सहा दोष तीन दोषांच्या दुप्पट
बाळ चोख-मैल न कळता तोंडात घालते; तसे पापपुण्याचे खिचडे करून कडू-गोड न वाटता खाणे — तेच अज्ञान. या सहा दोषांनी आसुरी संपत्ती उभी. तीन अग्नींच्या रांगेपुढे जागा थोडी दिसते पण विश्वाची आहुतीही पुरत नाही; ब्रह्मदेवाला शरण गेले तरी त्रिदोषांतून मरण चुकत नाही — आणि हे सहा दोष त्या तिघांच्या दुप्पट.
तैसें पापपुण्याचें खिचटें । करोनि खातां बुद्धिचेष्टे । कडु मधुर न वाटे । ऐसी जे दशा ॥ २५१ ॥
तिये नाम अज्ञान । या बोला नाहीं आन । एवं साही दोषांचें चिन्ह । सांगितलें ॥ २५२ ॥
इहींच साही दोषांगीं । हे आसुरी संपत्ति दाटुगी । जैसें थोर विषय सुभगे अंगीं । अंग सानें ॥ २५३ ॥
कां तिघा वन्हींच्या पांती । पाहतां थोडे ठाय गमती । परी विश्वही प्राणाहुती । करूं न पुरे ॥ २५४ ॥
धातयाही गेलिया शरण । त्रिदोषीं न चुके मरण । तया तिहींची दुणी जाण । साही दोष हे ॥ २५५ ॥
मरणाऱ्याच्या अंगाला सगळे रोग
क्रूर ग्रह एकाच राशीत जमावेत, निंदकापाशी सगळी पापे यावीत, मरणाऱ्याच्या अंगाला सगळे रोग लगटावेत, कुमुहूर्तावर सगळे दुर्योग एकवटावेत. विश्वासलेल्याला चोराच्या हवाली करावे, शिणलेल्याला महापुरात टाकावे — तसे हे सहा दोष एकत्र जमतात; शेळीला आयुष्याच्या शेवटी सातवे वेत यावे तसे.
इहीं साही दोषीं संपूर्णीं । जाली इयेचि उभारणी । म्हणौनि आसुरी उणी । संपदा नव्हे ॥ २५६ ॥
परी क्रूरग्रहांची जैसी । मांदी मिळे एकेचि राशी । कां येती निंदकापासीं । अशेष पापें ॥ २५७ ॥
मरणाराचें आंग । पडिघाती अवघेचि रोग । कां कुमुहूर्तीं दुर्योग । एकवटती ॥ २५८ ॥
विश्वासला आतुडवीजे चोरा । शिणला सुइजे महापुरा । तैसें दोषीं इहीं नरा । अनिष्ट कीजे ॥ २५९ ॥
कां आयुष्य जातिये वेळे । शेळिये सातवेउळी मिळे । तैसे साही दोष सगळे । जोडती तया ॥ २६० ॥
स्थावरांच्याही खाली
मोक्षमार्गावर यांचा शिडकावा पडला की तो निघू शकत नाही आणि संसारात बुडतो; अधम योनींच्या पायऱ्या उतरत तो स्थावरांच्याही खाली बसतो. अशा या दोन संपदा. पहिली दैवी म्हणजे मोक्षसूर्याची पहाट.
मोक्षमार्गाकडे । जैं यांचा आंबुखा पडे । तैं न निघे म्हणौनि बुडे । संसारीं तो ॥ २६१ ॥
अधमां योनींच्या पाउटीं । उतरत जो किरीटी । स्थावरांही तळवटीं । बैसणें घे ॥ २६२ ॥
हें असो तयाच्या ठायीं । मिळोनि साही दोषीं इहीं । आसुरी संपत्ति पाहीं । वाढविजे ॥ २६३ ॥
ऐसिया या दोनी । संपदा प्रसिद्धा जनीं । सांगितलिया चिन्हीं । वेगळाल्या ॥ २६४ ॥
इया दोन्हींमाजीं पहिली । दैवी जे म्हणितली । ते मोक्षसूर्यें पाहली । उखाचि जाण ॥ २६५ ॥
दिवसाने रात्रीला भ्यावे का?
दुसरी आसुरी म्हणजे जिवांना मोहलोहाची खरी साखळी. पण हे ऐकून भिऊ नकोस — दिवसाने रात्रीची भीती धरावी का? ही आसुरी त्यालाच बांधते जो या सहा दोषांचा आश्रय होतो. तू तर दैवी गुणनिधी म्हणून जन्मलेला.
येरी जे दुसरी । संपत्ति कां आसुरी । ते मोहलोहाची खरी । सांखळी जीवां ॥ २६६ ॥
परी हें आइकोनि झणें । भय घेसी हो मनें । काय रात्रीचा दिनें । धाकु धरिजे ॥ २६७ ॥
हे आसुरी संपत्ति तया । बंधालागीं धनंजया । जो साही दोषां ययां । आश्रयो होय ॥ २६८ ॥
तूं तंव पांडवा । सांगितलेया दैवा । गुणनिधी बरवा । जन्मलासी ॥ २६९ ॥
म्हणौनि पार्था तूं या । दैवी संपत्ती स्वामिया । होऊनि यावें उवाया । कैवल्याचिया ॥ २७० ॥
निशाचर रात्री, माणसे दिवसा
दैवी आणि आसुरी संपत्तिवंतांच्या वागणुकीची अनादि फारकत आहे — रात्री निशाचर व्यापार करतात आणि दिवसा माणसे, तशा दोन्ही सृष्टी आपापल्या रहाटीने चालतात. दैवी मागे विस्ताराने सांगितली; आता आसुरीची गोष्ट.
आणि दैवां आसुरां । संपत्तिवंतां नरां । अनादिसिद्ध उजगरा । राहाटीचा आहे ॥ २७१ ॥
जैसें रात्रीच्या अवसरीं । व्यापारिजे निशाचरीं । दिवसा सुव्यवहारीं । मनुष्यादिकीं ॥ २७२ ॥
तैसिया आपुलालिया राहाटीं । वर्तती दोन्ही सृष्टी । दैवी आणि किरीटी । आसुरी येथ ॥ २७३ ॥
तेवींचि विस्तारूनि दैवी । ज्ञानकथनादि प्रस्तावीं । मागील ग्रंथीं बरवी । सांगितली ॥ २७४ ॥
आतां आसुरी जे सृष्टी । तेथिंची उपलऊं गोठी । अवधानाची दिठी । दे पां निकी ॥ २७५ ॥
लाकडात प्रकटणारा अग्नी
वाद्यावाचून नाद कोणाला साद देत नाही, फुलावाचून मकरंद मिळत नाही; तशी आसुरी प्रकृती एकटी दिसत नाही — शरीर मिळेपर्यंत. लाकडात अग्नी प्रकटावा तशी ती प्राण्याच्या देहात सापडते. मग उसाची जी वाढ तोच आतला रस, तसा त्यांचा देहाकार.
