मुख्य मजकुराकडे जा
WhatsUp मराठी कोश
—
ज्ञानेश्वरी — अध्याय सतरावा

साहित्य

ज्ञानेश्वरी — अध्याय सतरावा

ओव्या १–२५०

Dnyaneshwari — Adhyay 17, part 1

रचना — संत ज्ञानेश्वर · १२७५–१२९६

सारांश

श्रद्धाही सात्त्विक, राजस आणि तामस अशी तीन प्रकारची असते. त्यानुसार माणसाचा आहार, त्याचे तप, त्याचे दान आणि त्याचे बोलणेही बदलते. ‘ॐ तत् सत्’ या तीन अक्षरांचे विवेचन येथे येते. श्रद्धा म्हणजे नेमके काय, हे तपासून पाहणारा अध्याय.

विश्वविकासित मुद्रा ।जया सोडी तुझी योगमुद्रा ।तया नमोजी गणेंद्रा ।श्रीगुरुराया ॥ १ ॥
त्रिगुणत्रिपुरीं वेढिला ।जीवत्वदुर्गीं आडिला ।तो आत्मशंभूनें सोडविला ।तुझिया स्मृती ॥ २ ॥
म्हणौनि शिवेंसीं कांटाळा ।गुरुत्वें तूंचि आगळा ।तर्ही हळु मायाजळा- ।माजीं तारूनि ॥ ३ ॥
जे तुझ्याविखीं मूढ ।तयांलागीं तूं वक्रतुंड ।ज्ञानियांसी तरी अखंड ।उजूचि आहासी ॥ ४ ॥
दैविकी दिठी पाहतां सानी ।तर्ही मीलनोन्मीलनीं ।उत्पत्ति प्रळयो दोन्ही ।लीलाचि करिसी ॥ ५ ॥
प्रवृत्तिकर्णाच्या चाळीं ।उठली मदगंधानिळीं ।पूजीजसी नीलोत्पलीं ।जीवभृंगांच्या ॥ ६ ॥
पाठीं निवृत्तिकर्णताळें ।आहाळली ते पूजा विधुळे ।तेव्हां मिरविसी मोकळें ।आंगाचें लेणें ॥ ७ ॥
वामांगीचा लास्यविलासु ।जो हा जगद्रूप आभासु ।तो तांडवमिसें कळासु ।दाविसी तूं ॥ ८ ॥
हें असो विस्मो दातारा ।तूं होसी जयाचा सोयरा ।सोइरिकेचिया व्यवहारा ।मुकेचि तो ॥ ९ ॥
फेडितां बंधनाचा ठावो ।तूं जगद्बंधु ऐसा भावो ।धरूं वोळगे उवावो ।तुझाचि आंगीं ॥ १० ॥
तंव दुजयाचेनि नांवें तया ।देहही नुरेचि पैं देवराया ।जेणें तूं आपणपयां ।केलासि दुजा ॥ ११ ॥
तूंतें करूनि पुढें ।जे उपायें घेती दवडे ।तयां ठासी बहुवें पाडें ।मागांचि तूं ॥ १२ ॥
जो ध्यानें सूये मानसीं ।तयालागीं नाहीं तूं त्याचे देशीं ।ध्यानही विसरे तेणेंसीं ।वालभ तुज ॥ १३ ॥
तूतें सिद्धचि जो नेणे ।तो नांदे सर्वज्ञपणें ।वेदांही येवढें बोलणें ।नेघसी कानीं ॥ १४ ॥
मौन गा तुझें राशिनांव ।आतां स्तोत्रीं कें बांधों हाव ।दिसती तेतुली माव ।भजों काई ॥ १५ ॥
दैविकें सेवकु हों पाहों ।तरी भेदितां द्रोहोचि लाहों ।म्हणौनि आतां कांहीं नोहों ।तुजलागीं जी ॥ १६ ॥
जैं सर्वथा सर्वही नोहिजे ।तैं अद्वया तूतें लाहिजे ।हें जाणें मी वर्म तुझें ।आराध्य लिंगा ॥ १७ ॥
तरी नुरोनि वेगळेंपण ।रसीं भजिन्नलें लवण ।तैसें नमन माझें जाण ।बहु काय बोलों ॥ १८ ॥
आतां रिता कुंभ समुद्रीं रिगे ।तो उचंबळत भरोनि निगे ।कां दशीं दीपसंगें ।दीपुचि होय ॥ १९ ॥
तैसा तुझिया प्रणितीं ।मी पूर्णु जाहलों श्रीनिवृत्ती ।आतां आणीन व्यक्तीं ।गीतार्थु तो ॥ २० ॥
तरी षोडशाध्यायशेखीं ।तिये समाप्तीच्या श्लोकीं ।जो ऐसा निर्णयो निष्टंकीं ।ठेविला देवें ॥ २१ ॥
जे कृत्याकृत्यव्यवस्था ।अनुष्ठावया पार्था ।शास्त्रचि एक सर्वथा ।प्रमाण तुज ॥ २२ ॥
तेथ अर्जुन मानसें ।म्हणे हें ऐसें कैसें ।जे शास्त्रेंवीण नसे ।सुटिका कर्मा ॥ २३ ॥
तरी तक्षकाची फडे ।ठाकोनि कैं तो मणि काढे ।कैं नाकींचा केशु जोडे ।सिंहाचिये ? ॥ २४ ॥
मग तेणें तो वोंविजे ।तरीच लेणें पाविजे ।एर्हवीं काय असिजे ।रिक्तकंठीं ? ॥ २५ ॥
तैसी शास्त्रांची मोकळी ।यां कैं कोण पां वेंटाळी ।एकवाक्यतेच्या फळीं ।पैसिजे कैं ? ॥ २६ ॥
जालयाही एकवाक्यता ।कां लाभें वेळु अनुष्ठितां ।कैंचा पैसारु जीविता ।येतुलालिया ॥ २७ ॥
आणि शास्त्रें अर्थें देशें काळें ।या चहूंही जें एकफळे ।तो उपावो कें मिळे ।आघवयांसी ? ॥ २८ ॥
म्हणौनि शास्त्राचें घडतें ।नोहें प्रकारें बहुतें ।तरी मुर्खा मुमुक्षां येथें ।काय गति पां ? ॥ २९ ॥
हा पुसावया अभिप्रावो ।जो अर्जुन करी प्रस्तावो ।तो सतराविया ठावो ।अध्याया येथ ॥ ३० ॥
