे ।येतीचि ते ॥ ३२४ ॥
नातरी तूंचि ते स्वभावें ।तरी कोणें कोणासि मिळावें ।आपणयासी आपण रुपावें ।शस्त्रें केवीं ? ॥ ३२५ ॥
म्हणौनि तुजसी अभिन्नां जीवां ।तुझा संयोगवियोगु देवा ।नये बोलों अवयवां ।शरीरेंसीं ॥ ३२६ ॥
आणि जे सदां वेगळें तुजसीं ।तयां मिळणीं नाहीं कोणे दिवशीं ।मा येती न येती हे कायसी ।वायबुद्धि ? ॥ ३२७ ॥
तरी कोण गा ते तूंतें ।पावोनि न येती माघौते ।हें विश्वतोमुखा मातें ।बुझावीं जी ॥ ३२८ ॥
इये आक्षेपीं अर्जुनाच्या ।तो शिरोमणि सर्वज्ञांचा ।तोषला बोध शिष्याचा ।देखोनियां ॥ ३२९ ॥
मग म्हणे गा महामती ।मातें पावोनि न येती पुढती ।ते भिन्नाभिन्न रिती ।आहाती दोनी ॥ ३३० ॥
जैं विवेकें खोलें पाहिजे ।तरी मी तेचि ते सहजें ।ना आहाचवाहाच तरी दुजे ।ऐसेही गमती ॥ ३३१ ॥
जैसे पाणियावरी वेगळ ।तळपतां दिसती कल्लोळ ।एर्हवीं तरी निखिळ ।पाणीचि तें ॥ ३३२ ॥
कां सुवर्णाहुनि आनें ।लेणीं गमती भिन्नें ।मग पाहिजे तंव सोनें ।आघवेंचि तें ॥ ३३३ ॥
तैसें ज्ञानाचिये दिठी ।मजसीं अभिन्नचि ते किरीटी ।येर भिन्नपण तें उठी ।अज्ञानास्तव ॥ ३३४ ॥
आणि साचोकारेनि वस्तुविचारें ।कैचें मज एकासि दुसरें ।भिन्नाभिन्नव्यवहारें ।उमसिजेल ॥ ३३५ ॥
आघवेंचि आकाश सूनि पोटीं ।बिंबचि जैं आते खोटी ।तैं प्रतिबिंब कें उठी ।कें रश्मि शिरे ? ॥ ३३६ ॥
कां कल्पांतींचिया पाणिया ।काय वोत भरिती धनंजया ? ।म्हणौनि कैंचें अंश अविक्रिया ।एका मज ॥ ३३७ ॥
परी ओघाचेनि मेळें ।पाणी उजू परी वांकुडें जालें ।रवी दुजेपण आलें ।तोयबगें ॥ ३३८ ॥
व्योम चौफळें कीं वाटोळें ।हें ऐसें कायिसयाही मिळे ।परी घटमठीं वेंटाळें ।तैसेंही आथी ॥ ३३९ ॥
हां गा निद्रेचेनि आधारें ।काय एकलेनि जग न भरे ? ।स्वप्नींचेनि जैं अवतरे ।रायपणें ॥ ३४० ॥
कां मिनलेनि किडाळें ।वानिभेदासि ये सोळें ।तैसा स्वमाये वेंटाळें ।शुद्ध जैं मी ॥ ३४१ ॥
तैं अज्ञान एक रूढे ।तेणें कोऽहंविकल्पाचें मांडे ।मग विवरूनि कीजे फुडें ।देहो मी ऐसें ॥ ३४२ ॥
ऐसें शरीराचि येवढें ।जै आत्मज्ञान वेगळें पडे ।तैं माझा अंशु आवडे ।थोडेपणें ॥ ३४३ ॥
समुद्र कां वायुवशें ।तरंगाकार उल्लसें ।तो समुद्रांशु ऐसा दिसे ।सानिवा जेवीं ॥ ३४४ ॥
तेवीं जडातें जीवविता ।देहाहंता उपजविता ।मी जीव गमें पंडुसुता ।जीवलोकीं ॥ ३४५ ॥
पैं जीवाचिया बोधा ।गोचरु जो हा धांदा ।तो जीवलोकशब्दा ।अभिप्रावो ॥ ३४६ ॥
अगा उपजणें निमणें ।हें साचचि जे कां मानणें ।तो जीवलोकु मी म्हणे ।संसारु हन ॥ ३४७ ॥
