ज्ञानसूर्याचा उदय
विश्वाभास मावळवत उगवलेल्या त्या नवलाच्या सूर्याला वंदन — अद्वयकमलिनी फुलवणाऱ्या. तो अविद्येच्या रात्रीवर रुसून ज्ञान आणि अज्ञान दोन्हींच्या चांदण्या गिळतो. त्याच्या उजेडात आत्मज्ञानाचे डोळे मिळालेले जीवपक्षी देहाहंतेची घरटी सोडतात.
मावळवीत विश्वाभासु । नवल उदयला चंडांशु । अद्वयाब्जिनीविकाशु । वंदूं आतां ॥ १ ॥
जो अविद्याराती रुसोनियां । गिळी ज्ञानाज्ञानचांदणिया । जो सुदिनु करी ज्ञानियां । स्वबोधाचा ॥ २ ॥
जेणें विवळतिये सवळे । लाहोनि आत्मज्ञानाचे डोळे । सांडिती देहाहंतेचीं अविसाळें । जीवपक्षी ॥ ३ ॥
लिंगदेहकमळाचा । पोटीं वेंचु तया चिद्भ्रमराचा । बंदिमोक्षु जयाचा । उदैला होय ॥ ४ ॥
शब्दाचिया आसकडीं । भेद नदीच्या दोहीं थडीं । आरडाते विरहवेडीं । बुद्धिबोधु ॥ ५ ॥
भेदनदीच्या दोन्ही थडींचे चक्रवाक
भेदाच्या नदीच्या दोन थडींवर विरहाने आरडणारी बुद्धी आणि बोध ही चक्रवाकांची जोडी — त्यांना तो सामरस्याचे समाधान भोगवतो. त्याच्या पहाटेला भेदाची चोरवेळ फिटते आणि योगी आत्मानुभवाच्या वाटेला लागतात; विवेककिरणांनी उन्मेषसूर्यकांत पेटून संसाराची राने जाळतो.
तया चक्रवाकांचें मिथुन । सामरस्याचें समाधान । भोगवी जो चिद्गगन । भुवनदिवा ॥ ६ ॥
जेणें पाहालिये पाहांटे । भेदाची चोरवेळ फिटे । रिघती आत्मानुभववाटे । पांथिक योगी ॥ ७ ॥
जयाचेनि विवेककिरणसंगें । उन्मेखसूर्यकांतु फुणगे । दीपले जाळिती दांगें । संसाराचीं ॥ ८ ॥
जयाचा रश्मिपुंजु निबरु । होता स्वरूप उखरीं स्थिरु । ये महासिद्धीचा पूरु । मृगजळ तें ॥ ९ ॥
जो प्रत्यग्बोधाचिया माथया । सोऽहंतेचा मध्यान्हीं आलिया । लपे आत्मभ्रांतिछाया । आपणपां तळीं ॥ १० ॥
सोऽहं माध्यान्हाला
प्रत्यग्बोधाच्या माथ्यावर सोऽहं माध्यान्हाला आले की आत्मभ्रांतीची सावली स्वतःच्याच तळी लपते; मग विश्वस्वप्नासह अन्यथामतीच्या निद्रेला कोण सांभाळणार — तिथे मायारात्रच उरत नाही. अद्वयबोधाच्या नगरात महानंदाची दाटी.
ते वेळीं विश्वस्वप्नासहितें । कोण अन्यथामती निद्रेतें । सांभाळी नुरेचि जेथें । मायाराती ॥ ११ ॥
म्हणौनि अद्वयबोधपाटणीं । तेथ महानंदाची दाटणी । मग सुखानुभूतीचीं घेणीं देणीं । मंदावो लागती ॥ १२ ॥
किंबहुना ऐसैसें । मुक्तकैवल्य सुदिवसें । सदा लाहिजे कां प्रकाशें । जयाचेनि ॥ १३ ॥
जो निजधामव्योमींचा रावो । उदैलाचि उदैजतखेंवो । फेडी पूर्वादि दिशांसि ठावो । उदोअस्तूचा ॥ १४ ॥
न दिसणें दिसणेंनसीं मावळवी । दोहीं झांकिलें ते सैंघ पालवी । काय बहु बोलों ते आघवी । उखाचि आनी ॥ १५ ॥
स्तुतीच अपराध
अहोरात्रांच्या पलीकडच्या त्या ज्ञानमार्तंडाला कोण पाहणार — प्रकाश्यावाचूनच प्रकाशाचा सुरवाड. त्या चित्सूर्य श्रीनिवृत्तीला नमन. पण स्तुती इथे बाधकच — स्तुती करतात ती वाढवायला, इथे स्तव्यबुद्धीच लयाला जाते. सगळ्या नेणिवांनी जो जाणला जातो, मौनाच्या मिठीने वर्णला जातो.
तो अहोरात्रांचा पैलकडु । कोणें देखावा ज्ञानमार्तंडु । जो प्रकाश्येंवीण सुरवाडु । प्रकाशाचा ॥ १६ ॥
तया चित्सूर्या श्रीनिवृत्ती । आतां नमों म्हणों पुढतपुढती । जे बाधका येइजतसे स्तुती । बोलाचिया ॥ १७ ॥
देवाचें महिमान पाहोनियां । स्तुति तरी येइजे चांगावया । जरी स्तव्यबुद्धीसीं लया । जाईजे कां ॥ १८ ॥
जो सर्वनेणिवां जाणिजे । मौनाचिया मिठीया वानिजे । कांहींच न होनि आणिजे । आपणपयां जो ॥ १९ ॥
तया तुझिया उद्देशासाठीं । पश्यंती मध्यमा पोटीं । सूनि परेसींही पाठीं । वैखरी विरे ॥ २० ॥
भिकाऱ्याचा भाजीचा पाहुणचार
अमृताचा सागर पाहून भिकाऱ्याला उचिताचा विसर पडतो आणि तो भाजीचा पाहुणचार करायला धावतो. त्याला तो भाजीपालाही पुष्कळ; त्याचा हर्षवेगच घ्यावा आणि भक्तीच पाहावी. बाळाला उचित कळले तर बाळपण कुठले — तरी ‘माये’ म्हटले की आई तोषतेच.
तया तूतें मी सेवकपणें । लेववीं बोलकेया स्तोत्राचें लेणें । हें उपसाहावेंही म्हणतां उणें । अद्वयानंदा ॥ २१ ॥
परी रंकें अमृताचा सागरु । देखिलिया पडे उचिताचा विसरु । मग करूं धांवे पाहुणेरु । शाकांचा तया ॥ २२ ॥
तेथ शाकुही कीर बहुत म्हणावा । तयाचा हर्षवेगुचि तो घ्यावा । उजळोनि दिव्यतेजा हातिवा । ते भक्तीचि पाहावी ॥ २३ ॥
बाळा उचित जाणणें होये । तरी बाळपणचि कें आहे ? । परी साचचि येरी माये । म्हणौनि तोषे ॥ २४ ॥
हां गा गांवरसें भरलें । पाणी पाठीं पाय देत आलें । तें गंगा काय म्हणितलें । परतें सर ? ॥ २५ ॥
भृगूची लाथ
गावरसाने भरलेले पाणी पाठीवर आले तरी गंगेने ‘परते सर’ म्हटले का? भृगूने लाथ मारली तरी शारङ्गधराने तो प्रियोपचार मानला. अंधाराने भरलेले आकाश सूर्यासमोर आले, तेव्हा त्याने ‘दूर हो’ म्हटले का? तसे भेदबुद्धीच्या तराजूत सूर्याच्या उपमेचे काटाळे घालून मी तुला तोलले — ते सहन कर.
जी भृगूचा कैसा अपकारु । कीं तो मानूनि प्रियोपचारु । तोषेचिना शारङ्गधरु । गुरुत्वासीं ? ॥ २६ ॥
कीं आंधारें खतेलें अंबर । झालेया दिवसनाथासमोर । तेणें तयातें पर्हा सर । म्हणितलें काई ? ॥ २७ ॥
तेवीं भेदबुद्धीचिये तुळे । घालूनि सूर्यश्लेषाचें कांटाळे । तुकिलासि तें येकी वेळे । उपसाहिजो जी ॥ २८ ॥
जिहीं ध्यानाचा डोळां पाहिलासी । वेदादि वाचां वानिलासी । जें उपसाहिलें तयासी । तें आम्हांही करीं ॥ २९ ॥
परी मी आजि तुझ्या गुणीं । लांचावलों अपराधु न गणीं । भलतें करीं परी अर्धधणीं । नुठी कदा ॥ ३० ॥
सत्यवादाच्या तपाचे फळ
मी तुझ्या गुणांवर लाचावलो आहे, अर्ध्या धणीवर उठणार नाही. ‘गीता’ या नावाने तुझे प्रसादामृत वानायला मिळाले हे माझ्या वाचेने अनेक कल्प केलेल्या सत्यवादाच्या तपाचे महाद्वीप. जिवाच्या रानात मरणगावी अडकलो होतो, ती अवदसा आज फिटली.