तरी सर्वविषयीं वितृष्णु ।जो सकळकळीं प्रवीणु ।कृष्णाही नवल कृष्णु ।अर्जुनत्वें जो ॥ ३१ ॥
शौर्या जोडला आधारु ।जो सोमवंशाचा शृंगारु ।सुखादि उपकारु ।जयाची लीला ॥ ३२ ॥
जो प्रज्ञेचा प्रियोत्तमु ।ब्रह्मविद्येचा विश्रामु ।सहचरु मनोधर्मु ।देवाचा जो ॥ ३३ ॥
तो अर्जुन म्हणे गा तमालश्यामा ।इंद्रियां फांवलिया ब्रह्मा ।तुझां बोलु आम्हा ।साकांक्षु पैं जी ॥ ३४ ॥
जें शास्त्रेंवांचूनि आणिकें ।प्राणिया स्वमोक्षु न देखे ।ऐसें कां कैंपखें ।बोलिलासी ॥ ३५ ॥
तरी न मिळेचि तो देशु ।नव्हेचि काळा अवकाशु ।जो करवी शास्त्राभ्यासु ।तोही दुरी ॥ ३६ ॥
आणि अभ्यासीं विरजिया ।होती जिया सामुग्रिया ।त्याही नाहीं आपैतिया ।तिये वेळीं ॥ ३७ ॥
उजू नोहेचि प्राचीन ।नेदीचि प्रज्ञा संवाहन ।ऐसें ठेलें आपादन ।शास्त्राचें जया ॥ ३८ ॥
किंबहुना शास्त्रविखीं ।एकही न लाहातीचि नखी ।म्हणौनि उखिविखी ।सांडिली जिहीं ॥ ३९ ॥
परी निर्धारूनि शास्त्रें ।अर्थानुष्ठानें पवित्रें ।नांदताति परत्रें ।साचारें जे ॥ ४० ॥
तयां{ऐ}सें आम्हीं होआवें ।ऐसी चाड बांधोनि जीवें ।घेती तयांचें मागावे ।आचरावया ॥ ४१ ॥
धड्याचिया आखरां ।तळीं बाळ लिहे दातारा ।कां पुढांसूनि पडिकरा ।अक्षमु चाले ॥ ४२ ॥
तैसें सर्वशास्त्रनिपुण ।तयाचें जें आचरण ।तेंचि करिती प्रमाण ।आपलिये श्रद्धे ॥ ४३ ॥
मग शिवादिकें पूजनें ।भूम्यादिकें महादानें ।आग्निहोत्रादि यजनें ।करिती जे श्रद्धा ॥ ४४ ॥
तयां सत्त्वरजतमां-/ ।माजीं कोण पुरुषोत्तमा ।गति होय ते आम्हां ।सांगिजो जी ॥ ४५ ॥
तंव वैकुंठपीठींचें लिंग ।जो निगमपद्माचा पराग ।जिये जयाचेनि हें जग ।अंगच्छाया ॥ ४६ ॥
काळ सावियाचि वाढु ।लोकोत्तर प्रौढु ।आद्वितीय गूढु ।आनंदघनु ॥ ४७ ॥
इयें श्लाघिजती जेणें बिकें ।तें जयाचें आंगीं असिकें ।तो श्रीकृष्ण स्वमुखें ।बोलत असे ॥ ४८ ॥
म्हणे पार्था तुझा अतिसो ।हेंही आम्ही जाणतसों ।जे शास्त्राभ्यासाचा आडसो ।मानितोसि कीं ॥ ४९ ॥
नुसधियाची श्रद्धा ।झोंबों पाहसी परमपदा ।तरी तैसें हें प्रबुद्धा ।सोहोपें नोहे ॥ ५० ॥
श्रद्धा म्हणितलियासाठीं ।पातेजों नये किरीटी ।काय द्विजु अंत्यजघृष्टीं ।अंत्यजु नोहे ? ॥ ५१ ॥
गंगोदक जरी जालें ।तरी मद्यभांडां आलें ।तें घेऊं नये कांहीं केलें ।विचारीं पां ॥ ५२ ॥
चंदनु होय शीतळु ।परी अग्नीसी पावे मेळु ।तैं हातीं धरितां जाळूं ।न शके काई ? ॥ ५३ ॥
कां किडाचिये आटतिये पुटीं ।पडिलें सोळें किरीटी ।घेतलें चोखासाठीं ।नागवीना ? ॥ ५४ ॥
तैसें श्रद्धेचें दळवाडें ।अंगें कीर चोखडें ।परी प्राणियांच्या पडे ।विभागीं जैं ॥ ५५ ॥
ते प्राणिये तंव स्वभावें ।आनादिमायाप्रभावें ।त्रिगुणाचेचि आघवे ।वळिले आहाती ॥ ५६ ॥
तेथही दोन गुण खांचती ।मग एक धरी उन्नती ।तैं तैसियाचि होती वृत्ती ।जीवांचिया ॥ ५७ ॥
वृत्ती{ऐ}सें मन धरिती ।मना{ऐ}सी क्रिया करिती ।केलिया ऐसी वरीती ।मरोनि देहें ॥ ५८ ॥
बीज मोडे झाड होये ।झाड मोडे बीजीं सामाये ।ऐसेनि कल्पकोडी जाये ।परी जाति न नशे ॥ ५९ ॥
तियापरीं यियें अपारें ।होत जात जन्मांतरें ।परी त्रिगुणत्व न व्यभिचरें ।प्राणियांचें ॥ ६० ॥
म्हणूनि प्राणियांच्या पैकीं ।पडिली श्रद्धा अवलोकीं ।ते होय गुणासारिखी ।तिहीं ययां ॥ ६१ ॥
विपायें वाढे सत्त्व शुद्ध ।तेव्हां ज्ञानासी करी साद ।परी एका दोघे वोखद ।येर आहाती ॥ ६२ ॥
सत्त्वाचेनि आंगलगें ।ते श्रद्धा मोक्षफळा रिगे ।तंव रज तम उगे ।कां पां राहाती ? ॥ ६३ ॥
मोडोनि सत्त्वाची त्राये ।रजोगुण आकाशें जाये ।तेव्हां तेचि श्रद्धा होये ।कर्मकेरसुणी ॥ ६४ ॥
मग तमाची उठी आगी ।तेव्हां तेचि श्रद्धा भंगी ।हों लागे भोगालागीं ।भलतेया ॥ ६५ ॥
एवं सत्त्वरजतमा-/ ।वेगळी श्रद्धा सुवर्मा ।नाहीं गा जीवग्रामा-/ ।माजीं यया ॥ ६६ ॥