एवंविध जीवलोकीं ।तूं मातें ऐसा अवलोकीं ।जैसा चंद्रु कां उदकीं ।उदकातीत ॥ ३४८ ॥
पैं काश्मीराचा रवा ।कुंकुमावरी पांडवा ।आणिका गमे लोहिवा ।तो तरी नव्हे ॥ ३४९ ॥
तैसें अनादिपण न मोडे ।माझें अक्रियत्व न खंडे ।परी कर्ता भोक्ता ऐसें आवडे ।ते जाण गा भ्रांती ॥ ३५० ॥
किंबहुना आत्मा चोखटु ।होऊनि प्रकृतीसी एकवटु ।बांधे प्रकृतिधर्माचा पाटु ।आपणपयां ॥ ३५१ ॥
पैं मनादि साही इंद्रियें ।श्रोत्रादि प्रकृतिकार्यें ।तियें माझीं म्हणौनि होये ।व्यापारारूढ ॥ ३५२ ॥
जैसें स्वप्नीं परिव्राजें ।आपणपयां आपण कुटुंब होईजे ।मग तयाचेनि धांविजे ।मोहें सैरा ॥ ३५३ ॥
तैसा आपलिया विस्मृती ।आत्मा आपणचि प्रकृती- ।सारिखा गमोनि पुढती ।तियेसीचि भजे ॥ ३५४ ॥
मनाच्या रथीं वळघे ।श्रवणाचिया द्वारें निघे ।मग शब्दाचिया रिघे ।रानामाजीं ॥ ३५५ ॥
तोचि प्रकृतीचा वागोरा ।त्वचेचिया मोहरा ।आणि स्पर्शाचिया घोरा ।वना जाय ॥ ३५६ ॥
कोणे एके अवसरीं ।रिघोनि नेत्राच्या द्वारीं ।मग रूपाच्या डोंगरीं ।सैरा हिंडे ॥ ३५७ ॥
कां रसनेचिया वाटा ।निघोनि गा सुभटा ।रसाचा दरकुटा ।भरोंचि लागे ॥ ३५८ ॥
नातरी येणेंचि घ्राणें ।जैं देहांशु करी निघणें ।मग गंधाची दारुणें ।आडवें लंघी ॥ ३५९ ॥
ऐसेनि देहेंद्रियनायकें ।धरूनि मन जवळिकें ।भोगिजती शब्दादिकें ।विषयभरणें ॥ ३६० ॥
परी कर्ता भोक्ता ऐसें ।हें जीवाचे तैंचि दिसे ।जैं शरीरीं कां पैसे ।एकाधिये ॥ ३६१ ॥
जैसा आथिला आणि विलासिया ।तैंचि वोळखों ये धनंजया ।जैं राजसेव्या ठाया ।वस्तीसि ये ॥ ३६२ ॥
तैसा अहंकर्तृत्वाचा वाढु ।कां विषयेंद्रियांचा धुमाडु ।हा जाणिजे तैं निवाडु ।जैं देह पाविजे ॥ ३६३ ॥
अथवा शरीरातें सांडी ।तर्ही इंद्रियांची तांडी ।हे आपणयांसवें काढी ।घेऊनि जाय ॥ ३६४ ॥
जैसा अपमानिला अतिथी ।ने सुकृताची संपत्ति ।कां साइखडेयाची गती ।सूत्रतंतू ॥ ३६५ ॥
नाना मावळतेनि तपनें ।नेइजेती लोकांचीं दर्शनें ।हें असो द्रुती पवनें ।नेईजे जैसी ॥ ३६६ ॥
तेवीं मनःषष्ठां ययां ।इंद्रियांतें धनंजया ।देहराजु ने देहा- ।पासूनि गेला ॥ ३६७ ॥
मग येथ अथवा स्वर्गीं ।जेथ जें देह आपंगी ।तेथ तैसेंचि पुढती पांगी ।मनादिक ॥ ३६८ ॥
जैसा मालवलिया दिवा ।प्रभेसी जाय पांडवा ।मग उजळिजे तेथ तेधवां ।तैसाचि फांके ॥ ३६९ ॥
तरी ऐसैसिया राहाटी ।अविवेकियांचे दिठी ।येतुलें हें किरीटी ।गमेचि गा ॥ ३७० ॥
जे आत्मा देहासि आला ।आणि विषयो येणेंचि भोगिला ।अथवा देहोनि गेला ।हें साचचि मानिती ॥ ३७१ ॥