मियां गीता येणें नांवें । तुझें पसायामृत सुहावें । वानूं लाधलों तें दुणेन थावें । दैवलों दैवें ॥ ३१ ॥
माझिया सत्यवादाचें तप । वाचा केलें बहुत कल्प । तया फळाचें हें महाद्वीप । पातली प्रभु ॥ ३२ ॥
पुण्यें पोशिलीं असाधरणें । तियें तुझें गुण वानणें । देऊनि मज उत्तीर्णें । जालीं आजी ॥ ३३ ॥
जी जीवित्वाच्या आडवीं । आतुडलों होतों मरणगांवीं । ते अवदसाची आघवी । फेडिली आजी ॥ ३४ ॥
जे गीता येणें नांवें नावाणिगी । जे अविद्या जिणोनि दाटुगी । ते कीर्ती तुझी आम्हांजोगी । वानावया जाली ॥ ३५ ॥
आकाशकुसुम हुंगणे
निर्धनाच्या घरी महालक्ष्मी येऊन बसली तर त्याला निर्धन म्हणता येईल का? अंधाराच्या ठिकाणी सूर्य आला तर तो अंधारच जगाचा प्रकाश होत नाही का? मी गीता वाखाणतो हे आकाशकुसुम हुंगण्यासारखे, पण तू ती शिरयाण फेडलीस. आता तुझ्या प्रसादाने गीतेची अगाध पद्ये विशद करीन.
पैं निर्धना घरीं वानिवसें । महालक्ष्मी येऊनि बैसे । तयातें निर्धन ऐसें । म्हणों ये काई ? ॥ ३६ ॥
कां अंधकाराचिया ठाया । दैवें सुर्यु आलिया । तो अंधारुचि जगा यया । प्रकाशु नोहे ? ॥ ३७ ॥
जया देवाची पाहतां थोरी । विश्व परमाणुही दशा न धरी । तो भावाचिये सरोभरी । नव्हेचि काई ? ॥ ३८ ॥
तैसा मी गीता वाखाणी । हे खपुष्पाची तुरंबणी । परी समर्थें तुवां शिरयाणी । फेडिली ते ॥ ३९ ॥
म्हणौनि तुझेनि प्रसादें । मी गीतापद्यें अगाधें । निरूपीन जी विशदें । ज्ञानदेवो म्हणे ॥ ४० ॥
पंधराव्याचा समारोप
पंधराव्यात कृष्णांनी सगळा शास्त्रसिद्धांत उगाणून दिला — वृक्षरूपकाने सगळ्या उपाधीला रूप दिले, सद्वैद्याने दोष अंगलीन करावा तसे. कूटस्थ अक्षर पुरुष दाखवला, आणि शब्दाच्या निमित्ताने उत्तम पुरुष — चोख आत्मतत्त्व.
तरी अध्यायीं पंधरावा । श्रीकृष्णें तया पांडवा । शास्त्रसिद्धांतु आघवा । उगाणिला ॥ ४१ ॥
जे वृक्षरूपक परीभाषा । केलें उपाधि रूप अशेषा । सद्वैद्यें जैसें दोषा । अंगलीना ॥ ४२ ॥
आणि कूटस्थु जो अक्षरु । दाविला पुरुषप्रकारु । तेणें उपहिताही आकारु । चैतन्या केला ॥ ४३ ॥
पाठीं उत्तम पुरुष । शब्दाचें करूनि मिष । दाविलें चोख । आत्मतत्त्व ॥ ४४ ॥
आत्मविषयीं आंतुवट । साधन जें आंगदट । ज्ञान हेंही स्पष्ट । चावळला ॥ ४५ ॥
ज्ञानी तोच भक्तीची सीमा
त्या अध्यायात निरूप्य काही उरलेच नाही; आता गुरुशिष्यांचा स्नेहच. जाणते समजले पण इतर मुमुक्षू साकांक्ष राहिले. ‘ज्ञानाने जो मला पुरुषोत्तमाला भेटतो तो सर्वज्ञ आणि तोच भक्तीचीही सीमा’ — या शेवटच्या श्लोकात ज्ञानाचीच स्तुती झाली.
म्हणौनि इये अध्यायीं । निरूप्य नुरेचि कांहीं । आतां गुरुशिष्यां दोहीं । स्नेहो लाहणा ॥ ४६ ॥
एवं इयेविषयीं कीर । जाणते बुझावले अपार । परी मुमुक्षु इतर । साकांक्ष जाले ॥ ४७ ॥
त्या मज पुरुषोत्तमा । ज्ञानें भेटे जो सुवर्मा । तो सर्वज्ञु तोचि सीमा । भक्तीचीही ॥ ४८ ॥
ऐसें हें त्रैलोक्यनायकें । बोलिलें अध्यायांत श्लोकें । तेथें ज्ञानचि बहुतेकें । वानिलें तोषें ॥ ४९ ॥
भरूनि प्रपंचाचा घोंटु । कीजे देखतांचि देखतया द्रष्टु । आनंदसाम्राज्यीं पाटु । बांधिजे जीवा ॥ ५० ॥
ज्ञानाचा योगक्षेम
एवढ्या मोठेपणाचा दुसरा उपाय नाही; सम्यक्ज्ञान हाच उपायांचा राजा. आत्मजिज्ञासूंनी त्या ज्ञानाला जिवाने ओवाळले. आवड जिथे पडते तिथे पुढेपुढे शिरावेसे वाटतेच; म्हणून ज्ञानाची नीट प्रतीती होईपर्यंत त्याच्या योगक्षेमाची चिंता राहतेच.
येवढेया लाठेपणाचा उपावो । आनु नाहींचि म्हणे देवो । हा सम्यक्ज्ञानाचा रावो । उपायांमाजीं ॥ ५१ ॥
ऐसे आत्मजिज्ञासु जे होते । तिहीं तोषलेनि चित्तें । आदरें तया ज्ञानातें । वोंवाळिलें जीवें ॥ ५२ ॥
आतां आवडी जेथ पडे । तयाचि अवसरीं पुढें पुढें । रिगों लागें हें घडे । प्रेम ऐसें ॥ ५३ ॥
म्हणौनि जिज्ञासूंच्या पैकीं । ज्ञानी प्रतीती होय ना जंव निकी । तंव योग क्षेमु ज्ञानविखीं । स्फुरेलचि कीं ॥ ५४ ॥
म्हणौनि तेंचि सम्यक् ज्ञान । कैसेनि होय स्वाधीन । जालिया वृद्धियत्न । घडेल केवीं ॥ ५५ ॥
ज्ञानाला विरुद्ध काय?
ते सम्यक्ज्ञान स्वाधीन कसे होईल, झाल्यावर वाढेल कसे; आणि ते उपजूच न देणारे किंवा उपजलेले आडवाटेला नेणारे विरुद्ध काय आहे? हे जाणले की त्याची वाट मोकळी करता येते. म्हणून दोन संपत्ती सांगितल्या जातात — ज्ञानाला सुजन्म देणारी दैवी, आणि रागद्वेषांना थारा देणारी आसुरी.
कां उपजोंचि जें न लाहे । जें उपजलेंही अव्हांटा सूये । तें ज्ञानीं विरुद्ध काय आहे । हें जाणावें कीं ॥ ५६ ॥
मग जाणतयां जें विरू । तयाचीं वाट वाहती करूं । ज्ञाना हित तेंचि विचारूं । सर्वभावें ॥ ५७ ॥
ऐसा ज्ञानजिज्ञासु तुम्हीं समस्तीं । भावो जो धरिला असे चित्तीं । तो पुरवावया लक्ष्मीपती । बोलिजेल ॥ ५८ ॥
ज्ञानासि सुजन्म जोडे । आपली विश्रांतिही वरी वाढे । ते संपत्तीचे पवाडे । सांगिजेल दैवी ॥ ५९ ॥
आणि ज्ञानाचेनि कामाकारें । जे रागद्वेषांसि दे थारे । तिये आसुरियेहि घोरे । करील रूप ॥ ६० ॥
सोळाव्याचे नाव
या दोन्हींची उभारणी नवव्यात झाली होती, पण प्रसंग निघून गेला. आता त्यांचे निरूपण, आणि त्यावरूनच सोळाव्या अध्यायाचे नाव. दैवी ही मुमुक्षुमार्गाची बोळवण आणि मोहरात्रीची धर्मदिवी.