म्हणौनि श्रद्धा स्वाभाविक ।असे पैं त्रिगुणात्मक ।रजतमसात्त्विक ।भेदीं इहीं ॥ ६७ ॥
जैसें जीवनचि उदक ।परी विषीं होय मारक ।कां मिरयामाजीं तीख ।उंसीं गोड ॥ ६८ ॥
तैसा बहुवसें तमें ।जो सदाचि होय निमे ।तेथ श्रद्धा परीणमे ।तेंचि होऊनि ॥ ६९ ॥
मग काजळा आणि मसी ।न दिसे विवंचना जैसी ।तेवीं श्रद्धा तामसी ।सिनी नाहीं ॥ ७० ॥
तैसीच राजसीं जीवीं ।रजोमय जाणावी ।सात्त्विकीं आघवीं ।सत्त्वाचीच ॥ ७१ ॥
ऐसेनि हा सकळु ।जगडंबरु निखिळु ।श्रद्धेचाचि केवळु ।वोतला असे ॥ ७२ ॥
परी गुणत्रयवशें ।त्रिविधपणाचें लासें ।श्रद्धे जें उठिलें असे ।तें वोळख तूं ॥ ७३ ॥
तरी जाणिजे झाड फुलें ।कां मानस जाणिजे बोलें ।भोगें जाणिजे केलें ।पूर्वजन्मींचें ॥ ७४ ॥
तैसीं जिहीं चिन्हीं ।श्रद्धेचीं रूपें तीन्हीं ।देखिजती ते वानी ।अवधारीं पां ॥ ७५ ॥
तरी सात्त्विक श्रद्धा ।जयांचा होय बांधा ।तयां बहुतकरूनि मेधा ।स्वर्गीं आथी ॥ ७६ ॥
ते विद्याजात पढती ।यज्ञक्रिये निवडती ।किंबहुना पडती ।देवलोकीं ॥ ७७ ॥
आणि श्रद्धा राजसा ।घडले जे वीरेशा ।ते भजती राक्षसां ।खेचरां हन ॥ ७८ ॥
श्रद्धां जे कां तामसी ।ते मी सांगेन तुजपाशीं ।जे कां केवळ पापराशी ।आतिकर्कशी निर्दयत्वें ॥ ७९ ॥
जीववधें साधूनि बळी ।भूतप्रेतकुळें मैळीं ।स्मशानीं संध्याकाळीं ।पूजिती जे ॥ ८० ॥
ते तमोगुणाचें सार ।काढूनि निर्मिले नर ।जाण तामसियेचें घर ।श्रद्धेचें तें ॥ ८१ ॥
ऐसी इहीं तिहीं लिंगीं ।त्रिविध श्रद्धा जगीं ।पैं हें ययालागीं ।सांगतु असें ॥ ८२ ॥
जे हे सात्त्विक श्रद्धा ।जतन करावी प्रबुद्धा ।येरी दोनी विरुद्धा ।सांडाविया ॥ ८३ ॥
हे सात्त्विकमति जया ।निर्वाहती होय धनंजया ।बागुल नोहे तया ।कैवल्य तें ॥ ८४ ॥
तो न पढो कां ब्रह्मसूत्र ।नालोढो सर्व शास्त्र ।सिद्धांत न होत स्वतंत्र ।तयाच्या हातीं ॥ ८५ ॥
परी श्रुतिस्मृतींचे अर्थ ।जे आपण होऊनि मूर्त ।अनुष्ठानें जगा देत ।वडील जे हे ॥ ८६ ॥
तयांचीं आचरती पाउलें ।पाऊनि सात्त्विकी श्रद्धा चाले ।तो तेंचि फळ ठेविलें ।ऐसें लाहे ॥ ८७ ॥
पैं एक दीपु लावी सायासें ।आणिक तेथें लाऊं बैसें ।तरी तो काय प्रकाशें ।वंचिजे गा ? ॥ ८८ ॥
कां येकें मोल अपार ।वेंचोनि केलें धवळार ।तो सुरवाडु वस्तीकर ।न भोगी काई ? ॥ ८९ ॥
हें असो जो तळें करी ।तें तयाचीच तृषा हरी ।कीं सुआरासीचि अन्न घरीं ।येरां नोहे ? ॥ ९० ॥
बहुत काय बोलों पैं गा ।येका गौतमासीचि गंगा ।येरां समस्तां काय जगां ।वोहोळ जाली ? ॥ ९१ ॥
म्हणौनि आपुलियापरी ।शास्त्र अनुष्ठीती कुसरी ।जाणे तयांते श्रद्धाळु जो वरी ।तो मूर्खुही तरे ॥ ९२ ॥
ना शास्त्राचेनि कीर नांवें ।खाकरोंही नेणती जीवें ।परी शास्त्रज्ञांही शिवें ।टेंकों नेदिती ॥ ९३ ॥
वडिलांचिया क्रिया ।देखोनि वाती वांकुलिया ।पंडितां डाकुलिया ।वाजविती ॥ ९४ ॥
आपलेनीचि आटोपें ।धनित्वाचेनि दर्पें ।साचचि पाखंडाचीं तपें ।आदरिती ॥ ९५ ॥
आपुलिया पुढिलांचिया ।आंगीं घालूनि कातिया ।रक्तमांसा प्रणीतया ।भर भरु ॥ ९६ ॥
रिचविती जळतकुंडीं ।लाविती चेड्याच्या तोंडीं ।नवसियां देती उंडी ।बाळकांची ॥ ९७ ॥
आग्रहाचिया उजरिया ।क्षुद्र देवतां वरीया ।अन्नत्यागें सातरीया ।ठाकती एक ॥ ९८ ॥
अगा आत्मपरपीडा ।बीज तमक्षेत्रीं सुहाडा ।पेरिती मग पुढां ।तेंचि पिके ॥ ९९ ॥
बाहु नाहीं आपुलिया ।आणि नावेतेंही धनंजया ।न धरी होय तया ।समुद्रीं जैसें ॥ १०० ॥
कां वैद्यातें करी सळा ।रसु सांडी पाय खोळां ।तो रोगिया जेवीं जिव्हाळा ।सवता होय ॥ १०१ ॥
नाना पडिकराचेनि सळें ।काढी आपुलेचि डोळे ।तें वानवसां आंधळें ।जैसें ठाके ॥ १०२ ॥
तैसें तयां आसुरां होये ।निंदूनि शास्त्रांची सोये ।सैंघ धांवताती मोहें ।आडवीं जे कां ॥ १०३ ॥