एर्हवीं येणें आणि जाणें ।कां करणें हा भोगणें ।हें प्रकृतीचें तेणें ।मानियेलें ॥ ३७२ ॥
परी देहाचे मोटकें उभें ।आणि चेतना तेथ उपलभे ।तिये चळवळेचेनि लोभें ।आला म्हणती ॥ ३७३ ॥
तैसेंचि तयां संगती ।इंद्रियें आपुलाल्या अर्थीं वर्तती ।तया नांव सुभद्रापती ।भोगणें जया ॥ ३७४ ॥
पाठीं भोगक्षीण आपैसे ।देह गेलिया ते न दिसे ।तेथें गेला गेला ऐसें ।बोभाती गा ॥ ३७५ ॥
पैं रुखु डोलतु देखावा ।तरी वारा वाजतु मानावा ।रुखु नसे तेथें पांडवा ।नाहीं तो गा ? ॥ ३७६ ॥
कां आरिसा समोर ठेविजे ।आणि आपणपें तेथ देखिजे ।तरी तेधवांचि जालें मानिजे ।काय आधीं नाहीं ? ॥ ३७७ ॥
कां परता केलिया आरिसा ।लोपु जाला तया आभासा ।तरी आपणपें नाहीं ऐसा ।निश्चयो करावा ? ॥ ३७८ ॥
शब्द तरी आकाशाचा ।परी कपाळीं पिटे मेघाचा ।कां चंद्रीं वेगु अभ्राचा ।अरोपिजे ॥ ३७९ ॥
तैसें होइजे जाइजे देहें ।तें आत्मसत्ते अविक्रिये ।निष्टंकिती गा मोहें ।आंधळे ते ॥ ३८० ॥
येथ आत्मा आत्मयाच्या ठायीं ।देखिजे देहींचा धर्मु देहीं ।ऐसें देखणें तें पाहीं ।आन आहाती ॥ ३८१ ॥
ज्ञानें कां जयाचे डोळे ।देखोनि न राहती देहींचे खोळे ।सूर्यरश्मी आणियाळे ।ग्रीष्मीं जैसें ॥ ३८२ ॥
तैसे विवेकाचेनि पैसें ।जयांची स्फूर्ती स्वरूपीं बैसे ।ते ज्ञानिये देखती ऐसें ।आत्मयातें ॥ ३८३ ॥
जैसें तारांगणीं भरलें ।गगन समुद्रीं बिंबलें ।परी तें तुटोनि नाहीं पडिलें ।ऐसें निवडे ॥ ३८४ ॥
गगन गगनींचि आहे ।हें आभासे तें वाये ।तैसा आत्मा देखती देहें ।गंवसिलाही ॥ ३८५ ॥
खळाळाच्या लगबगीं ।फेडूनि खळाळाच्या भागीं ।देखिजे चंद्रिका कां उगी ।चंद्रीं जेवीं ॥ ३८६ ॥
कां नाडरचि भरे शोषें ।सूर्यु तो जैसा तैसाचि असे ।देह होतां जातां तैसें ।देखती मातें ॥ ३८७ ॥
घटु मठु घडले ।तेचि पाठीं मोडले ।परी आकाश तें संचलें ।असतचि असे ॥ ३८८ ॥
तैसें अखंडे आत्मसत्ते ।अज्ञानदृष्टि कल्पितें ।हें देहचि होतें जातें ।जाणती फुडें ॥ ३८९ ॥
चैतन्य चढे ना वोहटे ।चेष्टवी ना चेष्टे ।ऐसें आत्मज्ञानें चोखटें ।जाणती ते ॥ ३९० ॥
आणि ज्ञानही आपैतें होईल ।प्रज्ञा परमाणुही उगाणा घेईल ।सकळ शास्त्रांचें येईल ।सर्वस्व हातां ॥ ३९१ ॥
परी ते व्युत्पत्ति ऐसी ।जरी विरक्ति न रिगे मानसीं ।तरी सर्वात्मका मजसीं ।नव्हेचि भेटी ॥ ३९२ ॥
पैं तोंड भरो कां विचारा ।आणि अंतःकरणीं विषयांसि थारा ।तरी नातुडें धनुर्धरा ।त्रिशुद्धी मी ॥ ३९३ ॥
हां गा वोसणतयाच्या ग्रंथीं ।काई तुटती संसारगुंती ? ।कीं परिवसिलिया पोथी ।वाचिली होय ? ॥ ३९४ ॥