सहज इष्टानिष्टकरणी । दोघीचि इया कवतुकिणी । हे नवमाध्यायीं उभारणी । केली होती ॥ ६१ ॥
तेथ साउमा घेयावया उवावो । तंव वोडवला आन प्रस्तावो । तरी तयां प्रसंगें आतां देवो । निरूपीत असे ॥ ६२ ॥
तया निरूपणाचेनि नांवें । अध्याय पद सोळावें । लावणी पाहतां जाणावें । मागिलावरी ॥ ६३ ॥
परी हें असो आतां प्रस्तुतीं । ज्ञानाच्या हिताहितीं । समर्था संपत्ती । इयाचि दोन्ही ॥ ६४ ॥
जे मुमुक्षुमार्गींची बोळावी । जे मोहरात्रीची धर्मदिवी । ते आधीं तंव दैवी । संपत्ती ऐका ॥ ६५ ॥
अभय हा पहिला गुण
जिथे अनेक पदार्थ एकमेकांना पोसतात त्याला संपत्ती म्हणतात; ही दैवगुणाने एकोपजीवी म्हणून दैवी. तिच्यातला पहिला अभय. महापुरात न शिरल्यास बुडण्याची भीती नाही; पथ्य पाळल्यास घरातल्या रोगाची फिकीर नाही.
जेथ एक एकातें पोखी । ऐसे बहुत पदार्थ येकीं । संपादिजती ते लोकीं । संपत्ति म्हणिजे ॥ ६६ ॥
ते दैवी सुखसंभवी । तेथ दैवगुणें येकोपजीवीं । जाली म्हणौनि दैवी । संपत्ति हे ॥ ६७ ॥
आतां तयाचि दैवगुणां- । माजीं धुरेचा बैसणा । बैसे तया आकर्णा । अभय ऐसें ॥ ६८ ॥
तरी न घालूनि महापुरीं । न घेपे बुडणयाची शियारी । कां रोगु न गणिजे घरीं । पथ्याचिया ॥ ६९ ॥
तैसा कर्माकर्माचिया मोहरा । उठूं नेदूनि अहंकारा । संसाराचा दरारा । सांडणें येणें ॥ ७० ॥
मीठच पाणी होते
कर्माकर्माकडे अहंकार उठूच न देऊन संसाराचा दरारा सोडणे; किंवा ऐक्यभावाने दुसरेपण आत्मा मानून भयाची वार्ताच देशातून हाकलणे. पाणी मिठाला बुडवू पाहते, तोवर मीठच पाणी होते — तसे अद्वैत झाल्याने भय नाशते. आता सत्त्वशुद्धी: न जळणाऱ्या आणि न विझणाऱ्या राखेसारखी.
अथवा ऐक्यभावाचेनि पैसें । दुजे मानूनि आत्मा ऐसें । भयवार्ता देशें । दवडणें जें ॥ ७१ ॥
पाणी बुड{ऊं} ये मिठातें । तंव मीठचि पाणी आतें । तेवीं आपण जालेनि अद्वैतें । नाशे भय ॥ ७२ ॥
अगा अभय येणें नांवें । बोलिजे तें हें जाणावें । सम्यक्ज्ञानाचें आघवें । धांवणें हें ॥ ७३ ॥
आतां सत्त्वशुद्धी जे म्हणिजे । ते ऐशा चिन्हीं जाणिजे । तरी जळे ना विझे । राखोंडी जैसी ॥ ७४ ॥
कां पाडिवा वाढी न मगे । अंवसे तुटी सांडूनि मागे । माजीं अतिसूक्ष्म अंगें । चंद्रु जैसा राहे ॥ ७५ ॥
अमावास्येचा चंद्र
अमावास्येला तुटी सोडून अतिसूक्ष्म अंगाने राहणारा चंद्र; वर्षेने न वाढलेली आणि ग्रीष्माने न सुकलेली, निजरूपाने निवडलेली गंगा. तशी संकल्पविकल्पाची ओढ आणि रजतमाची कावड सोडून निजधर्माची आवड उरते. पती गावाला गेलेल्या पतिव्रतेला हानिलाभ दिसत नाहीत तसे.
नातरी वार्षिया नाहीं मांडिली । ग्रीष्में नाहीं सांडिली । माजीं निजरूपें निवडली । गंगा जैसी ॥ ७६ ॥
तैसी संकल्पविकल्पाची वोढी । सांडूनि रजतमाची कावडी । भोगितां निजधर्माची आवडी । बुद्धि उरे ॥ ७७ ॥
इंद्रियवर्गीं दाखविलिया । विरुद्धा अथवा भलीया । विस्मयो कांहीं केलिया । नुठी चित्तीं ॥ ७८ ॥
गांवा गेलिया वल्लभु । पतिव्रतेचा विरहक्षोभु । भलतेसणी हानिलाभु । न मनीं जेवीं ॥ ७९ ॥
तेवीं सत्स्वरूप रुचलेपणें । बुद्धी जें ऐसें अनन्य होणें । ते सत्त्वशुद्धी म्हणे । केशिहंता ॥ ८० ॥
पूर्णाहुती
ज्ञानयोगात आत्मलाभासाठी सगळी चित्तवृत्ती त्यागणे — हुताशात निष्काम पूर्णाहुती पडावी तसे; सुकुलीनाने आपली कन्या सत्कुळात द्यावी तसे; मुकुंदात लक्ष्मी स्थिरावावी तसे. आता दान — देह, वाचा, चित्त आणि यथासंपन्न वित्ताने वैऱ्याचीही आर्ती न वंचणे.
आतां आत्मलाभाविखीं । ज्ञानयोगामाजीं एकीं । जे आपुलिया ठाकी । हांवें भरे ॥ ८१ ॥
तेथ सगळिये चित्तवृत्ती । त्यागु करणें या रीती । निष्कामें पूर्णाहुती । हुताशीं जैसी ॥ ८२ ॥
कां सुकुळीनें आपुली । आत्मजा सत्कुळींचि दिधली । हें असो लक्ष्मी स्थिरावली । मुकुंदीं जैसी ॥ ८३ ॥
तैसे निर्विकल्पपणें । जें योगज्ञानींच या वृत्तिक होणें । तो तिजा गुण म्हणे । श्रीकृष्णनाथु ॥ ८४ ॥
आतां देहवाचाचित्तें । यथासंपन्नें वित्तें । वैरी जालियाही आर्तातें । न वंचणे जें कां ॥ ८५ ॥
वाटेवरचा वृक्ष
वाटेवरचा वृक्ष आलेल्याला पान, फूल, सावली, फळ आणि मूळ यांत चुकवत नाही. तसे मनापासून धनधान्यापर्यंत श्रांताच्या उपयोगी पडावे — हेच दान, मोक्षनिधानाचे अंजन. आता दम: तलवारीने परकी तोडावी तशी विषय आणि इंद्रियांची मिळणी तोडणे.
पत्र पुष्प छाया । फळें मूळ धनंजया । वाटेचा न चुके आलिया । वृक्षु जैसा ॥ ८६ ॥
तैसें मनौनि धनधान्यवरी । विद्यमानें आल्या अवसरीं । श्रांताचिये मनोहारीं । उपयोगा जाणें ॥ ८७ ॥
तयां नांव जाण दान । जें मोक्षनिधानाचें अंजन । हें असो आइक चिन्ह । दमाचें तें ॥ ८८ ॥
तरी विषयेंद्रियां मिळणी । करूनि घापे वितुटणी । जैसें तोडिजे खड्गपाणी । पारकेया ॥ ८९ ॥
तैसा विषयजातांचा वारा । वाजों नेदिजे इंद्रियद्वारां । इये बांधोनि प्रत्याहारा । हातीं वोपी ॥ ९० ॥
दाही दारांना वैराग्याची आग
दाही दारांना वैराग्याची आग लावणे; श्वासोच्छ्वासाहूनही सतत व्रते आचरणे. तो दम. आता यज्ञ — ब्राह्मण पुढे आणि स्त्रियादिक दुसऱ्या टोकाला, मधे ज्याच्या त्याच्या अधिकाराने; ज्याची जी भजनीय देवता ती यथाविधी यजावी.