तरी वाद्येंवीण नादु । नेदी कवणाही सादु । कां अपुष्पीं मकरंदु । न लभे जैसा ॥ २७६ ॥
तैसी प्रकृति हे आसुर । एकली नोहे गोचर । जंव एकाधें शरीर । माल्हातीना ॥ २७७ ॥
मग आविष्कारला लांकुडें । पावकु जैसा जोडे । तैसी प्राणिदेहीं सांपडे । आटोपली हे ॥ २७८ ॥
ते वेळीं जे वाढी ऊंसा । तेचि आंतुला रसा । देहाकारु होय तैसा । प्राणियांचा ॥ २७९ ॥
आतां तयाचि प्राणियां । रूप करूं धनंजया । घडले जे आसुरीया । दोषवृंदीं ॥ २८० ॥
मूर्ख चोरांना भांडवल देतो
पुण्याकडची प्रवृत्ती आणि पापापासूनची निवृत्ती — या जाणण्याची त्यांच्या मनाला रात्र. कोशकिड्यासारखे निघण्या-शिरण्याला चित्त देत नाहीत. दिलेले परत येईल की नाही हे न पाहता मूर्ख चोरांना भांडवल देतो तसे. आणि शौच त्यांना स्वप्नातही दिसत नाही.
तरी पुण्यालागीं प्रवृत्ती । कां पापाविषयीं निवृत्ती । या जाणणेयाची राती । तयांचें मन ॥ २८१ ॥
निगणेया आणि प्रवेशा । चित्त नेदीतु आवेशा । कोशकिटु जैसा । जाचिन्नला पैं ॥ २८२ ॥
कां दिधलें मागुती येईल । कीं न ये हें पुढील । न पाहातां दे भांडवल । मूर्ख चोरां ॥ २८३ ॥
तैसिया प्रवृत्ति निवृत्ति दोनी । नेणिजती आसुरीं जनीं । आणि शौच ते स्वप्नीं । देखती ना ते ॥ २८४ ॥
काळिमा सांडील कोळसा । वरी चोखी होईल वायसा । राक्षसही मांसा । विटों शके ॥ २८५ ॥
मद्याच्या भांड्याचे पावित्र्य
कोळसा काळिमा सोडेल, कावळा चोख होईल, राक्षसही मांसाला विटेल — पण आसुरांना शौच नाही; मद्याच्या भांड्याला पावित्र्य असते तसे. विधीची आस नाही, वडिलांची वाट पाहणे नाही, आचाराची भाषाच नाही. शेळीचे चरणे, वाऱ्याचे धावणे, आगीचे जाळणे — भलतीकडे. सत्याशी त्यांचे सदाचे वैर.
परी आसुरां प्राणियां । शौच नाहीं धनंजया । पवित्रत्व जेवीं भांडिया । मद्याचिया ॥ २८६ ॥
वाढविती विधीची आस । कां पाहाती वडिलांची वास । आचाराची भाष । नेणतीचि ते ॥ २८७ ॥
जैसें चरणें शेळियेचें । कां धावणें वारियाचें । जाळणें आगीचें । भलतेउतें ॥ २८८ ॥
तैसें पुढां सूनि स्वैर । आचरती ते गा आसुर । सत्येंसि कीर वैर । सदाचि तयां ॥ २८९ ॥
जरी नांगिया आपुलिया । विंचू करी गुदगुलिया । तरी साचा बोली बोलिया । बोलती ते ॥ २९० ॥
विंचू नांगीने गुदगुल्या करेल तर
विंचू नांगीने गुदगुल्या करेल तर ते खरे बोलतील; अपानाच्या तोंडाने सुगंध येईल तर त्यांना सत्य जोडेल. काही न करताच ते अंगाने वाईट. आता त्यांचे मत — ‘विश्व हा अनादि ठाव, इथे ईश्वर नियंता आणि वेद न्याय-अन्याय निवडतो’ —
आपानाचेनि तोंडें । जरी सुगंधा येणें घडे । तरी सत्य तयां जोडे । आसुरांतें ॥ २९१ ॥
ऐसें ते न करितां कांहीं । आंगेंचि वोखटे पाहीं । आतां बोलती ते नवाई । सांगिजैल ॥ २९२ ॥
एर्हवीं करेयाच्या ठायीं चांग । तें तयासि कैचें नीट आंग । तैसा आसुरांचा प्रसंग । प्रसंगें परीस ॥ २९३ ॥
उधवणीचें जेवीं तोंड । उभळी धुंवाचे उभड । हें जाणिजे तेवीं उघड । सांगों ते बोल ॥ २९४ ॥
तरी विश्व हा अनादि ठावो । येथ नियंता ईश्वररावो । चावडिये न्यावो अन्यावो । निवडी वेदु ॥ २९५ ॥
‘हे सगळे वृथा’
‘अन्यायी नरकाने दंडला जातो आणि न्यायी स्वर्गात सुखाने राहतो’ — ही अनादि विश्वव्यवस्था ते सगळीच वृथा म्हणतात. ‘यज्ञमूढ यागात ठकले, देवपिसे प्रतिमेत, भगवे योगी समाधीच्या भ्रमात नागवले. आपल्या बळाने जे ओरबाडले त्याहून वेगळे पुण्य आहे का?’
वेदीं अन्यायीं पडे । तो निरयभोगें दंडे । सन्यायी तो सुरवाडें । स्वर्गीं जिये ॥ २९६ ॥
ऐसी हे विश्वव्यवस्था । अनादि जे पार्था । इयेतें म्हणती ते वृथा । अवघेंचि हें ॥ २९७ ॥
यज्ञमूढ ठकिले यागीं । देवपिसें प्रतिमालिंगीं । नागविले भगवे योगी । समाधिभ्रमें ॥ २९८ ॥
येथ आपुलेनि बळें । भोगिजे जें जें वेंटाळें । हें वांचोनि वेगळें । पुण्य आहे ? ॥ २९९ ॥
ना अशक्तपणें आंगिकें । वेगळवेंटाळीं न टकें । ऐसा गादिजेवीण विषयसुखें । तेंचि पाप ॥ ३०० ॥
‘मासे निःसंतान का होत नाहीत?’
‘संपन्नांचे प्राण घेणे पाप असेल तर त्यांचे सर्वस्व हाती येणे हे पुण्यफळच की? बळी अबळाला खातो हे बाधक असेल तर मासे निःसंतान का होत नाहीत? कुळे शोधून शुभलग्नी जोडणे हाच प्रजेचा हेतू असेल तर अगणित संतती असलेल्या पशुपक्ष्यांचे विवाह कोणी लावले? चोरीचे धन कोणाला विष झाले? परद्वाराने कोण कोढी झाला?’
प्राण घेपती संपन्नांचे । ते पाप जरी साचें । तरी सर्वस्व हाता ये तयांचें । हें पुण्यफळ कीं ? ॥ ३०१ ॥
बळी अबळातें खाय । हेंचि बाधित जरी होय । तरी मासयां कां न होय । निसंतान ? ॥ ३०२ ॥
आणि कुळें शोधूनि दोन्ही । कुमारेंचि शुभलग्नीं । मेळवीजती प्रजासाधनीं । हेतु जरी ॥ ३०३ ॥
तरी पशुपक्षादि जाती । जया मिती नाहीं संतती । तयां कोणें प्रतिपत्तीं । विवाह केले ? ॥ ३०४ ॥
चोरियेचें धन आलें । तरी तें कोणासि विष जालें ? । वालभें परद्वार केलें । कोढी कोणी होय ? ॥ ३०५ ॥
नरकातला किडाही सुखावतो
‘देव धर्माधर्म भोगवतो आणि परलोकी फळ देतो म्हणता; पण परलोक आणि देव दिसत नाहीत म्हणून ते खोटे, आणि कर्ता मेल्यावर भोगणारा कोण? स्वर्गात इंद्र उर्वशीने सुखी, तसाच नरकात किडाही लोळत सुखावतो. म्हणून नरक-स्वर्ग हे पापपुण्याचे भाग नव्हेत; दोन्हीकडे भोग कामाचाच.’