नाना बांधोनियां डोळे ।घ्राणीं लाविजती मुक्ताफळें ।तरी तयांचें काय कळे ।मोल मान ? ॥ ३९५ ॥
तैसा चित्तीं अहंते ठावो ।आणि जिभे सकळशास्त्रांचा सरावो ।ऐसेनि कोडी एक जन्म जावो ।परी न पविजे मातें ॥ ३९६ ॥
जो एक मी कां समस्तीं ।व्यापकु असें भूतजातीं ।ऐक तिये व्याप्ती ।रूप करूं ॥ ३९७ ॥
तरी सूर्यासकट आघवी ।हे विश्वरचना जे दावी ।ते दीप्ति माझी जाणावी ।आद्यंतीं आहे ॥ ३९८ ॥
जल शोषूनि गेलिया सविता ।ओलांश पुरवीतसे जे माघौता ।ते चंद्रीं पंडुसुता ।ज्योत्स्ना माझी ॥ ३९९ ॥
आणि दहन-पाचनसिद्धी ।करीतसे जें निरवधी ।ते हुताशीं तेजोवृद्धी ।माझीचि गा ॥ ४०० ॥
मी रिगालों असें भूतळीं ।म्हणौनि समुद्र महाजळीं ।हे पांसूचि ढेंपुळी ।विरेचिना ॥ ४०१ ॥
आणी भूतेंही चराचरें ।हे धरितसे जियें अपारें ।तियें मीचि धरी धरे ।रिगोनियां ॥ ४०२ ॥
गगनीं मी पंडुसुता ।चंद्राचेनि मिसें अमृता ।भरला जालों चालता ।सरोवरु ॥ ४०३ ॥
तेथूनि फांकती रश्मिकर ।ते पाट पेलूनि अपार ।सर्वौषधींचे आगर ।भरित असें मी ॥ ४०४ ॥
ऐसेनि सस्यादिकां सकळां ।करी धान्यजाती सुकाळा ।दें अन्नद्वारां जिव्हाळा ।भूतजातां ॥ ४०५ ॥
आणि निपजविलें अन्न ।तरी तैसें कैचें दीपन ।जेणें जिरूनि समाधान ।भोगिती जीव ॥ ४०६ ॥
म्हणौनि प्राणिजातांच्या घटीं ।करूनि कंदावरी आगिठी ।दीप्ति जठरींही किरीटी ।मीचि जालों ॥ ४०७ ॥
प्राणापानाच्या जोडभातीं ।फुंकफुंकोनियां अहोराती ।आटीतसें नेणों किती ।उदरामाजीं ॥ ४०८ ॥
शुष्कें अथवा स्निग्धें ।सुपक्वें कां विदग्धें ।परी मीचि गा चतुर्विधें ।अन्नें पचीं ॥ ४०९ ॥
एवं मीचि आघवें जन ।जना निरवितें मीचि जीवन ।जीवनीं मुख्य साधन ।वन्हिही मीचि ॥ ४१० ॥
आतां ऐसियाहीवरी काई ।सांगों व्याप्तीची नवाई ।येथ दुजें नाहींचि घेईं ।सर्वत्र मी गा ॥ ४११ ॥
तरी कैसेनि पां वेखें ।सदा सुखियें एकें ।एकें तियें बहुदुःखें ।क्रांत भूतें ॥ ४१२ ॥
जैसी सगळिये पाटणीं ।एकेंचि दीपें दिवेलावणी ।जालिया कां न देखणी ।उरलीं एकें ॥ ४१३ ॥
ऐसी हन उखिविखी ।करित आहासि मानसीं कीं ।तरी परिस तेही निकी ।शंका फेडुं ॥ ४१४ ॥
पैं आघवा मीचि असें ।येथ नाहीं कीर अनारिसें ।परी प्राणियांचिया उल्लासें ।बुद्धि ऐसा ॥ ४१५ ॥
जैसें एकचि आकाशध्वनी ।वाद्यविशेषीं आनानीं ।वाजावें पडे भिन्नीं ।नादांतरीं ॥ ४१६ ॥
कां लोकचेष्टीं वेगळालां ।जो हा एकचि भानु उदैला ।तो आनानी परी गेला ।उपयोगासी ॥ ४१७ ॥
नाना बीजधर्मानुरूप ।झाडीं उपजविलें आप ।तैसें परिणमलें स्वरूप ।माझें जीवां ॥ ४१८ ॥
