जीवत्वदुर्गातून सोडवले
गणेशरूपी श्रीगुरूंना वंदन. ‘त्रिगुणरूपी त्रिपुरात वेढलेला आणि जीवत्वाच्या किल्ल्यात अडकलेला, त्याला आत्मशंभूने तुझ्या स्मरणाने सोडवले.’ जे मूढ त्यांना तू वक्रतुंड, ज्ञान्यांना मात्र नेहमी सरळ; डोळ्यांच्या उघडझापीत उत्पत्ती आणि प्रलय.
विश्वविकासित मुद्रा । जया सोडी तुझी योगमुद्रा । तया नमोजी गणेंद्रा । श्रीगुरुराया ॥ १ ॥
त्रिगुणत्रिपुरीं वेढिला । जीवत्वदुर्गीं आडिला । तो आत्मशंभूनें सोडविला । तुझिया स्मृती ॥ २ ॥
म्हणौनि शिवेंसीं कांटाळा । गुरुत्वें तूंचि आगळा । तर्ही हळु मायाजळा- । माजीं तारूनि ॥ ३ ॥
जे तुझ्याविखीं मूढ । तयांलागीं तूं वक्रतुंड । ज्ञानियांसी तरी अखंड । उजूचि आहासी ॥ ४ ॥
दैविकी दिठी पाहतां सानी । तर्ही मीलनोन्मीलनीं । उत्पत्ति प्रळयो दोन्ही । लीलाचि करिसी ॥ ५ ॥
जीवभृंगांची निळी कमळे
प्रवृत्तीच्या कानांच्या हालचालीने उठलेल्या मदगंधावर जीवरूपी भ्रमरांच्या निळ्या कमळांनी तुझी पूजा होते; निवृत्तीच्या कानाच्या थापेने ती पूजा विखुरते. डाव्या अंगाचा लास्यविलास म्हणजे हा जगदाभास, आणि तांडवाच्या निमित्ताने तू संहार दाखवतोस.
प्रवृत्तिकर्णाच्या चाळीं । उठली मदगंधानिळीं । पूजीजसी नीलोत्पलीं । जीवभृंगांच्या ॥ ६ ॥
पाठीं निवृत्तिकर्णताळें । आहाळली ते पूजा विधुळे । तेव्हां मिरविसी मोकळें । आंगाचें लेणें ॥ ७ ॥
वामांगीचा लास्यविलासु । जो हा जगद्रूप आभासु । तो तांडवमिसें कळासु । दाविसी तूं ॥ ८ ॥
हें असो विस्मो दातारा । तूं होसी जयाचा सोयरा । सोइरिकेचिया व्यवहारा । मुकेचि तो ॥ ९ ॥
फेडितां बंधनाचा ठावो । तूं जगद्बंधु ऐसा भावो । धरूं वोळगे उवावो । तुझाचि आंगीं ॥ १० ॥
मौन हेच तुझे राशिनाव
बंधन सोडवणारा म्हणून तुला जगद्बंधु म्हणावे, तर दुजेपणाच्या नावाने देहही उरत नाही. तुला पुढे करून जे उपायाने धावतात त्यांच्या मागेच तू राहतोस. ध्यानाने मनात ठेवणाऱ्याच्या देशात तू नसतोस; तो ध्यानही विसरतो. ‘मौन गा तुझें राशिनांव.’
तंव दुजयाचेनि नांवें तया । देहही नुरेचि पैं देवराया । जेणें तूं आपणपयां । केलासि दुजा ॥ ११ ॥
तूंतें करूनि पुढें । जे उपायें घेती दवडे । तयां ठासी बहुवें पाडें । मागांचि तूं ॥ १२ ॥
जो ध्यानें सूये मानसीं । तयालागीं नाहीं तूं त्याचे देशीं । ध्यानही विसरे तेणेंसीं । वालभ तुज ॥ १३ ॥
तूतें सिद्धचि जो नेणे । तो नांदे सर्वज्ञपणें । वेदांही येवढें बोलणें । नेघसी कानीं ॥ १४ ॥
मौन गा तुझें राशिनांव । आतां स्तोत्रीं कें बांधों हाव । दिसती तेतुली माव । भजों काई ॥ १५ ॥
रसात विरलेले लवण
सेवक होऊ म्हटले तर भेदाचाच द्रोह घडतो. सर्वथा काहीच न होणे — तेव्हाच अद्वय तू मिळतोस; हे तुझे वर्म मी जाणतो. वेगळेपण न उरवता रसात विरलेल्या मिठासारखे माझे नमन. रिकामा कुंभ समुद्रात शिरतो आणि भरून बाहेर येतो; वात दिव्याच्या संगतीने दिवाच होते.