म्हणौनि देवो गोसांवी । तो धर्माधर्मु भोगवी । आणि परत्राच्या गांवीं । करी तो भोगी ॥ ३०६ ॥
परी परत्र ना देवो । न दिसे म्हणौनि तें वावो । आणि कर्ता निमे मा ठावो । भोग्यासि कवणु ? ॥ ३०७ ॥
येथ उर्वशिया इंद्र सुखी । जैसा कां स्वर्गलोकीं । तैसाचि कृमिही नरकीं । लोळतु श्लाघे ॥ ३०८ ॥
म्हणौनि नरक स्वर्गु । नव्हे पापपुण्यभागु । जे दोहीं ठायीं सुखभोगु । कामाचाचि तो ॥ ३०९ ॥
याकारणें कामें । स्त्रीपुरुषयुग्में । मिळती तेथ जन्मे । आघवें जग ॥ ३१० ॥
‘कामावाचून जगाला मूळ नाही’
‘कामानेच स्त्रीपुरुष मिळतात आणि जग जन्मते; स्वार्थासाठी हेच पोसते आणि परस्परद्वेषाने कामच नाशते. म्हणून कामावाचून जगाला मूळ नाही’ — असे आसुर म्हणतात. हे किडाळ पुरे; सांगतानाच वाचा सफोल होते. ईश्वराची निंदा करतात पण त्यांच्या चित्तात एकही निश्चय नाही; उघड पाखंड अंगाला लावून नास्तिकपणाचे हाड जिवात रोवतात.
आणि जें जें अभिलाषें । स्वार्थालागीं हें पोषे । पाठीं परस्परद्वेषें । कामचि नाशी ॥ ३११ ॥
एवं कामावांचूनि कांहीं । जगा मूळचि आन नाहीं । ऐसें बोलती पाहीं । आसुर गा ते ॥ ३१२ ॥
आतां असो हें किडाळ । बोली न करूं पघळ । सांगतांचि सफोल । होतसे वाचा ॥ ३१३ ॥
आणि ईश्वराचिया खंती । नुसधियाचि करिती चांथी । हेंही नाहीं चित्तीं । निश्चयो एकु ॥ ३१४ ॥
किंबहुना उघड । आंगी लाऊनियां पाखांड । नास्तिकपणाचें हाड । रोंविलें जीवीं ॥ ३१५ ॥
केतूसारखे जन्मतात
मग स्वर्गाचा आदर आणि नरकाचा धाक या वासनांचा अंकुरच जळून जातो; आणि ते देहाच्या खोड्यात, अमेध्योदकाचा बुडबुडा होऊन विषयपंकात बुडतात. मासे आटायचे असतील तेव्हा डोहावर कोळी जमतात, शरीर पडायचे असेल तेव्हा रोग उठतात; तसे ते जगाच्या अनिष्टासाठी केतूसारखे जन्मतात — पापाचे चालते कीर्तिस्तंभ.
ते वेळीं स्वर्गालागीं आदरु । कां नरकाचा अडदरु । या वासनांचा अंकुरु । जळोनि गेला ॥ ३१६ ॥
मग केवळ ये देहखोडां । अमेध्योदकाचा बुडबुडा । विषयपंकीं सुहाडा । बुडाले गा ॥ ३१७ ॥
जैं आटावें होती जळचर । तैं डोहीं मिळतीं ढीवर । कां पडावें होय शरीर । तैं रोगा उदयो ॥ ३१८ ॥
उदैजणें केतूचें जैसें । विश्वा अनिष्टोद्देशें । जन्मती ते तैसे । लोकां आटूं ॥ ३१९ ॥
विरूढलिया अशुभ । फुटती तैं ते कोंभ । पापाचे कीर्तिस्तंभ । चालते ते ॥ ३२० ॥
जाळ पाण्याने भरत नाही
आग जाळण्यावाचून काही जाणत नाही, तसे ते भलत्याशी विरुद्धच वागतात. आणि ते ज्या संभ्रमाने करतात तो असा — जाळ पाण्याने भरत नाही, आगीला इंधन पुरत नाही; त्या दुर्भरांच्या आघाडीवर भूक. कामाचा ओलावा जिवात धरून ते दंभ आणि मानाचा मेळा जमवतात.
आणि मागांपुढां जाळणें । वांचूनि आगी कांहीं नेणें । तैसें विरुद्धचि एक करणें । भलतेयां ॥ ३२१ ॥
परी तेंचि गा करणें । आदरिती संभ्रमें जेणें । तो आइक पार्था म्हणे । श्रीनिवासु ॥ ३२२ ॥
तरी जाळ पाणियें न भरे । आगी इंधन न पुरे । तयां दुर्भरांचिये धुरे । भुकाळु जो ॥ ३२३ ॥
तया कामाचा वोलावा । जीवीं धरुनिया पांडवा । दंभमानाचा मेळावा । मेळविती ॥ ३२४ ॥
मातलिया कुंजरा । आगळी जाली मदिरा । तैसा मदाचा ताठा तंव जरा । चढतां आंगीं ॥ ३२५ ॥
धर्मगाईत सुटलेले खुरपे
आग्रहाला तिथेच ठाव आणि मौढ्याची साथ. ज्या कर्मांनी दुसऱ्याला ताप होतो आणि परका जीव रगडला जातो त्यांतच ते जन्मभर गढतात. मग केलेले फोकारतात आणि जगाला धिक्कारतात, दाही दिशांना स्पृहेचे जाळे पसरतात — धर्मगाईत सुटलेल्या खुरप्यासारखे.
आणि आग्रहा तोचि ठावो । वरी मौढ्या{ऐ}सा सावावो । मग काय वानूं निर्वाहो । निश्चयाचा ॥ ३२६ ॥
जिहीं परोपतापु घडे । परावा जीवु रगडे । तिहीं कर्मीं होऊनि गाढे । जन्मवृत्ती ॥ ३२७ ॥
मग आपुलें केलें फोकारिती । आणि जगातें धिक्कारिती । दाहीं दिशीं पसरिती । स्पृहाजाळ ॥ ३२८ ॥
ऐसेनि गा आटोपें । थोरियें आणती पापें । धर्मधेनु खुरपें । सुटलें जैसें ॥ ३२९ ॥
याचि एका आयती । तयाचिया कर्मप्रवृत्ती । आणि जिणियाही परौती । वाहती चिंता ॥ ३३० ॥
मरतानाही न सुटणारी चिंता
पाताळाहून खोल, ज्याच्या उंचीपुढे गगन लहान, ज्यापुढे त्रिभुवन अणूही नाही — अशी अनियम चिंता ते वाढवतात, मरतानाही वल्लभेसारखी न सुटणारी. ‘स्त्रीने गायलेले ऐकावे, स्त्रीरूप डोळ्यांनी पाहावे, सर्व इंद्रियांनी स्त्रीलाच आलिंगावे’ —
पाताळाहूनि निम्न । जियेचिये उंचीये सानें गगन । जें पाहातां त्रिभुवन । अणुही नोहे ॥ ३३१ ॥
ते योगपटाची मवणी । जीवीं अनियम चिंतवणी । जे सांडूं नेणें मरणीं । वल्लभा जैसी ॥ ३३२ ॥
तैसी चिंता अपार । वाढविती निरंतर । जीवीं सूनि असार । विषयादिक ॥ ३३३ ॥
स्त्रिया गाइलें आइकावें । स्त्रीरूप डोळां देखावें । सर्वेंद्रियें आलिंगावें । स्त्रियेतेंचि ॥ ३३४ ॥
कुरवंडी कीजे अमृतें । ऐसें सुख स्त्रियेपरौतें । नाहींचि म्हणौनि चित्तें । निश्चयो केला ॥ ३३५ ॥
आमिषाचा घास मासा गिळतो
‘स्त्रीवर अमृत ओवाळावे; तिच्यापलीकडे सुख नाही’ असा निश्चय करून ते त्या भोगासाठी पाताळ, स्वर्ग आणि दिशांपलीकडे धावतात. मोठ्या आशेने मासा विचार न करता आमिषाचा घास गिळतो तसे. वांछित मिळत नाही आणि मग कोरड्या आशेची संतती वाढवत ते कोशकिडे होतात.