अगा नेणा आणि चतुरा ।पुढां निळयांचा दुसरा ।नेणा सर्पत्वें जाला येरा ।सुखालागीं ॥ ४१९ ॥
हें असो स्वातीचें उदक ।शुक्तीं मोतीं व्याळीं विख ।तैसा सज्ञानांसी मी सुख ।दुःख तों अज्ञानांसी ॥ ४२० ॥
एर्हवीं सर्वांच्या हृदयदेशीं ।मी अमुका आहें ऐसी ।जे बुद्धि स्फुरे अहर्निशीं ।ते वस्तु गा मी ॥ ४२१ ॥
परी संतासवें वसतां ।योगज्ञानीं पैसतां ।गुरुचरण उपासितां ।वैराग्येंसीं ॥ ४२२ ॥
येणेंचि सत्कर्में ।अशेषही अज्ञान विरमे ।जयांचें अहं विश्रामे ।आत्मरूपीं ॥ ४२३ ॥
ते आपेआप देखोनि देखीं ।मियां आत्मेनि सदा सुखी ।येथें मीवांचून अवलोकीं ।आन हेतु असे ? ॥ ४२४ ॥
अगा सूर्योदयो जालिया ।सूर्यें सूर्यचि पहावा धनंजया ।तेवीं मातें मियां जाणावया ।मीचि हेतु ॥ ४२५ ॥
ना शरीरपरातें सेवितां ।संसारगौरवचि ऐकतां ।देहीं जयांची अहंता ।बुडोनि ठेली ॥ ४२६ ॥
ते स्वर्गसंसारालागीं ।धांवतां कर्ममार्गीं ।दुःखाच्या सेलभागीं ।विभागी होती ॥ ४२७ ॥
परी हेंही होणें अर्जुना ।मजचिस्तव तया अज्ञाना ।जैसा जागताचि हेतु स्वप्ना ।निद्रेतें होय ॥ ४२८ ॥
पैं अभ्रें दिवसु हरपला ।तोहि दिवसेंचि जाणों आला ।तेवीं मी नेणोनि विषयो देखिला ।मजचिस्तव भूतीं ॥ ४२९ ॥
एवं निद्रा कां जागणिया ।प्रबोधुचि हेतु धनंजया ।तेवीं ज्ञाना अज्ञाना जीवां यां ।मीचि मूळ ॥ ४३० ॥
जैसें सर्पत्वा कां दोरा ।दोरुचि मूळ धनुर्धरा ।तैसा ज्ञाना अज्ञानाचिया संसारा ।मियांचि सिद्धु ॥ ४३१ ॥
म्हणौनि जैसा असें तैसया ।मातें नेणोनि धनंजया ।वेदु जाणों गेला तंव तया ।जालिया शाखा ॥ ४३२ ॥
तरी तिहीं शाखाभेदीं ।मीचि जाणिजे त्रिशुद्धी ।जैसा पूर्वापरा नदी ।समुद्रचि ठी ॥ ४३३ ॥
आणि महासिद्धांतापासीं ।श्रुति हारपतीं शब्देंसीं ।जैसिया सगंधा आकाशीं ।वातलहरी ॥ ४३४ ॥
तैसें समस्तही श्रुतिजात ।ठाके लाजिले ऐसें निवांत ।तें मीचि करीं यथावत ।प्रकटोनियां ॥ ४३५ ॥
पाठीं श्रुतिसकट अशेष ।जग हारपे जेथ निःशेष ।तें निजज्ञानही चोख ।जाणता मीचि ॥ ४३६ ॥
जैसें निदेलिया जागिजे ।तेव्हां स्वप्नींचे कीर नाहीं दुजें ।परी एकत्वही देखों पाविजे ।आपलेंचि ॥ ४३७ ॥
तैसें आपलें अद्वयपण ।मी जाणतसें दुजेनवीण ।तयाही बोधाकारण ।जाणता मीचि ॥ ४३८ ॥
मग आगी लागलिया कापुरा ।ना काजळी ना वैश्वानरा ।उरणें नाहीं वीरा ।जयापरी ॥ ४३९ ॥
तेवीं समूळ अविद्या खाये ।तें ज्ञानही जैं बुडोनि जाये ।तर्ही नाहीं कीर नोहे ।आणि न साहे असणेंही ॥ ४४० ॥