आंतुला चित्ताचें अंगवरीं । प्रवृत्ति पळे पर बाहेरी । आगी सुयिजे दाहींहि द्वारीं । वैराग्याची ॥ ९१ ॥
श्वासोश्वासाहुनी बहुवसें । व्रतें आचरे खरपुसें । वोसंतिता रात्रिदिवसें । नाराणुक जया ॥ ९२ ॥
पैं दमु ऐसा म्हणिपे । तो हा जाण स्वरूपें । यागार्थुही संक्षेपें । सांगों ऐक ॥ ९३ ॥
तरी ब्राह्मण करूनि धुरे । स्त्रियादिक पैल मेरे । माझारीं अधिकारें । आपुलालेनि ॥ ९४ ॥
जया जे सर्वोत्तम । भजनीय देवताधर्म । ते तेणें यथागम । विधी यजिजे ॥ ९५ ॥
शूद्र नमस्कार करतो तोही याग
द्विज षट्कर्म करतो आणि शूद्र त्याला नमस्कार करतो — याग दोघांचाही निपजतो. अधिकाराच्या हिशेबाने यज्ञ सर्वांचा, पण फळाशेचे विष त्यात नको आणि ‘मी कर्ता’ हा भाव देहाच्या दाराने जाऊ नको. आता स्वाध्याय — चेंडू भुईवर मारतात पण लक्ष हातात घेण्यावर, बी शेतात विखुरतात पण लक्ष पिकावर.
जैसा द्विज षट्कर्में करी । शूद्र तयातें नमस्कारी । कीं दोहींसही सरोभरी । निपजे यागु ॥ ९६ ॥
तैसें अधिकारपर्यालोचें । हें यज्ञ करणें सर्वांचें । परी विषय विष फळाशेचें । न घापे माजीं ॥ ९७ ॥
आणि मी कर्ता ऐसा भावो । नेदिजे देहाचेनि द्वारें जावों । ना वेदाज्ञेसि तरी ठावो । होइजे स्वयें ॥ ९८ ॥
अर्जुना एवं यज्ञु । सर्वत्र जाण साज्ञु । कैवल्यमार्गींचा अभिज्ञु । सांगाती हा ॥ ९९ ॥
आतां चेंडुवें भूमी हाणिजे । नव्हे तो हाता आणिजे । कीं शेतीं बीं विखुरिजे । परी पिकीं लक्ष ॥ १०० ॥
आरसा पुन्हा पुन्हा उटतात
ठेवलेले दिसावे म्हणून दिवा, फळे यावीत म्हणून मुळाला पाणी, स्वतःला पाहावे म्हणून आरसा पुन्हा पुन्हा उटतात. तसा वेदप्रतिपाद्य ईश्वर गोचर व्हावा म्हणून श्रुतीचा निरंतर अभ्यास — द्विजांना ब्रह्मसूत्र, इतरांना स्तोत्र किंवा नाममंत्र. तोच स्वाध्याय.
नातरी ठेविलें देखावया । आदर कीजे दिविया । कां शाखा फळें यावया । सिंपिजे मूळ ॥ १०१ ॥
हें बहु असो आरिसा । आपणपें देखावया जैसा । पुढतपुढती बहुवसा । उटिजे प्रीती ॥ १०२ ॥
तैसा वेदप्रतिपाद्यु जो ईश्वरु । तो होआवयालागीं गोचरु । श्रुतीचा निरंतरु । अभ्यासु करणें ॥ १०३ ॥
तेंचि द्विजांसीच ब्रह्मसूत्र । येरा स्तोत्र कां नाममंत्र । आवर्तवणें पवित्र । पावावया तत्त्व ॥ १०४ ॥
पार्था गा स्वाध्यावो । बोलिजे तो हा म्हणे देवो । आतां तप शब्दाभिप्रावो । आईक सांगों ॥ १०५ ॥
इंद्रावण फळून सुकते
दान म्हणजे सर्वस्व देणे, खर्चणे म्हणजे स्वतःला व्यर्थ करणे — इंद्रावण फळून स्वतःच सुकते तसे; धूप अग्नीत शिरतो, सोन्याचे वजन घटते, पितृपक्ष पोसताना चंद्र र्हास पावतो. तसे स्वरूपाच्या प्रसारासाठी प्राण, इंद्रिये आणि शरीर आटवणे हेच तप.
तरी दानें सर्वस्व देणें । वेंचणें तें व्यर्थ करणें । जैसे फळोनि स्वयें सुकणें । इंद्रावणी जेवीं ॥ १०६ ॥
नाना धूपाचा अग्निप्रवेशु । कनकीं तुकाचा नाशु । पितृपक्षु पोषिता र्हासु । चंद्राचा जैसा ॥ १०७ ॥
तैसा स्वरूपाचिया प्रसरा - । लागीं प्राणेंद्रियशरीरां । आटणी करणें जें वीरा । तेंचि तप ॥ १०८ ॥
अथवा अनारिसें । तपाचें रूप जरी असे । तरी जाण जेवीं दुधीं हंसें । सूदली चांचू ॥ १०९ ॥
तैसें देहजीवाचिये मिळणीं । जो उदयजत सूये पाणी । तो विवेक अंतःकरणीं । जागवीजे ॥ ११० ॥
दुधात हंसाची चोच
किंवा दुधात हंसाने चोच घालावी तशी देह आणि जीव यांच्या मिळणीत विवेकाची फारकत करणे; जागेपणाने झोप आणि स्वप्न बुडावे तसा खरा आत्मपर्यालोच हेच तप. आता आर्जव: बाळाला स्तन्य, भूतांत चैतन्य, तसे प्राणिमात्रात सौजन्य. आणि जगाच्या सुखासाठी देह-वाचा-मनाने वागणे ती अहिंसा.
पाहतां आत्मयाकडे । बुद्धीचा पैसु सांकडें । सनिद्र स्वप्न बुडे । जागणीं जैसें ॥ १११ ॥
तैसा आत्मपर्यालोचु । प्रवर्ते जो साचु । तपाचा हा निर्वेचु । धनुर्धरा ॥ ११२ ॥
आतां बाळाच्या हितीं स्तन्य । जैसें नानाभूतीं चैतन्य । तैसें प्राणिमात्रीं सौजन्य । आर्जव तें ॥ ११३ ॥
आणि जगाचिया सुखोद्देशें । शरीरवाचामानसें । राहाटणें तें अहिंसे । रूप जाण ॥ ११४ ॥
आतां तीख होऊनि मवाळ । जैसें जातीचें मुकुळ । कां तेज परी शीतळ । शशांकाचें ॥ ११५ ॥
पाणी बुबुळाला दुखवत नाही पण खडक फोडते
रोग घालवणारे आणि जिभेला कडू नसणारे औषध नाहीच. पाणी इतके मऊ की बुबुळाला झगडूनही दुखवत नाही, पण खडक फोडते. तशी वाणी — संदेह तोडायला लोखंडासारखी तीक्ष्ण आणि ऐकायला गोड; कौतुकाने ऐकू लागले की कानांना तोंडे फुटतात.
शके दावितांचि रोग फेडूं । आणि जिभे तरी नव्हे कडु । ते वोखदु नाहीं मा घडू । उपमा कैंची ॥ ११६ ॥
तरी मऊपणें बुबुळे । झगडतांही परी नाडळे । एर्हवीं फोडी कोंराळें । पाणी जैसें ॥ ११७ ॥
तैसें तोडावया संदेह । तीख जैसें कां लोह । श्राव्यत्वें तरी माधुर्य । पायीं घालीं ॥ ११८ ॥
ऐकों ठातां कौतुकें । कानातें निघती मुखें । जें साचारिवेचेनि बिकें । ब्रह्मही भेदी ॥ ११९ ॥
किंबहुना प्रियपणे । कोणातेंही झकऊं नेणे । यथार्थ तरी खुपणें । नाहीं कवणा ॥ १२० ॥
मधुर पण जिव्हारी
गोरी स्त्री कानाला गोड पण आतून किडलेली; आग काय करते ते उघड असते. कानाला मधुर आणि अर्थाने जिव्हार विभांडणारी वाणी सुंदर नव्हे, नुसती लालूच. पण अहिताला कोपणारी आणि लालनात फुलासारखी मऊ — आईसारखी. ऐकायला सुख, परिणामी साचार आणि अविकार — तेच सत्य.