मग तयाचि स्त्रीभोगा- । लागीं पाताळ स्वर्गा । धांवती दिग्विभागा । परौतेही ॥ ३३६ ॥
आमिषकवळु थोरी आशा । न विचारितां गिळी मासा । तैसें कीजे विषयाशा । तयांसि गा ॥ ३३७ ॥
वांछित तंव न पवती । मग कोरडियेचि आशेची संतती । वाढऊं वाढऊं होती । कोशकिडे ॥ ३३८ ॥
आणि पसरिला अभिलाषु । अपूर्णु होय तोचि द्वेषु । एवं कामक्रोधांहूनि अधिकु । पुरुषार्थु नाहीं ॥ ३३९ ॥
दिहा खोलणें रात्रीं जागोवा । ठाणांतरीयां जैसा पांडवा । अहोरात्रींही विसांवा । भेटेचिना ॥ ३४० ॥
‘कामक्रोधांहून मोठा पुरुषार्थ नाही’
पसरलेला अभिलाष अपूर्ण राहिला की तोच द्वेष; म्हणून कामक्रोधांहून मोठा पुरुषार्थ नाही असे त्यांना वाटते. दिवसा खणणे आणि रात्री जागणे — परदेशी माणसासारखा त्यांना विसावाच भेटत नाही. आणि विषयवासनांचा मेळा भोगायला द्रव्य हवे, म्हणून ते जगावर सैरावैरा झोंबतात.
तैसें उंचौनि लोटिलें कामें । नेहटती क्रोधाचिये ढेमे । तरी रागद्वेष प्रेमें । न माती केंही ॥ ३४१ ॥
तेवींचि जीवींचिया हांवा । विषयवासनांचा मेळावा । केला तरी भोगावा । अर्थें कीं ना ? ॥ ३४२ ॥
म्हणौनि भोगावयाजोगा । पुरता अर्थु पैं गा । आणावया जगा । झोंबती सैरा ॥ ३४३ ॥
एकातें साधूनि मारिती । एकाचि सर्वस्वें हरिती । एकालागीं उभारिती । अपाययंत्रें ॥ ३४४ ॥
पाशिकें पोतीं वागुरा । सुणीं ससाणें चिकाटी खोंचारा । घेऊनि निघती डोंगरा । पारधी जैसें ॥ ३४५ ॥
पारध्यांसारखे डोंगरावर
पाश, पोती, जाळी, कुत्री, ससाणे आणि खोंचारे घेऊन पारध्यांसारखे ते डोंगरावर निघतात; पोट भरायला प्राण्यांचे कळप मारून आणतात. परप्राणघाताने मिळवलेले वित्त जमल्यावर त्यांचा आनंद — ‘आज मी कितीकांच्या संपत्ती आपल्या हाती केल्या, मी धन्य नाही का?’
ते पोसावया पोट । मारूनि प्राणियांचे संघाट । आणिती ऐसें निकृष्ट । तेंही करिती ॥ ३४६ ॥
परप्राणघातें । मेळविती वित्तें । मिळाल्या चित्तें । तोषणें कैसें ॥ ३४७ ॥
म्हणे आजि मियां । संपत्ति बहुतेकांचिया । आपुल्या हातीं केलिया । धन्यु ना मी ? ॥ ३४८ ॥
ऐसा श्लाघों जंव जाये । तंव मन आणीकही वाहे । सवेंचि म्हणे पाहे । आणिकांचेंही आणूं ॥ ३४९ ॥
हें जेतुलें असे जोडिलें । तयाचेनि भांडवलें । लाभा घेईन उरलें । चराचर हें ॥ ३५० ॥
‘मीच चराचराचा ईश्वर’
आणि लगेच पुढचे — ‘आणखी दुसऱ्यांचे आणू; याच भांडवलाने उरलेले चराचर नफ्यात घेईन; मग विश्वाच्या धनाचा मीच स्वामी. हे वैरी थोडे मारले, आणखी बळकट साधीन आणि एकटाच नांदेन. हे माझे नोकर होतील, बाकीचे मारीन; किंबहुना चराचरात ईश्वर तो मीच.’
ऐसेनि धना विश्वाचिया । मीचि होईन स्वामिया । मग दिठी पडे तया । उरों नेदी ॥ ३५१ ॥
हे मारिले वैरी थोडे । आणीकही साधीन गाढे । मग नांदेन पवाडें । येकलाचि मी ॥ ३५२ ॥
मग माझी होतील कामारीं । तियेंवांचूनि येरें मारीं । किंबहुना चराचरीं । ईश्वरु तो मी ॥ ३५३ ॥
मी भोगभूमीचा रावो । आजि सर्वसुखासी ठावो । म्हणौनि इंद्रुही वावो । मातें पाहुनि ॥ ३५४ ॥
मी मनें वाचा देहें । करीं ते कैसें नोहे । कें मजवांचूनि आहे । आज्ञासिद्ध आन ? ॥ ३५५ ॥
‘ब्रह्मदेवही उणा दिसतो’
‘मी भोगभूमीचा राजा; इंद्रही माझ्यापुढे वावदूक. काळ बळी तोवरच जोवर मी अतुर्बळ दिसत नाही. कुबेर श्रीमंत पण त्याला माझी सोय ठाऊक नाही. माझ्या कुळाचा उजाळा पाहता ब्रह्मदेवही उणा दिसतो. आता लोपलेल्या अभिचाराचा मी जीर्णोद्धार करीन.’
तंवचि बळिया काळु । जंव न दिसें मी अतुर्बळु । सुखाचा कीर निखिळु । रासिवा मीचि ॥ ३५६ ॥
कुबेरु आथिला होये । परी तो नेणें माझी सोये । संपत्ती मजसम नव्हे । श्रीनाथाही ॥ ३५७ ॥
माझिया कुळाचा उजाळू । कां जातिगोतांचा मेळू । पाहतां ब्रह्माही हळू । उणाचि दिसे ॥ ३५८ ॥
म्हणौनि मिरविती नांवें । वायां ईश्वरादि आघवे । नाहीं मजसीं सरी पावे । ऐसें कोण्ही ॥ ३५९ ॥
आतां लोपला अभिचारु । तया करीन मी जीर्णोद्धारु । प्रतिष्ठीन परमारु । यागवरी ॥ ३६० ॥
आकाशातली फुले हुंगणे
‘मला गाणारे-नाचवणारे मागतील ते देईन; अन्नपानात आणि प्रमदांच्या आलिंगनात मी त्रिभुवनाचा आनंदाकार होईन.’ ही आसुरी प्रकृतीची पिसे आकाशातली फुले हुंगतात. ज्वराच्या आटोपात रोगी भलतेच बरळतो, तसे ते संकल्पांनी चावळतात.