पैं विश्व घेऊनि गेला मागेंसीं ।तया चोरातें कवण कें गिंवसी ? ।जे कोणी एकी दशा ऐसी ।शुद्ध ते मी ॥ ४४१ ॥
ऐसी जडाजडव्याप्ती ।रूप करितां कैवल्यपती ।ठी केली निरुपहितीं ।आपुल्या रूपीं ॥ ४४२ ॥
तो आघवाचि बोधु सहसा ।अर्जुनीं उमटला कैसा ।व्योमींचा चंद्रोदयो जैसा ।क्षीरार्णवीं ॥ ४४३ ॥
कां प्रतिभिंती चोखटे ।समोरील चित्र उमटे ।तैसा अर्जुनें आणि वैकुंठें ।नांदतसे बोधु ॥ ४४४ ॥
तरी बाप वस्तुस्वभावो ।फावे तंव तंव गोडिये थांवो ।म्हणौनि अनुभवियांचा रावो ।अर्जुन म्हणे ॥ ४४५ ॥
जी व्यापकपण बोलतां ।निरुपाधिक जें आतां ।स्वरूप प्रसंगता ।बोलिले देवो ॥ ४४६ ॥
ते एक वेळ अव्यंगवाणें ।कीजो कां मजकारणें ।तेथ द्वारकेचा नाथु म्हणे ।भलें केलें ॥ ४४७ ॥
पैं अर्जुना आम्हांहि वाडेंकोडें ।अखंडा बोलों आवडे ।परी काय कीजे न जोडे ।पुसतें ऐसें ॥ ४४८ ॥
आजि मनोरथांसि फळ ।जोडलासि तूं केवळ ।जे तोंड भरूनि निखळ ।आलासि पुसों ॥ ४४९ ॥
जें अद्वैताहीवरी भोगिजे ।तें अनुभवींच तूं विरजे ।पुसोनि मज माझें ।देतासि सुख ॥ ४५० ॥
जैसा आरिसा आलिया जवळां ।दिसे आपणपें आपला डोळा ।तैसा संवादिया तूं निर्मळा ।शिरोमणी ॥ ४५१ ॥
तुवां नेणोनि पुसावें ।मग आम्ही परिसऊं बैसावें ।तो गा हा पाडु नव्हे ।सोयरेया ॥ ४५२ ॥
ऐसें म्हणौनि आलिंगिलें ।कृपादृष्टी अवलोकिलें ।मग देवो काय बोलिले ।अर्जुनेंसीं ॥ ४५३ ॥
पैं दोहीं वोठीं एक बोलणें ।दोहीं चरणीं एक चालणें ।तैसें पुसणें सांगणें ।तुझें माझें ॥ ४५४ ॥
एवं आम्ही तुम्ही येथें ।देखावें एका अर्थातें ।सांगतें पुसतें येथें ।दोन्ही एक ॥ ४५५ ॥
ऐसा बोलत देवो भुलला मोहें ।अर्जुनातें आलिंगूनि ठाये ।मग बिहाला म्हणे नोहें ।आवडी हे ॥ ४५६ ॥
जाले इक्षुरसाचें ढाळ ।तरी लवण देणें किडाळ ।जे संवादसुखाचें रसाळ ।नासेल थितें ॥ ४५७ ॥
आधींच आम्हां यया कांहीं ।नरनारायणासी भिन्न नाहीं ।परी आतां जिरो माझ्या ठाईं ।वेगु हा माझा ॥ ४५८ ॥
इया बुद्धी सहसा ।श्रीकृष्ण म्हणे वीरेशा ।पैं गा तो तुवां कैसा ।प्रश्नु केला ? ॥ ४५९ ॥
जो अर्जुन श्रीकृष्णीं विरत होता ।तो परतोनि मागुता ।प्रश्नावळीची कथा ।ऐकों आला ॥ ४६० ॥
तेथ सद्गदें बोलें ।अर्जुनें जी जी म्हणितलें ।निरुपाधिक आपुलें ।रूप सांगा ॥ ४६१ ॥
यया बोला तो शारङ्गी ।तेंचि सांगावयालागीं ।उपाधी दोहीं भागीं ।निरूपीत असे ॥ ४६२ ॥
पुसिलिया निरुपहित ।उपाधि कां सांगे येथ ।हें कोण्हाही प्रस्तुत ।गमे जरी ॥ ४६३ ॥
तरी ताकाचें अंश फेडणें ।याचि नांव लोणी काढणें ।चोखाचिये शुद्धी तोडणें ।कीडचि जेवीं ॥ ४६४ ॥