एर्हवीं गोरी कीर काना गोड । परी साचाचा पाखाळीं कीड । आगीचें करणें उघड । परी जळों तें साच ॥ १२१ ॥
कानीं लागतां महूर । अर्थें विभांडी जिव्हार । तें वाचा नव्हे सुंदर । लांवचि पां ॥ १२२ ॥
परी अहितीं कोपोनि सोप । लालनीं मऊ जैसें पुष्प । तिये मातेचें स्वरूप । जैसें कां होय ॥ १२३ ॥
तैसें श्रवणसुख चतुर । परीणमोनि साचार । बोलणें जें अविकार । तें सत्य येथें ॥ १२४ ॥
आतां घालितांही पाणी । पाषाणीं न निघे आणी । कां मथिलिया लोणी । कांजी नेदी ॥ १२५ ॥
रंभेनेही शुक विचलित होत नाही
पाषाणात पाणी घालून अंकुर नाही, कांजी मथून लोणी नाही; शेपटीवर पाय पडला तरी फणा नाही, वसंतातही आकाशाला फुले नाहीत; रंभेच्या रूपानेही शुकात कंदर्प उठत नाही, तुपानेही राखेत अग्नी पेटत नाही. ब्रह्मदेवाने पाया पडले तरी मेलेला उठत नाही — तशी क्रोधाची ऊर्मी उपजत नाही. तेच अक्रोधत्व.
त्वचा पायें शिरीं । हालेयाही फडे न करी । वसंतींही अंबरीं । न होती फुलें ॥ १२६ ॥
नाना रंभेचेनिही रूपें । शुकीं नुठिजेचि कंदर्पें । कां भस्मीं वन्हि न उद्दीपे । घृतेंही जेवीं ॥ १२७ ॥
तेवींचि कुमारु क्रोधें भरे । तैसिया मंत्राचीं बीजाक्षरें । तियें निमित्तेंही अपारें । मीनलिया ॥ १२८ ॥
परी धातयाही पायां पडतां । नुठी गतायु पंडुसुता । तैसी नुपजे उपजवितां । क्रोधोर्मी गा ॥ १२९ ॥
अक्रोधत्व ऐसें । नांव तें ये दशे । जाण ऐसें श्रीनिवासें । म्हणितलें तया ॥ १३० ॥
भिंत सोडली की चित्रही
मातीचा त्याग म्हणजे घडा, धाग्याचा त्याग म्हणजे पट, बीजाचा त्याग म्हणजे वट; भिंत सोडली की अख्खे चित्रही सुटते, झोप सोडली की स्वप्नजाळ. तसे देहात अहंता सोडली की सगळा संसारच सुटतो — तोच त्याग.
आतां मृत्तिकात्यागें घटु । तंतुत्यागें पटु । त्यजिजे जेवीं वटु । बीजत्यागें ॥ १३१ ॥
कां त्यजुनि भिंतिमात्र । त्यजिजे आघवेंचि चित्र । कां निद्रात्यागें विचित्र । स्वप्नजाळ ॥ १३२ ॥
नाना जळत्यागें तरंग । वर्षात्यागें मेघ । त्यजिजती जैसे भोग । धनत्यागें ॥ १३३ ॥
तेवीं बुद्धिमंतीं देहीं । अहंता सांडूनि पाहीं । सांडिजे अशेषही । संसारजात ॥ १३४ ॥
तया नांव त्यागु । म्हणे तो यज्ञांगु । हे मानूनि सुभगु । पार्थु पुसे ॥ १३५ ॥
ज्ञाताही पोटात पडतो
आता शांती — ज्ञेयाला गिळून ज्ञाता आणि ज्ञानही मागे हरपते. प्रलयजळाचा उभार विश्वाचा पसारा बुडवून स्वतःच स्वतःत निबिड होतो; मग उगम, ओघ आणि सिंधू हा भेदच उरत नाही — आणि जलैक्याचा बोध तरी कोणाला? तसे ज्ञेयाला मिठी मारताना ज्ञातृत्वही पोटात पडते; जे उरते ते शांतीचे रूप.
आतां शांतीचें लिंग । तें व्यक्त मज सांग । देवो म्हणती चांग । अवधान देईं ॥ १३६ ॥
तरी गिळोनि ज्ञेयातें । ज्ञाता ज्ञानही माघौतें । हारपें निरुतें । ते शांति पैं गा ॥ १३७ ॥
जैसा प्रळयांबूचा उभडु । बुडवूनि विश्वाचा पवाडु । होय आपणपें निबिडु । आपणचि ॥ १३८ ॥
मग उगम ओघ सिंधु । हा नुरेचि व्यवहारभेदु । परी जलैक्याचा बोधु । तोही कवणा ? ॥ १३९ ॥
तैसी ज्ञेया देतां मिठी । ज्ञातृत्वही पडे पोटीं । मग उरे तेंचि किरीटी । शांतीचें रूप ॥ १४० ॥
चिखलात रुतलेली गाय
आता अपैशुन्य — रोगाने कष्टी असलेला सद्वैद्य बळ येण्याआधी आपपर शोधत नाही; चिखलात रुतलेली गाय धडधाकट आहे की नाही हे पाहत नाही; बुडणाऱ्याला काढताना अंत्यज की ब्राह्मण विचारत नाही; रानात आई उघडी दिसली तर शिष्ट माणूस नेसवल्याशिवाय पाहत नाही.
आतां कदर्थवीत व्याधी । बळीकरणाचिया आधीं । आपपरु न शोधी । सद्वैद्यु जैसा ॥ १४१ ॥
का चिखलीं रुतली गाये । धडभाकड न पाहे । जो तियेचिया ग्लानी होये । कालाभुला ॥ १४२ ॥
नाना बुडतयातें सकरुणु । न पुसे अंत्यजु कां ब्राह्मणु । काढूनि राखे प्राणु । हेंचि जाणे ॥ १४३ ॥
कीं माय वनीं पापियें । उघडी केली विपायें । ते नेसविल्यावीण न पाहे । शिष्टु जैसा ॥ १४४ ॥
तैसे अज्ञानप्रमादादिकीं । कां प्राक्तनहीन सदोखीं । निंदत्वाच्या सर्वविखीं । खिळिले जे ॥ १४५ ॥
आधी दोष झाकावा, मग पाहावे
अज्ञान, प्रमाद किंवा प्राक्तनाच्या उणेपणाने निंद्य ठरलेल्यांना आपले अंगीचे देऊन त्यांची सल विसरवावी. दुसऱ्याचा दोष आपल्या दृष्टीने चोख करून मगच त्याच्याकडे पाहावे — देव पूजून मग पाहावा, शेत पेरून मग जावे तसे. वर्मावर विंधू नये, अकर्मात अडकवू नये, दोषी नावाने बोलू नये.
तयां आंगीक आपुलें । देऊनियां भलें । विसरविजती सलें । सलतीं तियें ॥ १४६ ॥
अगा पुढिलाचा दोखु । करूनि आपुलिये दिठी चोखु । मग घापे अवलोकु । तयावरी ॥ १४७ ॥
जैसा पुजूनि देवो पाहिजे । पेरूनि शेता जाइजे । तोषौनि प्रसादु घेइजे । अतिथीचा ॥ १४८ ॥
तैसें आपुलेनि गुणें । पुढिलाचें उणें । फेडुनियां पाहणें । तयाकडे ॥ १४९ ॥
वांचूनि न विंधिजें वर्मीं । नातुडविजे अकर्मीं । न बोलविजे नामीं । सदोषीं तिहीं ॥ १५० ॥
उत्तमासाठी नीच सोसावे
पडलेला उभा राहील असे करावे, पण घाव वर्मावर नको. उत्तमासाठी नीचही मानावे; एरवी दृष्टीत दोष घेऊ नये. हेच अपैशुन्य, मोक्षमार्गाचे मुख्य सुखासन. आता दया — पूर्णचंद्रिका लहानमोठे न निवडता निववते तशी.
वरी कोणे एकें उपायें । पडिलें तें उभें होये । तेंच कीजे परी घाये । नेदावे वर्मीं ॥ १५१ ॥
पैं उत्तमाचियासाठीं । नीच मानिजे किरीटी । हें वांचोनि दिठी । दोषु न घेपे ॥ १५२ ॥
अगा अपैशून्याचें लक्षण । अर्जुना हें फुडें जाण । मोक्षमार्गींचें सुखासन । मुख्य हें गा ॥ १५३ ॥
आतां दया ते ऐसी । पूर्णचंद्रिका जैसी । निववितां न कडसी । सानें थोर ॥ १५४ ॥
तैसें दुःखिताचें शिणणें । हिरतां सकणवपणें । उत्तमाधम नेणें । विवंचूं गा ॥ १५५ ॥
पायात काटा, जिवात कळ
पाण्यासारखी वस्तू अंगावर खर्ची पडते पण ती गवताचेही जाणारे जीवन राखते. दुसऱ्याच्या तापाने कळवळलेल्या कृपेला सर्वस्वासह स्वतःला देणेही थोडे वाटते. खड्डा भरल्याशिवाय पाणी पुढे सरत नाही; तसा तो श्रांताला सामोरा जातो. पायात काटा रुततो आणि कळ जिवात उमटते — तसा तो दुसऱ्याच्या संकटाने पोळतो.