मातें गाती वानिती । नटनाचें रिझविती । तयां देईन मागती । ते ते वस्तु ॥ ३६१ ॥
माजिरा अन्नपानीं । प्रमदांच्या आलिंगनीं । मी होईन त्रिभुवनीं । आनंदाकारु ॥ ३६२ ॥
काय बहु सांगों ऐसें । ते आसुरीप्रकृती पिसें । तुरंबिती असोसें । गगनौळें तियें ॥ ३६३ ॥
ज्वराचेनि आटोपें । रोगी भलतैसें जल्पे । चावळती संकल्पें । जाण ते तैसें ॥ ३६४ ॥
अज्ञान आतुले धुळी । म्हणौनि आशा वाहटुळी । भोवंडीजती अंतराळीं । मनोरथांच्या ॥ ३६५ ॥
दगडावर फुटलेली हांडी
आषाढाच्या अनियम मेघांसारखे, समुद्राच्या अभंग लाटांसारखे ते अखंड कामना करतात. मग त्याच कामना जिवात वेली होतात आणि कमळे काट्यांनी ओरबाडावीत तसे होते; दगडावर फुटलेल्या हांडीसारखे त्यांचे जीव तुकडे होतात. रात्र चढताना तम दाटतो तसा अंतःकरणात मोह वाढतो.
अनियम आषाढ मेघ । कां समुद्रोर्मी अभंग । तैसे कामिती अनेग । अखंड काम ॥ ३६६ ॥
मग पैं कामनाचि तया । जीवीं जाल्या वेलरिया । वोरपिली कांटिया । कमळें जैसीं ॥ ३६७ ॥
कां पाषाणाचिया माथां । हांडी फुटली पार्था । जीवीं तैसें सर्वथा । कुटके जाले ॥ ३६८ ॥
तेव्हां चढतिये रजनी । तमाची होय पुरवणी । तैसा मोहो अंतःकरणीं । वाढोंचि लागे ॥ ३६९ ॥
आणि वाढे जंव जंव मोहो । तंव तंव विषयीं रोहो । विषय तेथ ठावो । पातकासी ॥ ३७० ॥
जितेपणीच नरकात
मोह वाढला की विषयांत बुडी, आणि विषय तिथे पातकाचा ठाव. पापे स्वतःच्या जोरावर जमू लागली की ते जितेपणीच नरकात येतात — जिथे तलवारीच्या पानांचे वृक्ष, खैराच्या निखाऱ्यांचे डोंगर, तापलेल्या तेलाचे समुद्र, यातनांच्या रांगा.
पापें आपलेनि थांवें । जंव करिती मेळावे । तंव जितांचि आघवे । येती नरकां ॥ ३७१ ॥
म्हणौनि गा सुमती । जे कुमनोरथां पाळिती । ते आसुर येती वस्ती । तया ठाया ॥ ३७२ ॥
जेथ असिपत्रतरुवर । खदिरांगाराचे डोंगर । तातला तेलीं सागर । उतताती ॥ ३७३ ॥
जेथ यातनांची श्रेणी । हे नित्य नवी यमजाचणी । पडती तिये दारुणीं । नरकलोकीं ॥ ३७४ ॥
ऐसे नरकाचिये शेले । भागीं जे जे जन्मले । तेही देखों भुलले । यजिती यागीं ॥ ३७५ ॥
नाटकी यज्ञ
अशा नरकाच्या वाट्याला आलेलेही यज्ञ करताना दिसतात; पण नाटकी नटाच्या क्रियेसारखे ते निष्फळ. वाईट स्त्रिया अहेवपणाच्या देखाव्याने स्वतःला खूश करतात तसे ते स्वतःलाच महंत मानून गर्वाने फुगतात; आटीव लोखंडाच्या खांबांसारखे किंवा आकाशाला भिडलेल्या शिळांसारखे ते वाकतच नाहीत.
एर्हवीं यागादिक क्रिया । आहाण तेचि धनंजया । परी विफळती आचरोनियां । नाटकी जैसी ॥ ३७६ ॥
वल्लभाचिया उजरिया । आपणयाप्रति कुस्त्रिया । जोडोनि तोषिती जैसियां । अहेवपणें ॥ ३७७ ॥
तैसें आपणयां आपण । मानितां महंतपण । फुगती असाधारण । गर्वें तेणें ॥ ३७८ ॥
मग लवों नेणती कैसे । आटिवा लोहाचे खांब जैसे । कां उधवले आकाशें । शिळाराशी ॥ ३७९ ॥
तैसें आपुलिये बरवे । आपणचि रिझतां जीवें । तृणाहीहूनि आघवें । मानिती नीच ॥ ३८० ॥
यागाचीच टवाळी
धनाच्या मदिरेने माजून त्यांनी कृत्याकृत्याच्या विचाराला सवत केले आहे. अशा तयारीत यज्ञाची गोष्ट कुठली — ते यागाचीच टवाळी आदरतात. कुंड नाही, मंडप नाही, वेदी नाही, उचित साधने नाहीत, आणि विधीशी सदाचे द्वंद्व. ‘देवब्राह्मणांच्या नावाने काही करायचे नाही’ — मग यायचे कोणी?
वरी धनाचिया मदिरा । माजूनि धनुर्धरा । कृत्याकृत्यविचारा । सवतें केलें ॥ ३८१ ॥
जया आंगीं आयती ऐसी । तेथ यज्ञाची गोठी कायसी । तरी काय काय पिसीं । न करिती गा ? ॥ ३८२ ॥
म्हणौनि कोणे एके वेळे । मौढ्यमद्याचेनि बळें । यागाचींही टवाळें । आदरिती ॥ ३८३ ॥
ना कुंड मंडप वेदी । ना उचित साधनसमृद्धी । आणि तयांसी तंव विधी । द्वंद्वचि सदा ॥ ३८४ ॥
देवां ब्राह्मणांचेनि नांवें । आडवारेनहि नोहावें । ऐसें आथी तेथ यावें । लागे कवणा ? ॥ ३८५ ॥
वासराचा भुसा गाईपुढे
वासराचा भुसा भरलेला कातडा गाईपुढे ठेवून बुद्धिमंत दूध काढून घेतात; तसे यागाच्या नावाने ते जगाला हावेने उठवून आहेरवारीने नागवतात. आणि मग भेरी-निशाण लावून दीक्षितपणाच्या खोट्या आणा जगात फोकारतात.
पैं वासरुवाचा भोकसा । गाईपुढें ठेवूनि जैसा । उगाणा घेती क्षीररसा । बुद्धिवंत ॥ ३८६ ॥
तैसें यागाचेनि नांवें । जग वाऊनि हांवें । नागविती आघवें । अहेरावारी ॥ ३८७ ॥
ऐशा कांहीं आपुलिया । होमिती जे उजरिया । तेणें कामिती प्राणिया । सर्वनाशु ॥ ३८८ ॥
मग पुढां भेरी निशाण । लाउनी ते दीक्षितपण । जगीं फोकारिती आण । वावो वावो ॥ ३८९ ॥
तेव्हां महत्त्वें तेणें अधमा । गर्वा चढे महिमा । जैसे लेवे दिधले तमा । काजळाचे ॥ ३९० ॥
अंधाराला काजळाचे दागिने
अंधाराला काजळाचे दागिने द्यावेत तशी त्या मोठेपणाने अधमाच्या गर्वाला महिमा चढते; मौढ्य घनावते, औद्धत्य उंचावते, अहंकार आणि अविवेक दुणावतात. दुसऱ्याची भाषाच उरू नये म्हणून बळ वाढते, आणि दर्पाचा सागर मर्यादा सोडून उतू जातो.