बाबुळीचि सारावी हातें ।परी पाणी तंव असे आइतें ।अभ्रचि जावें गगन तें ।सिद्धचि कीं ॥ ४६५ ॥
वरील कोंडियाचा गुंडाळा ।झाडूनि केलिया वेगळा ।कणु घेतां विरंगोळा ।असे काई ? ॥ ४६६ ॥
तैसा उपाधि उपहितां ।शेवटु जेथ विचारितां ।तें कोणातेंही न पुसतां ।निरुपाधिक ॥ ४६७ ॥
जैसें न सांगणेंवरी ।बाळा पतीसी रूप करी ।बोल निमालेपणें विवरी ।अचर्चातें ॥ ४६८ ॥
पैं सांगणेया जोगें नव्हे ।तेथींचें सांगणें ऐसें आहे ।म्हणौनि उपाधि लक्ष्मीनाहे ।बोलिजे आदीं ॥ ४६९ ॥
पाडिव्याची चंद्ररेखा ।निरुती दावावया शाखा ।दाविजे तेवीं औपाधिका ।बोली इया ॥ ४७० ॥
मग तो म्हणे गा सव्यसाची ।पैं इये संसारपाटणींची ।वस्ती साविया टांची ।दुपुरुषीं ॥ ४७१ ॥
जैसी आघवांचि गगनीं ।नांदत दिवोरात्री दोन्ही ।तैसे संसार राजधानीं ।दोन्हीचि हे ॥ ४७२ ॥
आणिकही तिजा पुरुष आहे ।परी तो या दोहींचें नांव न साहे ।जो उदेला गांवेंसीं खाये ।दोहींतें ययां ॥ ४७३ ॥
परी ते तंव गोठी असो ।आधीं दोन्हींची हे परियेसों ।जें संसारग्रामा वसों ।आले असती ॥ ४७४ ॥
एक आंधळा वेडा पंगु ।येर सर्वांगें पुरता चांगु ।परी ग्रामगुणें संगु ।घडला दोघां ॥ ४७५ ॥
तया एका नाम क्षरु ।येरातें म्हणती अक्षरु ।इहीं दोहींचि परी संसारु ।कोंदला असे ॥ ४७६ ॥
आतां क्षरु तो कवणु ।अक्षरु तो किं लक्षणु ।हा अभिप्रायो संपूर्णु ।विवंचूं गा ॥ ४७७ ॥
तरी महदहंकारा- ।लागुनियां धनुर्धरा ।तृणांतींचा पांगोरा- ।वरी पैं गा ॥ ४७८ ॥
जें कांहीं सानें थोर ।चालतें अथवा स्थिर ।किंबहुना गोचर ।मनबुद्धींसि जें ॥ ४७९ ॥
जेतुलें पांचभौतिक घडतें ।जें नामरूपा सांपडतें ।गुणत्रयाच्या पडतें ।कामठां जें ॥ ४८० ॥
भूताकृतीचें नाणें ।घडत भांगारें जेणें ।काळासि जूं खेळणें ।जिहीं कवडां ॥ ४८१ ॥
जाणणेंचि विपरीतें ।जें जें कांहीं जाणिजेतें ।जें प्रतिक्षणीं निमतें ।होऊनियां ॥ ४८२ ॥
अगा काढूनि भ्रांतीचे दांग ।उभवी सृष्टीचें आंग ।हें असो बहु जग ।जया नाम ॥ ४८३ ॥
पैं अष्टधा भिन्न ऐसें ।जें दाविलें प्रकृतिमिसें ।जें क्षेत्रद्वारां छत्तिसें ।भागी केलें ॥ ४८४ ॥
हें मागील सांगों किती ।अगा आतांचि जें प्रस्तुतीं ।वृक्षाकार रूपाकृती ।निरूपिलें ॥ ४८५ ॥
तें आघवेंचि साकारें ।कल्पुनी आपणपयां पुरे ।जालें असें तदनुसारें ।चैतन्यचि ॥ ४८६ ॥
जैसा कुहां आपणचि बिंबें ।सिंह प्रतिबिंब पाहतां क्षोभे ।मग क्षोभला समारंभें ।घाली तेथ ॥ ४८७ ॥