दैविकें सेवकु हों पाहों । तरी भेदितां द्रोहोचि लाहों । म्हणौनि आतां कांहीं नोहों । तुजलागीं जी ॥ १६ ॥
जैं सर्वथा सर्वही नोहिजे । तैं अद्वया तूतें लाहिजे । हें जाणें मी वर्म तुझें । आराध्य लिंगा ॥ १७ ॥
तरी नुरोनि वेगळेंपण । रसीं भजिन्नलें लवण । तैसें नमन माझें जाण । बहु काय बोलों ॥ १८ ॥
आतां रिता कुंभ समुद्रीं रिगे । तो उचंबळत भरोनि निगे । कां दशीं दीपसंगें । दीपुचि होय ॥ १९ ॥
तैसा तुझिया प्रणितीं । मी पूर्णु जाहलों श्रीनिवृत्ती । आतां आणीन व्यक्तीं । गीतार्थु तो ॥ २० ॥
सोळाव्याच्या शेवटचा निर्णय
तुझ्या प्रणितीने मी पूर्ण झालो, श्रीनिवृत्ती. सोळाव्याच्या शेवटच्या श्लोकात देवांनी निर्णय दिला — काय करावे आणि काय नाही, याला शास्त्रच एक प्रमाण. अर्जुनाच्या मनात येते: हे कसे?
तरी षोडशाध्यायशेखीं । तिये समाप्तीच्या श्लोकीं । जो ऐसा निर्णयो निष्टंकीं । ठेविला देवें ॥ २१ ॥
जे कृत्याकृत्यव्यवस्था । अनुष्ठावया पार्था । शास्त्रचि एक सर्वथा । प्रमाण तुज ॥ २२ ॥
तेथ अर्जुन मानसें । म्हणे हें ऐसें कैसें । जे शास्त्रेंवीण नसे । सुटिका कर्मा ॥ २३ ॥
तरी तक्षकाची फडे । ठाकोनि कैं तो मणि काढे । कैं नाकींचा केशु जोडे । सिंहाचिये ? ॥ २४ ॥
मग तेणें तो वोंविजे । तरीच लेणें पाविजे । एर्हवीं काय असिजे । रिक्तकंठीं ? ॥ २५ ॥
तक्षकाच्या फण्यावरचा मणी
तक्षकाच्या फण्यातला मणी कोण काढणार, सिंहाच्या नाकातला केस कोण मिळवणार? शास्त्रांचा मोकळा पसारा कोण आवरणार आणि त्यांच्या एकवाक्यतेच्या फळाला कोण पोहोचणार? एकवाक्यता झाली तरी आचरायला आयुष्य कुठे? हाच प्रश्न सतराव्या अध्यायाचे द्वार.
तैसी शास्त्रांची मोकळी । यां कैं कोण पां वेंटाळी । एकवाक्यतेच्या फळीं । पैसिजे कैं ? ॥ २६ ॥
जालयाही एकवाक्यता । कां लाभें वेळु अनुष्ठितां । कैंचा पैसारु जीविता । येतुलालिया ॥ २७ ॥
आणि शास्त्रें अर्थें देशें काळें । या चहूंही जें एकफळे । तो उपावो कें मिळे । आघवयांसी ? ॥ २८ ॥
म्हणौनि शास्त्राचें घडतें । नोहें प्रकारें बहुतें । तरी मुर्खा मुमुक्षां येथें । काय गति पां ? ॥ २९ ॥
हा पुसावया अभिप्रावो । जो अर्जुन करी प्रस्तावो । तो सतराविया ठावो । अध्याया येथ ॥ ३० ॥
अर्जुनाचा आक्षेप
सर्व विषयांत वितृष्ण, सर्व कलांत प्रवीण, अर्जुनत्वाने कृष्णालाही नवल वाटणारा तो म्हणतो — तुमचा बोल आम्हाला जड जातो. शास्त्रावाचून प्राण्याला मोक्ष दिसत नाही, असे एकांगी का बोललात?