कामु करवी तें करिती ।क्रोधु मारवी ते मारिती ।किंबहुना मातें पुरिती ।दुःखाचा गुंडां ॥ १०४ ॥
आपुलां परावां देहीं ।दुःख देती जें जें कांहीं ।मज आत्मया तेतुलाही ।होय शीणु ॥ १०५ ॥
पैं वाचेचेनिही पालवें ।पापियां तयां नातळावें ।परी पडिलें सांगावें ।त्यजावया ॥ १०६ ॥
प्रेत बाहिरें घालिजे ।कां अंत्यजु संभाषणीं त्यजिजे ।हें असो हातें क्षाळिजे ।कश्मलातें ? ॥ १०७ ॥
तेथ शुद्धीचिया आशा ।तो लेपु न मनवे जैसा ।तयांतें सांडावया तैसा ।अनुवादु हा ॥ १०८ ॥
परी अर्जुना तूं तयांतें ।देखसी तैं स्मर हो मातें ।जे आन प्रायश्चित्त येथें ।मानेल ना ॥ १०९ ॥
म्हणौनि जे श्रद्धा सात्त्विकी ।पुढती तेचि पैं येकी ।जतन करावी निकी ।सर्वांपरी ॥ ११० ॥
तरी धरावा तैसा संगु ।जेणें पोखे सात्त्विक लागु ।सत्त्ववृद्धीचा भागु ।आहारु घेपें ॥ १११ ॥
एर्हवीं तरी पाहीं ।स्वभाववृद्धीच्या ठाईं ।आहारावांचूनि नाहीं ।बळी हेतु ॥ ११२ ॥
प्रत्यक्ष पाहें पां वीरा ।जो सावध घे मदिरा ।तो होऊनि ठाके माजिरा ।तियेचि क्षणीं ॥ ११३ ॥
कां जो साविया अन्नरसु सेवी ।तो व्यापिजे वातश्लेष्मस्वभावीं ।काय ज्वरु जालिया निववी ।पयादिक ? ॥ ११४ ॥
नातरी अमृत जयापरी ।घेतलिया मरण वारी ।कां आपुलिया{ऐ}सें करी ।जैसें विष ॥ ११५ ॥
तेवीं जैसा घेपे आहारु ।धातु तैसाचि होय आकारु ।आणि धातु ऐसा अंतरु ।भावो पोखे ॥ ११६ ॥
जैसें भांडियाचेनि तापें ।आंतुलें उदकही तापे ।तैसी धातुवशें आटोपे ।चित्तवृत्ती ॥ ११७ ॥
म्हणौनि सात्त्विकु रसु सेविजे ।तैं सत्त्वाची वाढी पाविजे ।राजसा तामसा होईजे ।येरी रसीं ॥ ११८ ॥
तरी सात्त्विक कोण आहारु ।राजसा तामसा कायी आकारु ।हें सांगों करीं आदरु ।आकर्णनीं ॥ ११९ ॥
आणि एकसरें आहारा ।कैसेनि तिनी मोहरा ।जालिया तेही वीरा ।रोकडें दाऊं ॥ १२० ॥
तरी जेवणाराचिया रुची ।निष्पत्ति कीं बोनियांची ।आणि जेवितां तंव गुणांची ।दासी येथ ॥ १२१ ॥
जे जीव कर्ता भोक्ता ।तो गुणास्तव स्वभावता ।पावोनियां त्रिविधता ।चेष्टे त्रिधा ॥ १२२ ॥
म्हणौनि त्रिविधु आहारु ।यज्ञुही त्रिप्रकारु ।तप दान हन व्यापारु ।त्रिविधचि ते ॥ १२३ ॥
पैं आहार लक्षण पहिले? ।सांगों जें म्हणितलें ।तें आईक गा भलें ।रूप करूं ॥ १२४ ॥
तरी सत्त्वगुणाकडे ।जें दैवें भोक्ता पडे ।तैं मधुरीं रसीं वाढे ।मेचु तया ॥ १२५ ॥
आंगेंचि द्रव्यें सुरसें ।जे आंगेंचि पदार्थ गोडसे ।आंगेंचि स्नेहें बहुवसें ।सुपक्वें जियें ॥ १२६ ॥
आकारें नव्हती डगळें ।स्पर्शें अति मवाळें ।जिभेलागीं स्नेहाळें ।स्वादें जियें ॥ १२७ ॥
रसें गाढीं वरी ढिलीं ।द्रवभावीं आथिलीं ।ठायें ठावो सांडिलीं ।अग्नितापें ॥ १२८ ॥
आंगें सानें परीणामें थोरु ।जैसें गुरुमुखींचें अक्षरु ।तैशी अल्पीं जिहीं अपारु ।तृप्ति राहे ॥ १२९ ॥
आणि मुखीं जैसीं गोडें ।तैसीचिहि ते आंतुलेकडे ।तिये अन्नीं प्रीति वाढे ।सात्त्विकांसी ॥ १३० ॥
एवं गुणलक्षण ।सात्त्विक भोज्य जाण ।आयुष्याचें त्राण ।नीच नवें हें ॥ १३१ ॥
येणें सात्त्विक रसें ।जंव देहीं मेहो वरीषे ।तंव आयुष्यनदी उससे ।दिहाचि दिहा ॥ १३२ ॥
सत्त्वाचिये कीर पाळती ।कारण हाचि सुमती ।दिवसाचिये उन्नती ।भानु जैसा ॥ १३३ ॥
आणि शरीरा हन मानसा ।बळाचा पैं कुवासा ।हा आहारु तरी दशा ।कैंची रोगां ॥ १३४ ॥
हा सात्त्विकु होय भोग्यु ।तैं भोगावया आरोग्यु ।शरीरासी भाग्यु ।उदयलें जाणो ॥ १३५ ॥
आणि सुखाचें घेणें देणें ।निकें उवाया ये येणें ।हें असो वाढे साजणें ।आनंदेंसीं ॥ १३६ ॥
ऐसा सात्त्विकु आहारु ।परीणमला थोरु ।करी हा उपकारु ।सबाह्यासी ॥ १३७ ॥
आतां राजसासि प्रीती ।जिहीं रसीं आथी ।करूं तयाही व्यक्ती ।प्रसंगें गा ॥ १३८ ॥
तरी मारें उणें काळकुट ।तेणें मानें जें कडुवट ।कां चुनियाहूनि दासट ।आम्ल हन ॥ १३९ ॥