तैसें मौढ्य घणावे । औद्धत्य उंचावे । अहंकारु दुणावे । अविवेकुही ॥ ३९१ ॥
मग दुजयाची भाष । नुरवावया निःशेष । बळीयेपणा अधिक । होय बळ ॥ ३९२ ॥
ऐसा अहंकार बळा । जालिया एकवळा । दर्पसागरु मर्यादवेळा । सांडूनि उते ॥ ३९३ ॥
मग वोसंडिलेनि दर्पें । कामाही पित्त कुरुपे । तया धगीं सैंघ पळिपे । क्रोधाग्नि तो ॥ ३९४ ॥
तेथ उन्हाळा आगी खरमरा । तेलातुपाचिया कोठारा । लागला आणि वारा । सुटला जैसा ॥ ३९५ ॥
आत्म्याला घाव बसतात
अहंकार बळावला, दर्प कामक्रोधांत लपला — अशांकडून कोणती हिंसा घडत नाही? आधी ते अभिचारासाठी स्वतःचेच मांसरक्त खर्चतात; आणि ते जे देह जाळतात त्यांत जो मी आहे त्या आत्म्याला घाव बसतात. त्यांच्या अभिचाराने जे जे उपद्रवते, त्याने मी चैतन्य शीण पावतो.
तैसा अहंकारु बळा आला । दर्पु कामक्रोधीं गूढला । या दोहींचा मेळु जाला । जयांच्या ठायीं ॥ ३९६ ॥
ते आपुलिया सवेशा । मग कोणी कोणी हिंसा । या प्राणियांते वीरेशा । न साधती गा ? ॥ ३९७ ॥
पहिलें तंव धनुर्धरा । आपुलिया मांसरुधिरा । वेंचु करिती अभिचारा- । लागोनियां ॥ ३९८ ॥
तेथ जाळिती जियें देहें । यामाजीं जो मी आहें । तया आत्मया मज घाये । वाजती ते ॥ ३९९ ॥
आणि अभिचारकीं तिहीं । उपद्रविजे जेतुलें कांहीं । तेथ चैतन्य मी पाहीं । सीणु पावे ॥ ४०० ॥
माझी निजधामे
अभिचारातून वाचलेल्यांवर ते पैशुन्याचे दगड फेकतात — सती, सत्पुरुष, दानशील, याज्ञिक, तपस्वी, संन्यासी, भक्त आणि महात्मे; ही माझी निजधामे. त्यांच्यावर द्वेषाच्या कालकूटात बुडवलेल्या कुबोलांचे तीक्ष्ण बाण सोडतात. असे ते माझे वैरी; त्या पापियांचे मी काय करतो ते ऐक.
आणि अभिचारावेगळें । विपायें जे अवगळें । तया टाकिती इटाळें । पैशून्याचीं ॥ ४०१ ॥
सती आणि सत्पुरुख । दानशीळ याज्ञिक । तपस्वी अलौकिक । संन्यासी जे ॥ ४०२ ॥
कां भक्त हन महात्मे । इयें माझीं निजाचीं धामें । निर्वाळलीं होमधर्में । श्रौतादिकीं ॥ ४०३ ॥
तयां द्वेषाचेनि काळकूटें । बासटोनि तिखटें । कुबोलांचीं सदटें । सूति कांडें ॥ ४०४ ॥
ऐसे आघवाचि परी । प्रवर्तले माझ्या वैरी । तयां पापियां जें मी करीं । तें आइक पां ॥ ४०५ ॥
वाघ, विंचू, साप
मनुष्यदेहाचा धागा घेऊन जे जगावर रुसतात, त्यांची ती पदवी हिरावून मी त्यांना तमोयोनी देतो — क्लेशगावचा उकिरडा. जिथे अन्नाच्या नावाने गवतही उगवत नाही तिथे त्यांना वाघ आणि विंचू करतो; तिथे भुकेने ते स्वतःलाच तोडून खातात आणि मरून मरून पुन्हा होतात. किंवा स्वतःच्याच गरळात जळणारे साप, बिळात कोंडलेले.
तरी मनुष्यदेहाचा तागा । घेऊनि रुसती जे जगा । ते पदवी हिरोनि पैं गा । ऐसे ठेवीं ॥ ४०६ ॥
जे क्लेशगांवींचा उकरडा । भवपुरींचा पानवडा । ते तमोयोनि तयां मूढां । वृत्तीचि दें ॥ ४०७ ॥
मग आहाराचेनि नांवें । तृणही जेथ नुगवे । ते व्याघ्र वृश्चिक आडवे । तैसिये करीं ॥ ४०८ ॥
तेथ क्षुधादुःखें बहुतें । तोडूनि खाती आपणयातें । मरमरों मागुतें । होतचि असती ॥ ४०९ ॥
कां आपुला गरळजाळीं । जळिती आंगाची पेंदळी । ते सर्पचि करीं बिळीं । निरुंधला ॥ ४१० ॥
हे तर पहिलेच ठिकाण
घेतलेला श्वासही मापून; त्या दुर्जनांना विसावा मिळत नाही. कल्पांच्या कोटीही मोजायला थोड्या इतका वेळ ते क्लेशात काढतात. आणि हे तर त्यांच्या प्रवासातले पहिलेच ठिकाण — पुढची दुःखे याहून दारुण. वाघादी तामस योनींतही देहाधाराचा थोडा उसासा असतो.
परी घेतला श्वासु घापे । येतुलेनही मापें । विसांवा तयां नाटोपे । दुर्जनांसी ॥ ४११ ॥
ऐसेनि कल्पांचिया कोडी । गणितांही संख्या थोडी । तेतुला वेळु न काढी । क्लेशौनि तयां ॥ ४१२ ॥
तरी तयांसी जेथ जाणें । तेथिंचें हें पहिलें पेणें । तें पावोनि येरें दारुणें । न होती दुःखें ॥ ४१३ ॥
हा ठायवरी । संपत्ति ते आसुरी । अधोगती अवधारीं । जोडिली तिहीं ॥ ४१४ ॥
पाठीं व्याघ्रादि तामसा । योनी तो अळुमाळु ऐसा । देहाधाराचा उसासा । आथी जोही ॥ ४१५ ॥
अंधारही काळवंडते
तोही ओलावा मी हिरावतो आणि ते एकदम तमच होतात — जिथे गेलेले अंधारही काळवंडते. ज्यांच्या पापाला पापच किळसते, ज्यांना नरक झपाटतो; ज्यांच्या शिणाने शीण मूर्च्छित होतो, ज्यांनी मळ मळतो आणि ताप पोळतो, ज्यांच्या नावाने महाभयही सळते, ज्यांना अमंगळही अमंगळ वाटते आणि विटाळही भितो.
तोही मी वोल्हावा हिरें । मग तमचि होती एकसरें । जेथे गेलें आंधारें । काळवंडैजे ॥ ४१६ ॥
जयांची पापा चिळसी । नरक घेती विवसी । शीण जाय मूर्च्छी । सिणें जेणें ॥ ४१७ ॥
मळु जेणें मैळे । तापु जेणें पोळे । जयाचेनि नांवें सळे । महाभय ॥ ४१८ ॥
पापा जयाचा कंटाळा । उपजे अमंगळ अमंगळा । विटाळुही विटाळा । बिहे जया ॥ ४१९ ॥
ऐसें विश्वाचेया वोखटेया । अधम जे धनंजया । तें ते होती भोगूनियां । तामसा योनी ॥ ४२० ॥
‘सांगताना वाचा रडते’
‘सांगताना वाचा रडते आणि आठवताना मन खिरडते’ — मूर्खांनी केवढे नरक जोडले. ज्या आसुरी संपत्तीने एवढे घोर पतन दिले ती पोसायची कशाला? म्हणून तू त्या वाटेला जाऊ नकोस. दंभादी सहा दोष त्याज्यच; पण काम, क्रोध आणि लोभ हे त्यांचे खोड — जिथे हे थांबतात तिथे अशुभ पिकले.