तरी सर्वविषयीं वितृष्णु । जो सकळकळीं प्रवीणु । कृष्णाही नवल कृष्णु । अर्जुनत्वें जो ॥ ३१ ॥
शौर्या जोडला आधारु । जो सोमवंशाचा शृंगारु । सुखादि उपकारु । जयाची लीला ॥ ३२ ॥
जो प्रज्ञेचा प्रियोत्तमु । ब्रह्मविद्येचा विश्रामु । सहचरु मनोधर्मु । देवाचा जो ॥ ३३ ॥
तो अर्जुन म्हणे गा तमालश्यामा । इंद्रियां फांवलिया ब्रह्मा । तुझां बोलु आम्हा । साकांक्षु पैं जी ॥ ३४ ॥
जें शास्त्रेंवांचूनि आणिकें । प्राणिया स्वमोक्षु न देखे । ऐसें कां कैंपखें । बोलिलासी ॥ ३५ ॥
एकही नखी लागत नाही
शास्त्राभ्यास करवणारा देश मिळत नाही, काळाचा अवकाश नाही, शिकवणारा दूर; अभ्यासाची सामग्री हाताशी नाही, प्राचीन सरळ नाही आणि प्रज्ञा साथ देत नाही. शास्त्राच्या बाबतीत एकही नखी लागत नाही. पण जे शास्त्र निर्धारून आचरतात ते परलोकी नांदतातच.
तरी न मिळेचि तो देशु । नव्हेचि काळा अवकाशु । जो करवी शास्त्राभ्यासु । तोही दुरी ॥ ३६ ॥
आणि अभ्यासीं विरजिया । होती जिया सामुग्रिया । त्याही नाहीं आपैतिया । तिये वेळीं ॥ ३७ ॥
उजू नोहेचि प्राचीन । नेदीचि प्रज्ञा संवाहन । ऐसें ठेलें आपादन । शास्त्राचें जया ॥ ३८ ॥
किंबहुना शास्त्रविखीं । एकही न लाहातीचि नखी । म्हणौनि उखिविखी । सांडिली जिहीं ॥ ३९ ॥
परी निर्धारूनि शास्त्रें । अर्थानुष्ठानें पवित्रें । नांदताति परत्रें । साचारें जे ॥ ४० ॥
धड्याखाली लिहिणारे बाळ
त्यांच्यासारखे व्हावे ही चाड धरून लोक त्यांचे आचरण उचलतात — धड्याच्या अक्षरांखाली बाळ लिहिते, दुर्बळ बळकटाच्या मागे चालतो तसे. मग श्रद्धेने ते शिवपूजन, भूमिदान, अग्निहोत्र करतात. अशांची गती सत्त्व, रज की तम?
तयां{ऐ}सें आम्हीं होआवें । ऐसी चाड बांधोनि जीवें । घेती तयांचें मागावे । आचरावया ॥ ४१ ॥
धड्याचिया आखरां । तळीं बाळ लिहे दातारा । कां पुढांसूनि पडिकरा । अक्षमु चाले ॥ ४२ ॥
तैसें सर्वशास्त्रनिपुण । तयाचें जें आचरण । तेंचि करिती प्रमाण । आपलिये श्रद्धे ॥ ४३ ॥
मग शिवादिकें पूजनें । भूम्यादिकें महादानें । आग्निहोत्रादि यजनें । करिती जे श्रद्धा ॥ ४४ ॥
तयां सत्त्वरजतमां-/ । माजीं कोण पुरुषोत्तमा । गति होय ते आम्हां । सांगिजो जी ॥ ४५ ॥
नुसत्या श्रद्धेने?