कणिकीतें जैसें पाणी ।तैसेंचि मीठ बांधया आणी ।तेतुलीच मेळवणी ।रसांतरांची ॥ १४० ॥
ऐसें खारट अपाडें ।राजसा तया आवडे ।ऊन्हाचेनि मिषें तोंडें ।आगीचि गिळी ॥ १४१ ॥
वाफेचिया सिगे ।वातीही लाविल्या लागे ।तैसें उन्ह मागे ।राजसु तो ॥ ११४२ ॥
वावदळ पाडूनि ठाये ।साबळु डाहारला आहे ।तैसें तीख तो खाये ।जें घायेविण रुपे ॥ १४३ ॥
आणि राखेहूनि कोरडें ।आंत बाहेरी येके पाडें ।तो जिव्हादंशु आवडे ।बहु तया ॥ १४४ ॥
परस्परें दांतां ।आदळु होय खातां ।तो गा तोंडीं घेतां ।तोषों लागे ॥ १४५ ॥
आधींच द्रव्यें चुरमुरीं ।वरी परवडिजती मोहरी ।जियें घेतां होती धुवारी ।नाकेंतोंडें ॥ १४६ ॥
हें असो उगें आगीतें ।म्हणे तैसें राइतें ।पढियें प्राणापरौतें ।राजसासि गा ॥ १४७ ॥
ऐसा न पुरोनि तोंडा ।जिभा केला वेडा ।अन्नमिषें अग्नि भडभडां ।पोटीं भरी ॥ १४८ ॥
तैसाचि लवंगा सुंठे ।मग भुईं गा सेजे खाटे ।पाणियाचें न सुटे ।तोंडोनि पात्र ॥ १४९ ॥
ते आहार नव्हती घेतले ।व्याधिव्याळ जे सुतले ।ते चेववावया घातलें ।माजवण पोटीं ॥ १५० ॥
तैसें एकमेकां सळें ।रोग उठती एके वेळे ।ऐसा राजसु आहारु फळे ।केवळ दुःखें ॥ १५१ ॥
एवं राजसा आहारा ।रूप केलें धनुर्धरा ।परीणामाचाहि विसुरा ।सांगितला ॥ १५२ ॥
आतां तया तामसा ।आवडे आहारु जैसा ।तेंही सांगों चिळसा ।झणें तुम्ही ॥ १५३ ॥
तरी कुहिलें उष्टें खातां ।न मनिजे तेणें अनहिता ।जैसें कां उपहिता ।म्हैसी खाय ॥ १५४ ॥
निपजलें अन्न तैसें ।दुपाहरीं कां येरें दिवसें ।अतिकरें तैं तामसें ।घेईजे तें ॥ १५५ ॥
नातरी अर्ध उकडिलें ।कां निपट करपोनि गेलें ।तैसेंही खाय चुकलें ।रसा जें येवों ॥ १५६ ॥
जया कां आथि पूर्ण निष्पत्ती ।जेथ रसु धरी व्यक्ती ।तें अन्न ऐसी प्रतीती ।तामसा नाहीं ॥ १५७ ॥
ऐसेनि कहीं विपायें ।सदन्ना वरपडा होये ।तरी घाणी सुटे तंव राहे ।व्याघ्रु जैसा ॥ १५८ ॥
कां बहुवें दिवशीं वोलांडिलें ।स्वादपणें सांडिलें ।शुष्क अथवा सडलें ।गाभिणेंही हो ॥ १५९ ॥
तेंही बाळाचे हातवरी ।चिवडिलें जैसी राडी करी ।का सवें बैसोनि नारी ।गोतांबील करी ॥ १६० ॥
ऐसेनि कश्मळें जैं खाय ।तैं तया सुखभोजन ऐसें होय ।परी येणेंही न धाय ।पापिया तो ॥ १६१ ॥
मग चमत्कारु देखा ।निषेधाचा आंबुखा ।जया का सदोखा ।कुद्रव्यासी ॥ १६२ ॥
तया अपेयांच्या पानीं ।अखाद्यांच्या भोजनीं ।वाढविजे उतान्ही ।तामसें तेणें ॥ १६३ ॥
एवं तामस जेवणारा ।ऐसैसी मेचु हे वीरा ।तयाचें फल दुसरां ।क्षणीं नाहीं ॥ १६४ ॥
जे जेव्हांचि हें अपवित्र ।शिवे तयाचें वक्त्र ।तेव्हांचि पापा पात्र ।जाला तो कीं ॥ १६५ ॥
यावरतें जें जेवीं ।ते जेविती वोज न म्हणावी ।पोटभरती जाणावी ।यातना ते ॥ १६६ ॥
शिरच्छेदें काय होये ।का आगीं रिघतां कैसें आहे ।हें जाणावें काई पाहें ।परी साहातुचि असे ॥ १६७ ॥
म्हणौनि तामसा अन्ना ।परीणामु गा सिनाना ।न सांगोंचि गा अर्जुना ।देवो म्हणे ॥ १६८ ॥
आतां ययावरी ।आहाराचिया परी ।यज्ञुही अवधारीं ।त्रिधा असे ॥ १६९ ॥
परी तिहींमाजीं प्रथम ।सात्त्विक यज्ञाचें वर्म ।आईक पां सुमहिम - ।शिरोमणी ॥ १७० ॥
तरी एकु प्रियोत्तमु-/ ।वांचोनि वाढों नेदी कामु ।जैसा का मनोधर्मु ।पतिव्रतेचा ॥ १७१ ॥
नाना सिंधूतें ठाकोनि गंगा ।पुढारां न करीचि रिगा ।का आत्मा देखोनि उगा ।वेदु ठेला ॥ १७२ ॥
तैसें जे आपुल्या स्वहितीं ।वेंचूनियां चित्तवृत्ती ।नुरवितीचि अहंकृती ।फळालागीं ॥ १७३ ॥
पातलेया झाडाचें मूळ ।मागुतें सरों नेणेंचि जळ ।जिरालें गां केवळ ।तयाच्याचि आंगीं ॥ १७४ ॥
तैसें मनें देहीं ।यजननिश्चयाच्या ठायीं ।हारपोनि जें कांहीं ।वांछितीना ॥ १७५ ॥
तिहीं फळवांच्छात्यागीं ।स्वधर्मावांचूनि विरागीं ।कीजे तो यज्ञु सर्वांगीं ।अळंकृतु ॥ १७६ ॥
परी आरिसा आपणपें ।डोळां जैसें घेपें ।कां तळहातींचें दीपें ।रत्न पाहिजे ॥ १७७ ॥