पैं जगीं जीवनासारिखें । वस्तु अंगवरी उपखें । परी जातें जीवित राखे । तृणाचेंहि ॥ १५६ ॥
तैसें पुढिलाचेनि तापें । कळवळलिये कृपें । सर्वस्वेंसीं दिधलेंहि आपणपें । थोडेंचि गमे ॥ १५७ ॥
निम्न भरलियाविणें । पाणी ढळोंचि नेणे । तेवीं श्रांता तोषौनि जाणें । सामोरें पां ॥ १५८ ॥
पैं पायीं कांटा नेहटे । तंव व्यथा जीवीं उमटे । तैसा पोळे संकटें । पुढिलांचेनि ॥ १५९ ॥
कां पावो शीतळता लाहे । कीं ते डोळ्याचिलागीं होये । तैसा परसुखें जाये । सुखावतु ॥ १६० ॥
मूर्तिमंत दया
तहानलेल्यासाठी जगात पाणी ठेवले आहे तसे ज्याचे जगणे दुःखितांच्या वाट्याला — तो पुरुष मूर्तिमंत दया, आणि त्याच्या उदयालाच मी ऋणी होतो. आता अलोलुप्त्व: कमळ जिवाभावाने सूर्याला अनुसरते पण तो त्याच्या सुगंधाला शिवत नाही.
किंबहुना तृषितालागीं । पाणी आरायिलें असे जगीं । तैसें दुःखितांचे सेलभागीं । जिणें जयाचें ॥ १६१ ॥
तो पुरुषु वीरराया । मूर्तिमंत जाण दया । मी उदयजतांचि तया । ऋणिया लाभें ॥ १६२ ॥
आतां सूर्यासि जीवें । अनुसरलिया राजीवें । परी तें तो न शिवे । सौरभ्य जैसें ॥ १६३ ॥
कां वसंताचिया वाहाणीं । आलिया वनश्रीच्या अक्षौहिणी । ते न करीतुचि घेणी । निगाला तो ॥ १६४ ॥
हें असो महासिद्धीसी । लक्ष्मीही आलिया पाशीं । परी महाविष्णु जैसी । न गणीच ते ॥ १६५ ॥
लक्ष्मी जवळ असूनही
वसंताच्या वाटेने वनश्रीच्या अक्षौहिणी आल्या तरी तो न घेताच निघतो; लक्ष्मी जवळ आली तरी महाविष्णू तिला गणत नाही. तसे ऐहिक आणि स्वर्गीचे भोग इच्छेचे नोकर झाले तरी भोगावेसे वाटत नाही — तीच अलोलुप्त्वदशा. आता मार्दव: माश्यांना मोहोळ, जलचरांना जळ, पक्ष्यांना अंतराळ.
तैसे ऐहिकींचे कां स्वर्गींचे । भोग पाईक जालिया इच्छेचे । परी भोगावे हें न रुचे । मनामाजीं ॥ १६६ ॥
बहुवें काय कौतुकीं । जीव नोहे विषयाभिलाखी । अलोलुप्त्वदशा ठाउकी । जाण ते हे ॥ १६७ ॥
आतां माशियां जैसें मोहळ । जळचरां जेवीं जळ । कां पक्षियां अंतराळ । मोकळें हें ॥ १६८ ॥
नातरी बाळकोद्देशें । मातेचें स्नेह जैसें । कां वसंतीच्या स्पर्शें । मऊ मलयानिळु ॥ १६९ ॥
डोळ्यां प्रियाची भेटी । कां पिलियां कूर्मीची दिठी । तैसीं भूतमात्रीं राहटी । मवाळ ते ॥ १७० ॥
कापराची उपमाही थिटी
बाळासाठी आईचे स्नेह, वसंतातला मलयानिल, डोळ्यांना प्रियाची भेट, पिलांवर कूर्मीची दृष्टी — तशी भूतमात्रांतली मवाळ वागणूक. स्पर्शाला मृदू, तोंडात सुस्वाद, नाकाला सुगंध — कापराची उपमा द्यावी, पण तो अतिरेकाने विरुद्ध होतो. हा मात्र महाभूते पोटात वाहतो आणि परमाणूत सामावतो, आकाशासारखा. तेच मार्दव.
स्पर्शें अतिमृदु । मुखीं घेतां सुस्वादु । घ्राणासि सुगंधु । उजाळु आंगें ॥ १७१ ॥
तो आवडे तेवढा घेतां । विरुद्ध जरी न होतां । तरी उपमे येता । कापूर कीं ॥ १७२ ॥
परी महाभूतें पोटीं वाहे । तेवींचि परमाणूमाजीं सामाये । या विश्वानुसार होये । गगन जैसें ॥ १७३ ॥
काय सांगों ऐसें जिणें । जें जगाचेनि जीवें प्राणें । तया नांव म्हणें । मार्दव मी ॥ १७४ ॥
आतां पराजयें राजा । जैसा कदर्थिजे लाजा । कां मानिया निस्तेजा । निकृष्टास्तव ॥ १७५ ॥
औटहाताचे शव
आता लाज — पराजयाने राजा, नीचामुळे मानी, चांडाळाच्या घरी अवचित आलेला संन्यासी; रणातून पळणारा क्षत्रिय, वैधव्याने हाक मारलेली महासती, रूपवंताला आलेले कुष्ट. तशी औटहाताचे शव होऊन जगण्याची, पुन्हा पुन्हा उपजून मरण्याची लाज.
नाना चांडाळ मंदिराशीं । अवचटें आलिया संन्याशी । मग लाज होय जैसी । उत्तमा तया ॥ १७६ ॥
क्षत्रिया रणीं पळोनि जाणें । तें कोण साहे लाजिरवाणें । कां वैधव्यें पाचारणें । महासतियेतें ॥ १७७ ॥
रूपसा उदयलें कुष्ट । संभावितां कुटीचें बोट । तया लाजा प्राणसंकट । होय जैसें ॥ १७८ ॥
तैसें औटहातपणें । जें शव होऊनि जिणें । उपजों उपजों मरणें । नावानावा ॥ १७९ ॥
तियें गर्भमेदमुसें । रक्तमूत्ररसें । वोंतीव होऊनि असे । तें लाजिरवाणें ॥ १८० ॥
देहपणाचीच लाज
गर्भमेदाच्या मुशीत रक्तमूत्ररसाने ओतीव झालेले. देहपणाने नामरूपाला येण्याहून लाजिरवाणे काही नाही; अशा अवकळेने शरीराचा कंटाळा येतो तीच लाज. आता अचापल्य — सूत्रतंतू तुटला की बाहुलीची हालचाल थांबते, तशी प्राणजयाने कर्मेंद्रियांची गती खुंटते.
हें बहु असो देहपणें । नामरूपासि येणें । नाहीं गा लाजिरवाणें । तयाहूनी ॥ १८१ ॥
ऐसैसिया अवकळा । घेपे शरीराचा कंटाळा । ते लाज पैं निर्मळा । निसुगा गोड ॥ १८२ ॥
आतां सूत्रतंतु तुटलिया । चेष्टाचि ठाके सायखडिया । तैसें प्राणजयें कर्मेंद्रियां । खुंटे गती ॥ १८३ ॥
कीं मावळलिया दिनकरु । सरे किरणांचा प्रसरु । तैसा मनोजयें प्रकारु । ज्ञानेंद्रियांचा ॥ १८४ ॥
एवं मनपवननियमें । होती दाही इंद्रियें अक्षमें । तें अचापल्य वर्में । येणें होय ॥ १८५ ॥
सती अग्निप्रवेशाला मोजत नाही
आता तेज — ज्ञानमार्गावर प्रवृत्त होताना धिंवशाची उणीव नसणे. मरणासारखे वाईट अग्निप्रवेशाने आले तरी प्राणेश्वराच्या उद्देशाने सती ते मोजत नाही; तसा आत्मनाथासाठी विषयविषाची बाधा लावून शून्याच्या पाणवठ्याकडे धावणे. निषेध आडवा येत नाही, विधीची भीड पडत नाही, महासिद्धीचे कौतुक उपजत नाही.