कृष्ण म्हणतात — तुझा रोख मला कळला; शास्त्राभ्यास हा अडसर वाटतो आणि नुसत्या श्रद्धेने परमपदाला झोंबावे असे तुला वाटते. पण ते तेवढे सोपे नाही.
तंव वैकुंठपीठींचें लिंग । जो निगमपद्माचा पराग । जिये जयाचेनि हें जग । अंगच्छाया ॥ ४६ ॥
काळ सावियाचि वाढु । लोकोत्तर प्रौढु । आद्वितीय गूढु । आनंदघनु ॥ ४७ ॥
इयें श्लाघिजती जेणें बिकें । तें जयाचें आंगीं असिकें । तो श्रीकृष्ण स्वमुखें । बोलत असे ॥ ४८ ॥
म्हणे पार्था तुझा अतिसो । हेंही आम्ही जाणतसों । जे शास्त्राभ्यासाचा आडसो । मानितोसि कीं ॥ ४९ ॥
नुसधियाची श्रद्धा । झोंबों पाहसी परमपदा । तरी तैसें हें प्रबुद्धा । सोहोपें नोहे ॥ ५० ॥
मद्याच्या भांड्यातले गंगोदक
‘श्रद्धा’ हा शब्द ऐकून निर्धास्त होऊ नकोस. अंत्यजाचा स्पर्श झालेला द्विज तसाच राहतो का? गंगोदक मद्याच्या भांड्यात आले की घेता येत नाही. चंदन शीतळ, पण आगीशी संगत झाली की हात जाळते. किडाच्या मुशीत पडलेले शुद्ध सोने चोख म्हणून घेता येते का?
श्रद्धा म्हणितलियासाठीं । पातेजों नये किरीटी । काय द्विजु अंत्यजघृष्टीं । अंत्यजु नोहे ? ॥ ५१ ॥
गंगोदक जरी जालें । तरी मद्यभांडां आलें । तें घेऊं नये कांहीं केलें । विचारीं पां ॥ ५२ ॥
चंदनु होय शीतळु । परी अग्नीसी पावे मेळु । तैं हातीं धरितां जाळूं । न शके काई ? ॥ ५३ ॥
कां किडाचिये आटतिये पुटीं । पडिलें सोळें किरीटी । घेतलें चोखासाठीं । नागवीना ? ॥ ५४ ॥
तैसें श्रद्धेचें दळवाडें । अंगें कीर चोखडें । परी प्राणियांच्या पडे । विभागीं जैं ॥ ५५ ॥
बीज मोडून झाड, झाड मोडून बीज
ते प्राणी अनादि मायेने संपूर्ण त्रिगुणांचेच घडलेले. दोन गुण खचले की एक वर येतो आणि वृत्तीही तशीच होते. वृत्तीसारखे मन, मनासारखी क्रिया, क्रियेसारखा पुढचा देह. बीज मोडून झाड, झाड मोडून बीज — कल्पकोटी जातात पण जात नाशत नाही.
ते प्राणिये तंव स्वभावें । आनादिमायाप्रभावें । त्रिगुणाचेचि आघवे । वळिले आहाती ॥ ५६ ॥
तेथही दोन गुण खांचती । मग एक धरी उन्नती । तैं तैसियाचि होती वृत्ती । जीवांचिया ॥ ५७ ॥
वृत्ती{ऐ}सें मन धरिती । मना{ऐ}सी क्रिया करिती । केलिया ऐसी वरीती । मरोनि देहें ॥ ५८ ॥
बीज मोडे झाड होये । झाड मोडे बीजीं सामाये । ऐसेनि कल्पकोडी जाये । परी जाति न नशे ॥ ५९ ॥
तियापरीं यियें अपारें । होत जात जन्मांतरें । परी त्रिगुणत्व न व्यभिचरें । प्राणियांचें ॥ ६० ॥
श्रद्धा कर्माची केरसुणी होते
म्हणून प्राण्याच्या वाट्याला आलेली श्रद्धा त्याच्या गुणासारखीच होते. शुद्ध सत्त्व वाढले तर ती ज्ञानाला हाक मारते; पण रज उठले की तीच श्रद्धा कर्माची केरसुणी होते, आणि तम पेटले की ती भलत्याच भोगासाठी भंगते.