नाना उदितें दिवाकरें ।गमावा मार्गु दिठी भरे ।तैसा वेदु निर्धारें ।देखोनियां ॥ १७८ ॥
तियें कुंडें मंडप वेदी ।आणीकही संभारसमृद्धी ।ते मेळवणी जैसी विधी ।आपणपां केली ॥ १७९ ॥
सकळावयव उचितें ।लेणीं पातलीं जैसीं आंगातें ।तैसे पदार्थ जेथिंचे तेथें ।विनियोगुनी ॥ १८० ॥
काय वानूं बहुतीं बोलीं ।जैसी सर्वाभरणीं भरली ।ते यज्ञविद्याचि रूपा आली ।यजनमिषें ॥ १८१ ॥
तैसा सांगोपांगु ।निफजे जो यागु ।नुठऊनियां लागु ।महत्त्वाचा ॥ १८२ ॥
प्रतिपाळु तरी पाटाचा ।झाडीं कीजे तुळसीचा ।परी फळा फुला छायेचा ।आश्रयो नाहीं ॥ १८३ ॥
किंबहुना फळाशेवीण ।ऐसेया निगुती निर्माण ।होय तो यागु जाण ।सात्त्विकु गा ॥ १८४ ॥
आतां यज्ञु कीर वीरेशा ।करी पैं याचि{ऐ}सा ।परी श्राद्धालागीं जैसा ।अवंतिला रावो ॥ १८५ ॥
जरी राजा घरासि ये ।तरी बहुत उपेगा जाये ।आणि कीर्तीही होये ।श्राद्ध न ठके ॥ १८६ ॥
तैसा धरूनि आवांका ।म्हणे स्वर्गु जोडेल असिका ।दीक्षितु होईन मान्यु लोकां ।घडेल यागु ॥ १८७ ॥
ऐसी केवळ फळालागीं ।महत्त्व फोकारावया जगीं ।पार्था निष्पत्ति जे यागीं ।राजस पैं ते ॥ १८८ ॥
आणि पशुपक्षिविवाहीं ।जोशी कामापरौता नाहीं ।तैसा तामसा यज्ञा पाहीं ।आग्रहोचि मूळ ॥ १८९ ॥
वारया वाट न वाहे ।कीं मरण मुहूर्त पाहे ।निषिद्धांसीं बिहे ।आगी जरी ॥ १९० ॥
तरी तामसाचिया आचारा ।विधीचा आथी वोढावारा ।म्हणूनि तो धनुर्धरा ।उत्सृंखळु ॥ १९१ ॥
नाहीं विधीची तेथ चाड ।नये मंत्रादिक तयाकड ।अन्नजातां न सुये तोंड ।मासिये जेवीं ॥ १९२ ॥
वैराचा बोधु ब्राह्मणा ।तेथ कें रिगेल दक्षिणा ।अग्नि जाला वाउधाणा ।वरपडा जैसा ॥ १९३ ॥
तैसें वायांचि सर्वस्व वेंचे ।मुख न देखती श्रद्धेचें ।नागविलें निपुत्रिकाचें ।जैसें घर ॥ १९४ ॥
ऐसा जो यज्ञाभासु ।तया नाम यागु तामसु ।आइकें म्हणे निवासु ।श्रियेचा तो ॥ १९५ ॥
आता गंगेचें एक पाणी ।परी नेलें आनानीं वाहणीं ।एक मळीं एक आणी ।शुद्धत्व जैसें ॥ १९६ ॥
तैसें तिहीं गुणीं तप ।येथ जाहलें आहे त्रिरूप ।तें एक केलें दे पाप ।उद्धरी एक ॥ १९७ ॥
तरी तेंचि तिहीं भेदीं ।कैसेनि पां म्हणौनि सुबुद्धी ।जाणों पाहासी तरी आधीं ।तपचि जाण ॥ १९८ ॥
येथ तप म्हणजे काई ।तें स्वरूप दाऊं पाहीं ।मग भेदिलें गुणीं तिहीं ।तें पाठीं बोलों ॥ १९९ ॥
तरी तप जें कां सम्यक् ।तेंही त्रिविध आइक ।शारीर मानसिक ।शाब्द गा ॥ २०० ॥
आतां गा तिहीं माझारीं ।शारीर तंव अवधारीं ।तरी शंभु कां श्रीहरी ।पढियंता होय ॥ २०१ ॥
तया प्रिया देवतालया ।यात्रादिकें करावया ।आठही पाहार जैसें पायां ।उळिग घापे ॥ २०२ ॥
देवांगणमिरवणियां ।अंगोपचार पुरवणियां ।करावया म्हणियां ।शोभती हात ॥ २०३ ॥
लिंग कां प्रतिमा दिठी ।देखतखेंवों अंगेष्टी ।लोटिजे कां काठी ।पडली जैसी ॥ २०४ ॥
आणि विधिविनयादिकीं ।गुणीं वडील जे लोकीं ।तया ब्राह्मणाची निकी ।पाइकी कीजे ॥ २०५ ॥
अथवा प्रवासें कां पीडा ।का शिणले जे सांकडां ।ते जीव सुरवाडा ।आणिजती ॥ २०६ ॥
सकल तीर्थांचिये धुरे ।जियें कां मातापितरें ।तयां सेवेसी कीर शरीरें ।लोण कीजे ॥ २०७ ॥
आणि संसारा{ऐ}सा दारुणु ।जो भेटलाचि हरी शीणु ।तो ज्ञानदानीं सकरुणु ।भजिजे गुरु ॥ २०८ ॥
आणि स्वधर्माचा आगिठां ।देह जाड्याचिया किटा ।आवृत्तिपुटीं सुभटा ।झाडी कीजे ॥ २०९ ॥
वस्तु भूतमात्रीं नमिजे ।परोपकारीं भजिजे ।स्त्रीविषयीं नियमिजे ।नांवें नांवें ॥ २१० ॥
जन्मतेनि प्रसंगे ।स्त्रीदेह शिवणें आंगें ।तेथूनि जन्म आघवें ।सोंवळें कीजे ॥ २११ ॥
भुतमात्राचेनि नांवें ।तृणही नासुडावें ।किंबहुना सांडावे ।छेद भेद ॥ २१२ ॥
ऐसैसी जैं शरीरीं ।रहाटीची पडे उजरी ।तैं शारीर तप घुमरी ।आलें जाण ॥ २१३ ॥