कां सलिलीं असतचि असे ।व्योमावरी व्योम बिंबे जैसें ।अद्वैत होऊनि तैसें ।द्वैत घेपे ॥ ४८८ ॥
अर्जुना गा यापरी ।साकार कल्पूनि पुरीं ।आत्मा विस्मृतीचि करी ।निद्रा तेथ ॥ ४८९ ॥
पैं स्वप्नीं सेजार देखिजे ।मग पहुडणें जैसें तेथ कीजे ।तैसें पुरीं शयन देखिजे ।आत्मयासी ॥ ४९० ॥
पाठीं तिये निद्रेचेनि भरें ।मी सुखी दुःखी म्हणत घोरें ।अहंममतेचेनि थोरें ।वोसणायें सादें ॥ ४९१ ॥
हा जनकु हे माता ।हा मी गौर हीन पुरता ।पुत्र वित्त कांता ।माझें हें ना ॥ ४९२ ॥
ऐसिया वेंघोनि स्वप्ना ।धांवत भवस्वर्गाचिया राना ।तया चैतन्या नाम अर्जुना ।क्षर पुरुषु गा ॥ ४९३ ॥
आतां ऐक क्षेत्रज्ञु येणें ।नामें जयातें बोलणें ।जग जीवु कां म्हणे ।जिये दशेतें ॥ ४९४ ॥
जो आपुलेनि विसरें ।सर्व भूतत्वें अनुकरें ।तो आत्मा बोलिजे क्षरें ।पुरुष नामें ॥ ४९५ ॥
जे तो वस्तुस्थिती पुरता ।म्हणौनि आली पुरुषता ।वरी देहपुरीं निदैजतां ।पुरुषनामें ॥ ४९६ ॥
आणि क्षरपणाचा नाथिला ।आळु यया ऐसेनि आला ।जे उपाधींचि आतला ।म्हणौनियां ॥ ४९७ ॥
जैसी खळाळीचिया उदका- ।सरसीं आंदोळे चंद्रिका ।तैसा विकारां औपाधिका ।ऐसाचि गमे ॥ ४९८ ॥
कां खळाळु मोटका शोषे ।आणि चंद्रिका तैं सरिसींच भ्रंशे ।तैसा उपाधिनाशीं न दिसे ।उपाधिकु ॥ ४९९ ॥
ऐसें उपाधीचेनि पाडें ।क्षणिकत्व यातें जोडे ।तेणें खोंकरपणें घडे ।क्षर हें नाम ॥ ५०० ॥

शब्दार्थ

या भागात येणारे जुने मराठी शब्द.

पैं
— खरोखर, निश्चितच (जोर देणारा शब्द)
तैसें
— तसे
ऐसें
— असे
जैसें
— जसे
तेथ
— तिथे
तेवीं
— त्याप्रमाणे
म्हणौनि
— म्हणून, याकारणाने
जेवीं
— ज्याप्रमाणे
तया
— त्याला, त्या
धनंजया
— धन जिंकणारा — अर्जुन
जैं
— जेव्हा
तंव
— तोपर्यंत; तेवढ्यात
मातें
— मला
अगा
— अरे (संबोधन)
कीं
— किंवा; तसेच ‘की’ या अर्थी
जेणें
— ज्यामुळे, ज्याच्या योगाने
पुढती
— पुन्हा, पुढे
तैं
— तेव्हा
एर्हवीं
— एरवी, इतर वेळी
यया
— या
पांडवा
— पांडुपुत्र — अर्जुन
नातरी
— नाहीतर, अन्यथा
जेथ
— जिथे
एवं
— अशा प्रकारे

ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.

चित्र: Anonymous - Krishna and Radha Conversing, Page from a Dispersed Gita Govinda (Loves of Krishna) - 1979.512 - Metropolitan Museum of Art — anonymous, Public domain, via Wikimedia Commons.

WhatsUp मराठी वर — प्रत्यक्ष भेट

हेही वाचा

स्रोत — santsahitya.in

पडताळणी बाकी — मूळ मुद्रित प्रतीशी ओवीवार पडताळणी बाकी आहे. चूक कळवा.