म्हणूनि प्राणियांच्या पैकीं । पडिली श्रद्धा अवलोकीं । ते होय गुणासारिखी । तिहीं ययां ॥ ६१ ॥
विपायें वाढे सत्त्व शुद्ध । तेव्हां ज्ञानासी करी साद । परी एका दोघे वोखद । येर आहाती ॥ ६२ ॥
सत्त्वाचेनि आंगलगें । ते श्रद्धा मोक्षफळा रिगे । तंव रज तम उगे । कां पां राहाती ? ॥ ६३ ॥
मोडोनि सत्त्वाची त्राये । रजोगुण आकाशें जाये । तेव्हां तेचि श्रद्धा होये । कर्मकेरसुणी ॥ ६४ ॥
मग तमाची उठी आगी । तेव्हां तेचि श्रद्धा भंगी । हों लागे भोगालागीं । भलतेया ॥ ६५ ॥
काजळ आणि शाई
गुणांवाचून वेगळी श्रद्धा जीवांत नाहीच. पाणी हेच जीवन, पण विषात ते मारक; मिरीत तिखट आणि उसात गोड. तम दाट असेल तिथे श्रद्धा त्याचीच होते — काजळ आणि शाई यांत फरक दिसत नाही तसे.
एवं सत्त्वरजतमा-/ । वेगळी श्रद्धा सुवर्मा । नाहीं गा जीवग्रामा-/ । माजीं यया ॥ ६६ ॥
म्हणौनि श्रद्धा स्वाभाविक । असे पैं त्रिगुणात्मक । रजतमसात्त्विक । भेदीं इहीं ॥ ६७ ॥
जैसें जीवनचि उदक । परी विषीं होय मारक । कां मिरयामाजीं तीख । उंसीं गोड ॥ ६८ ॥
तैसा बहुवसें तमें । जो सदाचि होय निमे । तेथ श्रद्धा परीणमे । तेंचि होऊनि ॥ ६९ ॥
मग काजळा आणि मसी । न दिसे विवंचना जैसी । तेवीं श्रद्धा तामसी । सिनी नाहीं ॥ ७० ॥
झाड फुलांनी ओळखावे
राजसात ती रजोमय, सात्त्विकांत सत्त्वाचीच. हा अख्खा जगडंबर श्रद्धेचाच ओतलेला आहे, पण गुणांमुळे त्यावर त्रिविधपणाचा शिक्का. झाड फुलांनी ओळखावे, मन बोलण्याने, पूर्वजन्म भोगाने — तशी श्रद्धा चिन्हांनी.
तैसीच राजसीं जीवीं । रजोमय जाणावी । सात्त्विकीं आघवीं । सत्त्वाचीच ॥ ७१ ॥
ऐसेनि हा सकळु । जगडंबरु निखिळु । श्रद्धेचाचि केवळु । वोतला असे ॥ ७२ ॥
परी गुणत्रयवशें । त्रिविधपणाचें लासें । श्रद्धे जें उठिलें असे । तें वोळख तूं ॥ ७३ ॥
तरी जाणिजे झाड फुलें । कां मानस जाणिजे बोलें । भोगें जाणिजे केलें । पूर्वजन्मींचें ॥ ७४ ॥
तैसीं जिहीं चिन्हीं । श्रद्धेचीं रूपें तीन्हीं । देखिजती ते वानी । अवधारीं पां ॥ ७५ ॥
स्मशानात संध्याकाळी
सात्त्विक श्रद्धेच्यांच्या मनात बहुधा स्वर्ग असतो; ते विद्या शिकतात, यज्ञक्रिया निवडतात आणि देवलोकी पडतात. राजसांचे भजन राक्षस आणि खेचरांना. तामसांचे — जीवहत्या करून बळी देणे, स्मशानात संध्याकाळी भूतप्रेतकुळांची पूजा.