आतां ईश्वरप्राप्तीलागीं । प्रवर्ततां ज्ञानमार्गीं । धिंवसेयाचि आंगी । उणीव नोहे ॥ १८६ ॥
वोखटें मरणा{ऐ}सें । तेंही आलें अग्निप्रवेशें । परी प्राणेश्वरोद्देशें । न गणीचि सती ॥ १८७ ॥
तैसें आत्मनाथाचिया आधी । लाऊनि विषयविषाची बाधी । धांवों आवडे पाणधी । शून्याचिये ॥ १८८ ॥
न ठाके निषेधु आड । न पडे विधीची भीड । नुपजेचि जीवीं कोड । महासिद्धीचें ॥ १८९ ॥
ऐसें ईश्वराकडे निज । धांवे आपसया सहज । तया नांव तेज । आध्यात्मिक तें ॥ १९० ॥
अगस्त्यासारखा उभा
ईश्वराकडे सहज धावणे तेच आध्यात्मिक तेज. आता क्षमा — सगळे सहन करूनही गर्व न येणे; देह रोम वाहतो पण वाहतो आहे हे जाणत नाही तसे. माजलेल्या इंद्रियांचे वेग, प्राचीनाने खवळलेले रोग, प्रियाप्रियांचे योगवियोग — सगळ्यांचा एकाच वेळी पूर आला तरी अगस्त्यासारखा धीर धरून उभा राहतो.
आतां सर्वही साहातिया गरिमा । गर्वा न ये तेचि क्षमा । जैसें देह वाहोनि रोमा । वाहणें नेणें ॥ १९१ ॥
आणि मातलिया इंद्रियांचे वेग । कां प्राचीनें खवळले रोग । अथवा योगवियोग । प्रियाप्रियांचे ॥ १९२ ॥
यया आघवियांचाचि थोरु । एके वेळे आलिया पूरु । तरी अगस्त्य कां होऊनि धीरु । उभा ठाके ॥ १९३ ॥
आकाशीं धूमाची रेखा । उठिली बहुवा आगळिका । ते गिळी येकी झुळुका । वारा जेवीं ॥ १९४ ॥
तैसें अधिभूताधिदैवां । अध्यात्मादि उपद्रवां । पातलेयां पांडवा । गिळुनि घाली ॥ १९५ ॥
धृती आणि शौच
आकाशात उठलेली मोठी धुराची रेघ एका झुळकेने गिळली जाते, तसा तो अधिभूत-अधिदैव-अध्यात्म उपद्रव गिळतो. चित्तक्षोभाच्या वेळी धैर्य उचलून देते ती धृती. आता शौच — निर्वाळलेल्या सोन्याचा, गंगेच्या अमृताने भरलेला कलश असावा तसे; अंगी निष्काम आचार आणि जिवात साचार विवेक.
ऐसें चित्तक्षोभाच्या अवसरीं । उचलूनि धैर्या जें चांगावें करी । धृति म्हणिपे अवधारीं । तियेतें गा ॥ १९६ ॥
आतां निर्वाळूनि कनकें । भरिला गांगें पीयूखें । तया कलशाचियासारिखें । शौच असें ॥ १९७ ॥
जे आंगीं निष्काम आचारु । जीवीं विवेकु साचारु । तो सबाह्य घडला आकारु । शुचित्वाचाचि ॥ १९८ ॥
कां फेडित पाप ताप । पोखीत तीरींचे पादप । समुद्रा जाय आप । गंगेचें जैसें ॥ १९९ ॥
कां जगाचें आंध्य फेडितु । श्रियेचीं राउळें उघडितु । निघे जैसा भास्वतु । प्रदक्षिणे ॥ २०० ॥
अद्रोह
गंगा पापताप फेडत आणि काठचे वृक्ष पोसत समुद्राला जाते; सूर्य जगाचे आंधळेपण फेडत प्रदक्षिणा करतो. तसे बांधलेले सोडत, बुडालेले काढत, आर्तांची सांकडी फेडत, रात्रंदिवस दुसऱ्यांचे सुख आणत स्वतःच्या स्वार्थात शिरणे. आणि स्वतःच्या कामासाठी कोणाच्याही अहिताचा संकल्पसुद्धा न करणे — तो अद्रोह.
तैसीं बांधिलीं सोडिता । बुडालीं काढिता । सांकडी फेडिता । आर्तांचिया ॥ २०१ ॥
किंबहुना दिवसराती । पुढिलांचें सुख उन्नति । आणित आणित स्वार्थीं । प्रवेशिजे ॥ २०२ ॥
वांचूनि आपुलिया काजालागीं । प्राणिजाताच्या अहितभागीं । संकल्पाचीही आडवंगी । न करणें जें ॥ २०३ ॥
पैं अद्रोहत्व ऐशिया गोष्टी । ऐकसी जिया किरीटी । तें सांगितलें हें दिठी । पाहों ये तैसें ॥ २०४ ॥
आणि गंगा शंभूचा माथां । पावोनि संकोचे जेवीं पार्था । तेवीं मान्यपणें सर्वथा । लाजणें जें ॥ २०५ ॥
सव्वीस गुणज्योती
गंगा शंभूच्या माथ्यावर पोहोचून संकोचते, तसे मान्यपणाने लाजणे ते अमानित्व. अशा सव्वीस गुणांत ही ब्रह्मसंपदा वसते — मोक्षचक्रवर्तीचा अग्रहार. निर्वेदाच्या सगरांसाठी आलेली गंगा; मुक्तिबाळा ही गुणांची माळ घेऊन वैराग्यनिरपेक्षाचा गळा शोधते. सव्वीस गुणज्योती उजळून गीता आत्म्याच्या निरांजनाला आली.
तें हें पुढत पुढती । अमानित्व जाण सुमती । मागां सांगितलेंसे किती । तेंचि तें बोलों ॥ २०६ ॥
एवं इहीं सव्विसें । ब्रह्मसंपदा हे वसत असे । मोक्षचक्रवर्तीचें जैसें । अग्रहार होय ॥ २०७ ॥
नाना हे संपत्ति दैवी । या गुणतीर्थांची नीच नवी । निर्विण्णसगरांची दैवी । गंगाचि आली ॥ २०८ ॥
कीं गणकुसुमांची माळा । हे घेऊनि मुक्तिबाळा । वैराग्यनिरपेक्षाचा गळा । गिंवसीत असे ॥ २०९ ॥
कीं सव्विसें गुणज्योती । इहीं उजळूनि आरती । गीता आत्मया निजपती । नीरांजना आली ॥ २१० ॥
आता आसुरी
हे गुण म्हणजे मोती आणि दैवी ही गीतासागरातली शिंपली. आता दुसरी — दुःखाची आतली वेल दोषकाट्यांनी भरलेली, ती आसुरी. नरकाची थोर व्यथा आणायला घोर दोषांचा केलेला मेळ म्हणजे आसुरी संपत्ती.
उगळितें निर्मळें । गुण इयेंचि मुक्ताफळें । दैवी शुक्तिकळें । गीतार्णवींची ॥ २११ ॥
काय बहु वानूं ऐसी । अभिव्यक्ती ये अपैसी । केलें दैवी गुणराशी । संपत्तिरूप ॥ २१२ ॥
आतां दुःखाची आंतुवट वेली । दोषकाट्यांची जरी भरली । तरी निजाभिधानी घाली । आसुरी ते ॥ २१३ ॥
पैं त्याज्य त्यजावयालागीं । जाणावी जरी अनुपयोगी । तरी ऐका ते चांगी । श्रोत्रशक्ती ॥ २१४ ॥
तरी नरकव्यथा थोरी । आणावया दोषींघोरीं । मेळु केला ते आसुरी । संपत्ति हे ॥ २१५ ॥
दंभ — आईला उघडी दाखवणे
विषांचा एकत्र मेळ म्हणजे बासट; तसा हा दोषांचा. त्यांतला सर्वात मोठा दंभ. स्वतःची आई लोकांसमोर उघडी दाखवली तर ती तीर्थ असूनही पतनाचे कारण होते; गुरूने दिलेली विद्या चौकात ओरडली तर इष्ट देणारीच अनिष्टाचा हेतू; जी नाव महापुरातून पैलतीरी काढते तीच डोक्याला बांधली तर बुडवते.