पार्था समस्तही हें करणें ।देहाचेनि प्रधानपणें ।म्हणौनि ययातें मी म्हणें ।शारीर तप ॥ २१४ ॥
एवं शारीर जें तप ।तयाचें दाविलें रूप ।आतां आइक निष्पाप ।वाङ्मय तें ॥ २१५ ॥
तरी लोहाचें आंग तुक ।न तोडितांचि कनक ।केलें जैसें देख ।परीसें तेणें ॥ २१६ ॥
तैसें न दुखवितां सेजे ।जावळिया सुख निपजे ।ऐसें साधुत्व कां देखिजे ।बोलणां जिये ॥ २१७ ॥
पाणी मुदल झाडा जाये ।तृण ते प्रसंगेंचि जियें ।तैसें एका बोलिलें होये ।सर्वांहि हित ॥ २१८ ॥
जोडे अमृताची सुरसरी ।तैं प्राणांतें अमर करी ।स्नानें पाप ताप वारी ।गोडीही दे ॥ २१९ ॥
तैसा अविवेकुही फिटे ।आपुलें अनादित्व भेटे ।आइकतां रुचि न विटे ।पीयुषीं जैसी ॥ २२० ॥
जरी कोणी करी पुसणें ।तरी होआवें ऐसें बोलणें ।नातरी अवर्तणें ।निगमु का नाम ॥ २२१ ॥
ऋग्वेदादि तिन्ही ।प्रतिष्ठीजती वाग्भुवनीं ।केली जैसी वदनीं ।ब्रह्मशाळा ॥ २२२ ॥
नातरी एकाधें नांव ।तेंचि शैव का वैष्णव ।वाचे वसे तें वाग्भव ।तप जाणावें ॥ २२३ ॥
आतां तप जें मानसिक ।तेंही सांगों आइक ।म्हणे लोकनाथनायक ।नायकु तो ॥ २२४ ॥
तरी सरोवर तरंगीं ।सांडिलें आकाश मेघीं ।का चंदनाचें उरगीं ।उद्यान जैसें ॥ २२५ ॥
नाना कळावैषम्यें चंद्रु ।कां सांडिला आधीं नरेंद्रु ।नातरी क्षीरसमुद्रु ।मंदराचळें ॥ २२६ ॥
तैसीं नाना विकल्पजाळें ।सांडुनि गेलिया सकळें ।मन राहे का केवळें ।स्वरूपें जें ॥ २२७ ॥
तपनेंवीण प्रकाशु ।जाड्येंवीण रसीं रसु ।पोकळीवीण अवकाशु ।होय जैसा ॥ २२८ ॥
तैसी आपली सोय देखे ।आणि आपलिया स्वभावा मुके ।हिंवली जैसी आंगिकें ।हिवों नेदी निजांग ॥ २२९ ॥
तैसें न चलतें कळंकेंवीण ।शशिबिंब जैसें परीपूर्ण ।तैसें चोखी शृंगारपण ।मनाचें जें ॥ २३० ॥
बुजाली वैराग्याची वोरप ।जिराली मनाची धांप कांप ।तेथ केवळ जाली वाफ ।निजबोधाची ॥ २३१ ॥
म्हणौनि विचारावया शास्त्र ।राहाटवावें जें वक्त्र ।तें वाचेचेंही सूत्र ।हातीं न धरी ॥ २३२ ॥
तें स्वलाभ लाभलेपणें ।मन मनपणाही धरूं नेणें ।शिवतलें जैसें लवणें ।आपुलें निज ॥ २३३ ॥
तेथ कें उठिती ते भाव ।जिहीं इंद्रियमार्गीं धांव ।घेऊनि ठाकावे गांव ।विषयांचे ते ॥ २३४ ॥
म्हणौनि तिये मानसीं ।भावशुद्धिचि असे अपैसी ।रोमशुचि जैसी ।तळहातासी ॥ २३५ ॥
काय बहु बोलों अर्जुना ।जैं हे दशा ये मना ।तैं मनोतपाभिधाना ।पात्र होय ती ॥ २३६ ॥
परी ते असो हें जाण ।मानस तपाचें लक्षण ।देवो म्हणे संपूर्ण ।सांगितलें ॥ २३७ ॥
एवं देहवाचाचित्तें ।जें पातलें त्रिविधत्वातें ।तें सामान्य तप तूतें ।परीसविलें गा ॥ २३८ ॥
आतां गुणत्रयसंगें ।हेंचि विशेषीं त्रिविधीं रिगे ।तेंही आइक चांगें ।प्रज्ञाबळें ॥ २३९ ॥
तरी हेंचि तप त्रिविधा ।जें दाविलें तुज प्रबुद्धा ।तेंचि करीं पूर्णश्रद्धा ।सांडूनि फळ ॥ २४० ॥
जैं पुरतिया सत्त्वशुद्धी ।आचरिजे आस्तिक्यबुद्धी ।तैं तयातेंचि गा प्रबुद्धी ।सात्त्विक म्हणिपे ॥ २४१ ॥
नातरी तपस्थापनेलागीं ।दुजेपण मांडूनि जगीं ।महत्त्वाच्या शृंगीं ।बैसावया ॥ २४२ ॥
त्रिभुवनींचिया सन्माना ।न वचावें ठाया आना ।धुरेचिया आसना ।भोजनालागीं ॥ २४३ ॥
विश्वाचिया स्तोत्रा ।आपण होआवया पात्रा ।विश्वें आपलिया यात्रा ।कराविया यावें ॥ २४४ ॥
लोकांचिया विविधा पूजा ।आश्रयो न धरावया दुजा ।भोग भोगावे वोजा ।महत्त्वाचिया ॥ २४५ ॥
अंग बोल माखूनि तपें ।विकावया आपणपें ।अंगहीन पडपे ।जियापरी ॥ २४६ ॥
हें असो धनमानीं आस ।वाढौनी तप कीजे सायास ।तैं तेंचि तप राजस ।बोलिजे गा ॥ २४७ ॥
परी पहुरणी जें दुहिलें ।तैं तें गुरूं न दुभेचि व्यालें ।का उभें शेत चारिलें ।पिकावया नुरे ॥ २४८ ॥
तैसें फोकारितां तप ।कीजे जें साक्षेप ।तें फळीं तंव सोप ।निःशेष जाय ॥ २४९ ॥
ऐसें निर्फळ देखोनि करितां ।माझारीं सांडी पंडुसुता ।म्हणौनि नाहीं स्थिरता ।तपा तया ॥ २५० ॥