तरी सात्त्विक श्रद्धा । जयांचा होय बांधा । तयां बहुतकरूनि मेधा । स्वर्गीं आथी ॥ ७६ ॥
ते विद्याजात पढती । यज्ञक्रिये निवडती । किंबहुना पडती । देवलोकीं ॥ ७७ ॥
आणि श्रद्धा राजसा । घडले जे वीरेशा । ते भजती राक्षसां । खेचरां हन ॥ ७८ ॥
श्रद्धां जे कां तामसी । ते मी सांगेन तुजपाशीं । जे कां केवळ पापराशी । आतिकर्कशी निर्दयत्वें ॥ ७९ ॥
जीववधें साधूनि बळी । भूतप्रेतकुळें मैळीं । स्मशानीं संध्याकाळीं । पूजिती जे ॥ ८० ॥
कैवल्य हा बागुल नाही
तमाचे सार काढून घडवलेले ते नर; तेच तामस श्रद्धेचे घर. हे सांगायचे कारण एवढेच — सात्त्विक श्रद्धा जतन करावी आणि बाकीच्या दोन सोडाव्या. ज्याची सात्त्विक मती निभावते त्याला कैवल्य हा बागुल नाही; ब्रह्मसूत्र न वाचले, सगळी शास्त्रे न ढवळली तरी.
ते तमोगुणाचें सार । काढूनि निर्मिले नर । जाण तामसियेचें घर । श्रद्धेचें तें ॥ ८१ ॥
ऐसी इहीं तिहीं लिंगीं । त्रिविध श्रद्धा जगीं । पैं हें ययालागीं । सांगतु असें ॥ ८२ ॥
जे हे सात्त्विक श्रद्धा । जतन करावी प्रबुद्धा । येरी दोनी विरुद्धा । सांडाविया ॥ ८३ ॥
हे सात्त्विकमति जया । निर्वाहती होय धनंजया । बागुल नोहे तया । कैवल्य तें ॥ ८४ ॥
तो न पढो कां ब्रह्मसूत्र । नालोढो सर्व शास्त्र । सिद्धांत न होत स्वतंत्र । तयाच्या हातीं ॥ ८५ ॥
एका दिव्याने दुसरा लावणे
श्रुतिस्मृतींचे अर्थ स्वतः मूर्त होऊन जगाला देणारे वडील — त्यांची पावले धरून सात्त्विक श्रद्धा चालते आणि तेच फळ त्याच्यासाठी ठेवल्यासारखे मिळते. एकाने कष्टाने दिवा लावला आणि दुसऱ्याने त्यावर आपला लावला, तर तो प्रकाशाला मुकतो का? एकाने अपार खर्चून बांधलेल्या वाड्यात वस्तीकर सुख भोगत नाही का?
परी श्रुतिस्मृतींचे अर्थ । जे आपण होऊनि मूर्त । अनुष्ठानें जगा देत । वडील जे हे ॥ ८६ ॥
तयांचीं आचरती पाउलें । पाऊनि सात्त्विकी श्रद्धा चाले । तो तेंचि फळ ठेविलें । ऐसें लाहे ॥ ८७ ॥
पैं एक दीपु लावी सायासें । आणिक तेथें लाऊं बैसें । तरी तो काय प्रकाशें । वंचिजे गा ? ॥ ८८ ॥
कां येकें मोल अपार । वेंचोनि केलें धवळार । तो सुरवाडु वस्तीकर । न भोगी काई ? ॥ ८९ ॥
हें असो जो तळें करी । तें तयाचीच तृषा हरी । कीं सुआरासीचि अन्न घरीं । येरां नोहे ? ॥ ९० ॥
गंगा फक्त गौतमासाठीच?