अहा सांगतां वाचा रडे । आठवितां मन खिरडे । कटारे मूर्खीं केवढे । जोडिले निरय ॥ ४२१ ॥
कायिसया ते आसुर । संपत्ति पोषिती वाउर । जिया दिधलें घोर । पतन ऐसें ॥ ४२२ ॥
म्हणौनि तुवां धनुर्धरा । नोहावें गा तिया मोहरा । जेउता वासु आसुरा । संपत्तिवंता ॥ ४२३ ॥
आणि दंभादि दोष साही । हे संपूर्ण जयांच्या ठायीं । ते त्यजावे हें काई । म्हणों कीर ? ॥ ४२४ ॥
परी काम क्रोध लोभ । या तिहींचेंही थोंब । थांवे तेथें अशुभ । पिकलें जाण ॥ ४२५ ॥
नरकाचा त्रिशंकू दरवाजा
सगळ्या दुःखांच्या दर्शनाला हे तिघे भलत्यालाही वाटाडे म्हणून दिलेले; पापियांना नरकात बसवायला जमलेली ही पातकांची सभा. हे तिघे आत उठत नाहीत तोवरच रौरव नुसता ऐकिवात असतो. थोडक्यात — हे तिघे म्हणजे नरकाचा त्रिशंकू दरवाजा.
सर्व दुःखां आपुलिया । दर्शना धनंजया । पाढाऊ हे भलतया । दिधलें आहाती ॥ ४२६ ॥
कां पापियां नरकभोगीं । सुवावयालागीं जगीं । पातकांची दाटुगी । सभाचि हे ॥ ४२७ ॥
ते रौरव गा तंवचिवरी । आइकिजती पटांतरीं । जंव हे तिन्ही अंतरीं । उठती ना ॥ ४२८ ॥
अपाय तिहीं आसलग । यातना इहीं सवंग । हाणी हाणी नोहे हे तिघ । हेचि हाणी ॥ ४२९ ॥
काय बहु बोलों सुभटा । सांगितलिया निकृष्टा । नरकाचा दारवंटा । त्रिशंकु हा ॥ ४३० ॥
चारही पुरुषार्थ तेव्हाच
कामक्रोधलोभात जो जिवाने उभा राहतो त्याला नरकपुरीच्या सभेचा सन्मान मिळतो. म्हणून हे तिघे सर्व विषयांत टाकावेच. धर्मादी चारही पुरुषार्थांची गोष्ट हा संगत सोडला तरच करता येते. हे तिघे जिवात जागे असेपर्यंत कोणत्याही चांगल्याची प्राप्ती माझे कान ऐकत नाहीत — देवही असे म्हणतो.
या कामक्रोधलोभां- । माजीं जीवें जो होय उभा । तो निरयपुरीची सभा । सन्मानु पावे ॥ ४३१ ॥
म्हणौनि पुढत पुढतीं किरीटी । हे कामादि दोष त्रिपुटी । त्यजावींचि गा वोखटी । आघवा विषयीं ॥ ४३२ ॥
धर्मादिकां चौंही आंतु । पुरुषार्थाची तैंचि मातु । करावी जैं संघातु । सांडील हा ॥ ४३३ ॥
हे तिन्ही जीवीं जंव जागती । तंववरी निकियाची प्राप्ती । हे माझे कान नाइकती । देवोही म्हणे ॥ ४३४ ॥
जया आपणपें पढिये । आत्मनाशा जो बिहे । तेणें न धरावी हे सोये । सावधु होईजे ॥ ४३५ ॥
पोटाला दगड बांधून पोहणे
पोटाला दगड बांधून समुद्रात बाहूंच्या बळावर पोहणे, किंवा जगण्यासाठी कालकूट जेवणे — कामक्रोधलोभासह कार्यसिद्धी तशीच. म्हणून त्यांचा ठावच पूस. ही तिकडी साखळी कधी तुटली की आपल्या वाटेने सुखाने चालता येते — त्रिदोषांनी सोडलेला देह, तीन किल्ले फिटलेले नगर, त्रिदाह निमालेले अंतर.
पोटीं बांधोनि पाषाण । समुद्रीं बाहीं आंगवण । कां जियावया जेवण । काळकूटाचें ॥ ४३६ ॥
इहीं कामक्रोधलोभेंसी । कार्यसिद्धि जाण तैसी । म्हणौनि ठावोचि पुसीं । ययांचा गा ॥ ४३७ ॥
जैं कहीं अवचटें । हे तिकडी सांखळ तुटे । तैं सुखें आपुलिये वाटे । चालों लाभे ॥ ४३८ ॥
त्रिदोषीं सांडिलें शरीर । त्रिकुटीं फिटलिया नगर । त्रिदाह निमालिया अंतर । जैसें होय ॥ ४३९ ॥
तैसा कामादिकीं तिघीं । सांडिला सुख पावोनि जगीं । संगु लाहे मोक्षमार्गीं । सज्जनांचा ॥ ४४० ॥
आत्मा माउलीसारखा भेटतो
मग सत्संगाने आणि सच्छास्त्राच्या बळाने तो जन्ममृत्यूची राने निस्तरतो आणि गुरुकृपेच्या नगराला पोहोचतो; तिथे प्रियाची परमसीमा असलेला आत्मा माउलीसारखा भेटतो आणि त्या मिठीत संसाराचे डिंडिम आटतात. जो कामक्रोधलोभांची झाडी करून उभा राहतो तो एवढ्या लाभाचा धनी.
मग सत्संगें प्रबळें । सच्छास्त्राचेनि बळें । जन्ममृत्यूचीं निमाळें । निस्तरें रानें ॥ ४४१ ॥
ते वेळीं आत्मानंदें आघवें । जें सदा वसतें बरवें । तें तैसेंचि पाटण पावे । गुरुकृपेचें ॥ ४४२ ॥
तेथ प्रियाची परमसीमा । तो भेटे माउली आत्मा । तयें खेवीं आटे डिंडिमा । सांसारिक हे ॥ ४४३ ॥
ऐसा जो कामक्रोधलोभां । झाडी करूनि ठाके उभा । तो येवढिया लाभा । गोसावी होय ॥ ४४४ ॥
ना हें नावडोनि कांहीं । कामादिकांच्याचि ठायीं । दाटिली जेणें डोई । आत्मचोरें ॥ ४४५ ॥
वेदाला अमान्य केले
आणि जो हे नाकारून कामादिकांच्याच ठायीं डोके दाटवतो तो आत्मचोर — ज्याने जगात समान आणि कृपाळू, हिताहित दाखवणारा दीप असलेल्या वेदबापाला अमान्य केले; विधीची भीड धरली नाही, स्वतःची चाड केली नाही आणि इंद्रियांचे कोड वाढवत गेला; स्वैराचाराचे रान वळघला. त्याला सुटकेच्या प्रवाहात पाणीही प्यायला मिळत नाही.