नाना विषवर्गु एकवटु । तया नांव जैसा बासटु । आसुरी संपत्ती हा खोटु । दोषांचा तैसा ॥ २१६ ॥
तरी तयाचि असुरां । दोषांमाजीं जया वीरा । वाडपणाचा डांगोरा । तो दंभु ऐसा ॥ २१७ ॥
जैसी आपुली जननी । नग्न दाविलिया जनीं । ते तीर्थचि परी पतनीं । कारण होय ॥ २१८ ॥
कां विद्या गुरूपदिष्टा । बोभाइलिया चोहटां । तरी इष्टदा परी अनिष्टा । हेतु होती ॥ २१९ ॥
पैं आंगें बुडतां महापूरीं । जे वेगें काढी पैलतीरीं । ते नांवचि बांधिलिया शिरीं । बुडवी जैसी ॥ २२० ॥
धर्मच अधर्म होतो
जिवाचे कारण असलेले अन्न सेवताना वानले तर विषच होते. तसा दृष्टादृष्टाचा सखा धर्म फोकारला की तारणाराच दोषाचे कारण होतो; वाचेच्या चौबाऱ्यावर धर्माचा पसारा घातला की धर्मच अधर्म — तोच दंभ. आता दर्प: मूर्खाच्या जिभेला अक्षरांचा वास लागतो आणि तो ब्रह्मसभेत रिझत नाही.
कारण जें जीविता । तें वानिलें जरी सेवितां । तरी अन्नचि पंडुसुता । होय विष ॥ २२१ ॥
तैसा दृष्टादृष्टाचा सखा । धर्मु जाला तो फोकारिजे देखा । तरी तारिता तोचि दोखा- । लागीं होय ॥ २२२ ॥
म्हणौनि वाचेचा चौबारा । घातलिया धर्माचा पसारा । धर्मुचि तो अधर्मु होय वीरा । तो दंभु जाणे ॥ २२३ ॥
आतां मूर्खाचिये जिभे । अक्षरांचा आंबुखा सुभे । आणि तो ब्रह्मसभे । न रिझे जैसा ॥ २२४ ॥
कां मादुरी लोकांचा घोडा । गजपतिही मानी थोडा । कां कांटियेवरिल्या सरडा । स्वर्गुही नीच ॥ २२५ ॥
डबक्यातल्या माशाला सिंधू थिटा
गावचा घोडा गजपतीलाही थोडा मानतो, काट्यावरच्या सरड्याला स्वर्गही नीच; गवताच्या इंधनाची आग गगनाला धावते, डबक्यातल्या माशाला सिंधू गणतीत नाही. तसा तो स्त्रिया, धन, विद्या, स्तुती आणि मानाने माजतो — एका दिवसाच्या परान्नाने अल्पक माजावा तसा. हेच दर्प.
तृणाचेनि इंधनें । आगी धांवे गगनें । थिल्लरबळें मीनें । न गणिजे सिंधु ॥ २२६ ॥
तैसा माजे स्त्रिया धनें । विद्या स्तुती बहुतें मानें । एके दिवसींचेनि परान्नें । अल्पकु जैसा ॥ २२७ ॥
अभ्रच्छायेचिया जोडी । निदैवु घर मोडी । मृगांबु देखोनि फोडी । पणियाडें मूर्ख ॥ २२८ ॥
किंबहुना ऐसैसें । उतणें जें संपत्तिमिसें । तो दर्पु गा अनारिसें । न बोलें घेईं ॥ २२९ ॥
आणि जगा वेदीं विश्वासु । आणि विश्वासीं पूज्य ईशु । जगीं एक तेजसु । सूर्युचि हा ॥ २३० ॥
पतंगाला ज्योत नावडते
जग वेदावर विश्वासते आणि विश्वासणारे ईशाला पूजतात; जगात एकच तेजस्वी तो सूर्य. हे जग उत्साहाने वानू लागले की त्याला मत्सर येतो — ‘ईश्वराला खाईन, वेदाला विष घालीन.’ पतंगाला ज्योत नावडते, काजव्याला सूर्याची खंत, टिटवीने समुद्राला वैरी केले. अभिमानाच्या मोहाने त्याला ईश्वराचे नावही सहन होत नाही.
जगस्पृहे आस्पद । एक सार्वभौमपद । न मरणें निर्विवाद । जगा पढियें ॥ २३१ ॥
म्हणौनि जग उत्साहें । यातें वानूं जाये । कीं तें आइकोनि मत्सरु वाहे । फुगों लागे ॥ २३२ ॥
म्हणे ईश्वरातें खायें । तया वेदा विष सूयें । गौरवामाजीं त्राये । भंगीत असे ॥ २३३ ॥
पतंगा नावडे ज्योती । खद्योता भानूची खंती । टिटिभेनें आपांपती । वैरी केला ॥ २३४ ॥
तैसा अभिमानाचेनि मोहें । ईश्वराचेंही नाम न साहे । बापातें म्हणे मज हे । सवती जाली ॥ २३५ ॥
चंद्र पाहून जळणारा कोल्हा
मान्यतेची ही गाठ म्हणजे अभिमान, रौरवाचा रुंद मार्ग. आणि दुसऱ्याचे सुख डोळ्यांत खुपू लागले की क्रोधाग्नीचे विष चढते. थंड स्पर्शाने तापलेले तेल भडकते, चंद्र पाहून कोल्हा पोटात जळतो; सूर्य उगवलेला पाहून घुबडाचे डोळे फुटतात, जगाची सुखपहाट चोराला मरणाहून वाईट, दूध सापात कालकूट होते.
ऐसा मान्यतेचा पुष्टगंडु । तो अभिमानी परमलंडु । रौरवाचा रूढु । मार्गुचि पै ॥ २३६ ॥
आणि पुढिलांचें सुख । देखणियाचें होय मिख । चढे क्रोधाग्नीचें विख । मनोवृत्ती ॥ २३७ ॥
शीतळाचिये भेटी । तातला तेलीं आगी उठी । चंद्रु देखोनि जळे पोटीं । कोल्हा जैसा ॥ २३८ ॥
विश्वाचें आयुष्य जेणें उजळे । तो सूर्यु उदैला देखोनि सवळे । पापिया फुटती डोळे । डुडुळाचे ॥ २३९ ॥
जगाची सुखपहांट । चोरां मरणाहूनि निकृष्ट । दुधाचें काळकूट । होय व्याळीं ॥ २४० ॥
वडवाग्नी समुद्र पिऊन अधिक जळतो
वडवाग्नी समुद्र पिऊन अधिकच जळतो. तसा दुसऱ्यांची विद्या, विनोद आणि वैभव पाहून त्याचा रोष दुणावतो — तोच क्रोध. मन सापांची वस्ती, डोळे बाणांचा सुटाव, बोलणे निखाऱ्यांची वृष्टी; उरलेले कर्म तीक्ष्ण करवत. तो माणसांतला अधम.
अगाधें समुद्रजळें । प्राशितां अधिक जळे । वडवाग्नी न मिळे । शांति कहीं ॥ २४१ ॥
तैसा विद्याविनोदविभवें । देखे पुढिलांचीं दैवें । तंव तंव रोषु दुणावे । क्रोधु तो जाण ॥ २४२ ॥
आणि मन सर्पाची कुटी । डोळे नाराचांची सुटी । बोलणें ते वृष्टी । इंगळांची ॥ २४३ ॥
येर जें क्रियाजात । तें तिखयाचें कर्वत । ऐसें सबाह्य खसासित । जयाचें गा ॥ २४४ ॥
तो मनुष्यांत अधमु जाण । पारुष्याचें अवतरण । आतां आइक खूण । अज्ञानाची ॥ २४५ ॥
दर्वी रस चाखत नाही
आता अज्ञान — दगडाला शीत-उष्ण कळत नाही, जन्मांधाला रात्रंदिवस नाही; आग खाद्य-अखाद्य म्हणत नाही, परीस सोने आणि लोखंडाचा भेद जाणत नाही, नाना रसांत शिरलेली दर्वी रस चाखत नाही, वारा मार्ग-अमार्ग पारखत नाही. तसे कृत्याकृत्यात आंधळेपण.
तरी शीतोष्णस्पर्शा । निवाडु नेणें पाषाणु जैसा । कां रात्री आणि दिवसा । जात्यंधु तो ॥ २४६ ॥
आगी उठिला आरोगणें । जैसा खाद्याखाद्य न म्हणे । कां परिसा पाडु नेणें । सोनया लोहा ॥ २४७ ॥
नातरी नानारसीं । रिघोनि दर्वी जैसी । परी रसस्वादासी । चाखों नेणें ॥ २४८ ॥
कां वारा जैसा पारखी । नव्हेचि गा मार्गामार्गविखीं । तैसे कृत्याकृत्यविवेकीं । अंधपण जें ॥ २४९ ॥
हें चोख हें मैळ । ऐसें नेणोनियां बाळ । देखे तें केवळ । मुखींचि घाली ॥ २५० ॥
ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.