गंगा एकट्या गौतमासाठी आणि बाकीच्यांसाठी ओहोळ झाली का? म्हणून शास्त्र आचरणाऱ्यांना जो श्रद्धेने वरतो तो मूर्खही तरतो. पण जे शास्त्राच्या नावाने खाकरतही नाहीत आणि शास्त्रज्ञांना शिवूही देत नाहीत —
बहुत काय बोलों पैं गा । येका गौतमासीचि गंगा । येरां समस्तां काय जगां । वोहोळ जाली ? ॥ ९१ ॥
म्हणौनि आपुलियापरी । शास्त्र अनुष्ठीती कुसरी । जाणे तयांते श्रद्धाळु जो वरी । तो मूर्खुही तरे ॥ ९२ ॥
ना शास्त्राचेनि कीर नांवें । खाकरोंही नेणती जीवें । परी शास्त्रज्ञांही शिवें । टेंकों नेदिती ॥ ९३ ॥
वडिलांचिया क्रिया । देखोनि वाती वांकुलिया । पंडितां डाकुलिया । वाजविती ॥ ९४ ॥
आपलेनीचि आटोपें । धनित्वाचेनि दर्पें । साचचि पाखंडाचीं तपें । आदरिती ॥ ९५ ॥
पाखंडाची तपे
वडिलांच्या क्रिया पाहून वाकुल्या दाखवतात, पंडितांची टर उडवतात; स्वतःच्या धनमदाने पाखंडाची तपे आदरतात. दुसऱ्यांच्या अंगात सुरी घालून रक्तमांस जळत्या कुंडात ओततात, नवसासाठी बाळकांचे घास भुतांच्या तोंडी देतात. आत्मपीडा आणि परपीडा हेच बीज ते तमाच्या शेतात पेरतात.
आपुलिया पुढिलांचिया । आंगीं घालूनि कातिया । रक्तमांसा प्रणीतया । भर भरु ॥ ९६ ॥
रिचविती जळतकुंडीं । लाविती चेड्याच्या तोंडीं । नवसियां देती उंडी । बाळकांची ॥ ९७ ॥
आग्रहाचिया उजरिया । क्षुद्र देवतां वरीया । अन्नत्यागें सातरीया । ठाकती एक ॥ ९८ ॥
अगा आत्मपरपीडा । बीज तमक्षेत्रीं सुहाडा । पेरिती मग पुढां । तेंचि पिके ॥ ९९ ॥
बाहु नाहीं आपुलिया । आणि नावेतेंही धनंजया । न धरी होय तया । समुद्रीं जैसें ॥ १०० ॥
वैद्याशीच भांडणारा रोगी
ज्याला बाहू नाहीत आणि नावही धरत नाही, त्याची समुद्रात जी गत. वैद्याशी भांडून औषध फेकणारा स्वतःच आपला रोग होतो. रागाने स्वतःचेच डोळे काढणारा. काम करवील ते करतात, क्रोध मारवील ते मारतात — आणि मला दुःखाच्या ढिगाऱ्याखाली पुरतात.
कां वैद्यातें करी सळा । रसु सांडी पाय खोळां । तो रोगिया जेवीं जिव्हाळा । सवता होय ॥ १०१ ॥
नाना पडिकराचेनि सळें । काढी आपुलेचि डोळे । तें वानवसां आंधळें । जैसें ठाके ॥ १०२ ॥
तैसें तयां आसुरां होये । निंदूनि शास्त्रांची सोये । सैंघ धांवताती मोहें । आडवीं जे कां ॥ १०३ ॥
कामु करवी तें करिती । क्रोधु मारवी ते मारिती । किंबहुना मातें पुरिती । दुःखाचा गुंडां ॥ १०४ ॥
आपुलां परावां देहीं । दुःख देती जें जें कांहीं । मज आत्मया तेतुलाही । होय शीणु ॥ १०५ ॥
तेव्हा मला स्मर
स्वतःच्या किंवा दुसऱ्याच्या देहाला ते जे दुःख देतात, त्याचा शीण मज आत्म्याला होतो. अशांना वाचेच्या टोकानेही शिवू नये, पण टाळायचे तर सांगावे लागते. प्रेत बाहेर काढतात, अंत्यजाशी संभाषण टाळतात — पण घाण हाताने धुतात का? अर्जुना, असे दिसले की मला स्मर; दुसरे प्रायश्चित्त इथे चालणार नाही.