जो जगीं समान सकृपु । हिताहित दाविता दीपु । तो अमान्यु केला बापु । वेदु जेणें ॥ ४४६ ॥
न धरीचि विधीची भीड । न करीचि आपली चाड । वाढवीत गेला कोड । इंद्रियांचें ॥ ४४७ ॥
कामक्रोधलोभांची कास । न सोडीच पाळिली भाष । स्वैराचाराचें असोस । वळघला रान ॥ ४४८ ॥
तो सुटकेचिया वाहिणीं । मग पिवों न लाहे पाणी । स्वप्नींही ते कहाणी । दूरीचि तया ॥ ४४९ ॥
आणि परत्र तंव जाये । हें कीर तया आहे । परी ऐहिकही न लाहे । भोग भोगूं ॥ ४५० ॥
ना परलोक, ना ऐहिक
माशासाठी भुलून ब्राह्मण पाणबुड्या झाला आणि तिथेही नास्तिकवाद गाठला. तसे विषयांच्या कोडाने ज्याने परलोक ओसाड केला, त्याला मरण आणखी कुठेतरी नेते. ना परलोक, ना स्वर्ग, ना ऐहिक विषयभोग — मग मोक्षाचा प्रसंग कुठला? म्हणून ज्याला स्वतःची कृपा आहे त्याने वेदाच्या निरोपाविरुद्ध करू नये.
तरी माशालागीं भुलला । ब्राह्मण पाणबुडां रिघाला । कीं तेथही पावला । नास्तिकवादु ॥ ४५१ ॥
तैसें विषयांचेनि कोडें । जेणें परत्रा केलें उबडें । तंव तोचि आणिकीकडे । मरणें नेला ॥ ४५२ ॥
एवं परत्र ना स्वर्गु । ना ऐहिकही विषयभोगु । तेथ केउता प्रसंगु । मोक्षाचा तो ? ॥ ४५३ ॥
म्हणौनि कामाचेनि बळें । जो विषय सेवूं पाहे सळें । तया विषयो ना स्वर्गु मिळे । ना उद्धरे तो ॥ ४५४ ॥
याकारणें पैं बापा । जया आथी आपुली कृपा । तेणें वेदांचिया निरोपा । आन न कीजे ॥ ४५५ ॥
शास्त्र सांडायला सांगेल ते राज्यही गवत
पतीच्या मताला अनुसरून पतिव्रता सहज आत्महिताला भेटते; गुरुवचनावर दृष्टी ठेवून शिष्य आत्मभुवनात शिरतो. स्वतःचा ठेवा हाती यायचा तर पुढे दिवा करतात; तसे सगळ्या पुरुषार्थांचा धनी व्हायचे तर श्रुतिस्मृती माथ्यावर बसवाव्या. शास्त्र सांडायला सांगेल ते राज्यही गवत मानावे, आणि घ्यायला सांगेल ते विषही वैरी म्हणू नये.
पतीचिया मता । अनुसरोनि पतिव्रता । अनायासें आत्महिता । भेटेचि ते ॥ ४५६ ॥
नातरी श्रीगुरुवचना । दिठी देतु जतना । शिष्य आत्मभुवना- । माजीं पैसे ॥ ४५७ ॥
हें असो आपुला ठेवा । हाता आथी जरी यावा । तरी आदरें जेवीं दिवा । पुढां कीजे ॥ ४५८ ॥
तैसा अशेषांही पुरुषार्था । जो गोसावी हो म्हणे पार्था । तेणें श्रुतिस्मृति माथां । बैसणें घापे ॥ ४५९ ॥
शास्त्र म्हणेल जें सांडावें । तें राज्यही तृण मानावें । जें घेववी तें न म्हणावें । विषही विरु ॥ ४६० ॥
श्रुतीहून दुसरी माउली नाही
अशी वेदैकनिष्ठा झाली तर अनिष्टाची भेट कुठली? अहितापासून काढते आणि हित देऊन वाढवते — जगाला श्रुतीहून दुसरी माउली नाही. ब्रह्माशी मिळवणारी ती कोणी सोडू नये; आणि तू तर विशेषच भजावीस. कारण आज तू शास्त्रे सार्थ करायला धर्माच्या बळाने जन्मला आहेस, आणि धर्माचा धाकटा भाऊ असणे हा बोधच आपोआप आला आहे.
ऐसिया वेदैकनिष्ठा । जालिया जरी सुभटा । तरी कें आहे अनिष्टा । भेटणें गा ? ॥ ४६१ ॥
पैं अहितापासूनि काढिती । हित देऊनि वाढविती । नाहीं गा श्रुतिपरौती । माउली जगा ॥ ४६२ ॥
म्हणौनि ब्रह्मेंशीं मेळवी । तंव हे कोणें न सांडावी । अगा तुवांही ऐसीचि भजावी । विशेषेंसीं ॥ ४६३ ॥
जे आजि अर्जुना तूं येथें । करावया सत्य शास्त्रें सार्थें । जन्मलासि बळार्थें । धर्माचेनि ॥ ४६४ ॥
आणि धर्मानुज हें ऐसें । बोधेंचि आलें अपैसें । म्हणौनि आनारिसें । करूं नये ॥ ४६५ ॥
विश्वप्रामाण्याची मुद्रा तुझ्या हाती
कार्याकार्याच्या विवेकात शास्त्रांनाच पारखी करावे; अकृत्य ते जगात कुडे म्हणून टाकावे, आणि कृत्य म्हणून खरे निघेल ते स्वतःच्या अंगाने आदराने आचरावे. कारण विश्वप्रामाण्याची मुद्रा आज तुझ्या हाती आहे आणि लोकसंग्रहाला तू खरोखर योग्य आहेस. असा सगळा आसुरवर्ग आणि त्यातून निघण्याचा मार्ग देवांनी सांगितला.
कार्याकार्यविवेकीं । शास्त्रेंचि करावीं पारखीं । अकृत्य तें कुडें लोकीं । वाळावें गा ॥ ४६६ ॥
मग कृत्यपणें खरें निगे । तें तुवां आपुलेनि आंगें । आचरोनि आदरें चांगें । सारावें गा ॥ ४६७ ॥
जे विश्वप्रामाण्याची मुदी । आजि तुझ्या हातीं असें सुबुद्धी । लोकसंग्रहासि त्रिशुद्धी । योग्यु होसी ॥ ४६८ ॥
एवं आसुरवर्गु आघवा । सांगोनि तेथिंचा निगावा । तोहि देवें पांडवा । निरूपिला ॥ ४६९ ॥
इयावरी तो पंडूचा । कुमरु सद्भावो जीवींचा । पुसेल तो चैतन्याचा । कानीं ऐका ॥ ४७० ॥
पसायदान मागणे
संजयाने व्यासांच्या निरोपाने राजाचा वेळ फेडला, तसे मीही निवृत्तीकृपेने तुम्हाला सांगेन. ‘तुम्ही संत माझ्याकडे दृष्टीचा फेरा कराल तर तुम्हाला मानवेल एवढा मी होईन’ — आणि म्हणून ‘मज वोळगे पसायदान दीजो, सनाथु होईन’ अशी विनंती. ग्रंथाच्या शेवटच्या पसायदानाची ही आधीची चाहूल.
संजयें व्यासाचिया निरोपा । तो वेळु फेडिला तया नृपा । तैसा मीहि निवृत्तिकृपा । सांगेन तुम्हां ॥ ४७१ ॥
तुम्ही संत माझिया कडा । दिठीचा कराल बहुडा । तरी तुम्हां माने येवढा । होईन मी ॥ ४७२ ॥
म्हणौनि निज अवधान । मज वोळगे पसायदान । दीजो जी सनाथु होईन । ज्ञानदेवो म्हणे ॥ ४७३ ॥
ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.