शब्दार्थ

या भागात येणारे जुने मराठी शब्द.

तैसें
— तसे
जैसें
— जसे
म्हणौनि
— म्हणून, याकारणाने
तैं
— तेव्हा
तया
— त्याला, त्या
पैं
— खरोखर, निश्चितच (जोर देणारा शब्द)
तंव
— तोपर्यंत; तेवढ्यात
ऐसें
— असे
पां
— बरं का, नाही का (संवादातील उद्गार)
कीजे
— केले जाते
तेथ
— तिथे
जैं
— जेव्हा
एवं
— अशा प्रकारे
नातरी
— नाहीतर, अन्यथा
काई
— काय
तेणें
— त्यामुळे, त्याच्या योगाने
किंबहुना
— थोडक्यात, फार काय सांगावे
कीं
— किंवा; तसेच ‘की’ या अर्थी
कीर
— खरोखर, खरे तर
पार्था
— पृथा म्हणजे कुंतीचा पुत्र — अर्जुन
नोहे
— नाही, होत नाही
माजीं
— मध्ये, आत
दिठी
— दृष्टी, नजर
ठावो
— ठिकाण; थांग

ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.

चित्र: Krishna's dalliance, Manaku's Gita Govinda Illustrations, Guler School of Art, circa 1700-1760 CE, V&A Museum, London — SpeakingArch, CC0, via Wikimedia Commons.

WhatsUp मराठी वर — प्रत्यक्ष भेट

हेही वाचा

स्रोत — santsahitya.in

पडताळणी बाकी — मूळ मुद्रित प्रतीशी ओवीवार पडताळणी बाकी आहे. चूक कळवा.