पैं वाचेचेनिही पालवें । पापियां तयां नातळावें । परी पडिलें सांगावें । त्यजावया ॥ १०६ ॥
प्रेत बाहिरें घालिजे । कां अंत्यजु संभाषणीं त्यजिजे । हें असो हातें क्षाळिजे । कश्मलातें ? ॥ १०७ ॥
तेथ शुद्धीचिया आशा । तो लेपु न मनवे जैसा । तयांतें सांडावया तैसा । अनुवादु हा ॥ १०८ ॥
परी अर्जुना तूं तयांतें । देखसी तैं स्मर हो मातें । जे आन प्रायश्चित्त येथें । मानेल ना ॥ १०९ ॥
म्हणौनि जे श्रद्धा सात्त्विकी । पुढती तेचि पैं येकी । जतन करावी निकी । सर्वांपरी ॥ ११० ॥
आहारावाचून बळकट हेतू नाही
म्हणून सात्त्विक पोसेल अशी संगत धरावी आणि तसाच आहार घ्यावा. स्वभाववाढीला आहारावाचून बळकट हेतू नाही. सावध माणूस मदिरा घेतो आणि त्याच क्षणी माजतो. अमृत घेतले की मरण टळते आणि विष घेतले की ते स्वतःसारखे करून टाकते.
तरी धरावा तैसा संगु । जेणें पोखे सात्त्विक लागु । सत्त्ववृद्धीचा भागु । आहारु घेपें ॥ १११ ॥
एर्हवीं तरी पाहीं । स्वभाववृद्धीच्या ठाईं । आहारावांचूनि नाहीं । बळी हेतु ॥ ११२ ॥
प्रत्यक्ष पाहें पां वीरा । जो सावध घे मदिरा । तो होऊनि ठाके माजिरा । तियेचि क्षणीं ॥ ११३ ॥
कां जो साविया अन्नरसु सेवी । तो व्यापिजे वातश्लेष्मस्वभावीं । काय ज्वरु जालिया निववी । पयादिक ? ॥ ११४ ॥
नातरी अमृत जयापरी । घेतलिया मरण वारी । कां आपुलिया{ऐ}सें करी । जैसें विष ॥ ११५ ॥
भांडे तापले की आतले पाणी
जसा आहार तसा धातू, आणि धातूसारखा आतला भाव पोसतो. भांड्याच्या तापाने आतले पाणीही तापते, तशी धातूंच्या वशात चित्तवृत्ती येते. म्हणून सात्त्विक रस सेवावा. आता सात्त्विक, राजस आणि तामस आहार कोणता.
तेवीं जैसा घेपे आहारु । धातु तैसाचि होय आकारु । आणि धातु ऐसा अंतरु । भावो पोखे ॥ ११६ ॥
जैसें भांडियाचेनि तापें । आंतुलें उदकही तापे । तैसी धातुवशें आटोपे । चित्तवृत्ती ॥ ११७ ॥
म्हणौनि सात्त्विकु रसु सेविजे । तैं सत्त्वाची वाढी पाविजे । राजसा तामसा होईजे । येरी रसीं ॥ ११८ ॥
तरी सात्त्विक कोण आहारु । राजसा तामसा कायी आकारु । हें सांगों करीं आदरु । आकर्णनीं ॥ ११९ ॥
आणि एकसरें आहारा । कैसेनि तिनी मोहरा । जालिया तेही वीरा । रोकडें दाऊं ॥ १२० ॥
जेवणारा गुणांचा दास
पदार्थ ठरतो तो जेवणाऱ्याच्या रुचीने, आणि जेवणारा गुणांचा दास. जीव कर्ता-भोक्ता गुणांमुळे त्रिविध होतो, म्हणून आहार त्रिविध, यज्ञ त्रिविध, तप आणि दानही. सत्त्वाकडे पडलेल्याची मेच गोड रसांकडे.
तरी जेवणाराचिया रुची । निष्पत्ति कीं बोनियांची । आणि जेवितां तंव गुणांची । दासी येथ ॥ १२१ ॥
जे जीव कर्ता भोक्ता । तो गुणास्तव स्वभावता । पावोनियां त्रिविधता । चेष्टे त्रिधा ॥ १२२ ॥
म्हणौनि त्रिविधु आहारु । यज्ञुही त्रिप्रकारु । तप दान हन व्यापारु । त्रिविधचि ते ॥ १२३ ॥
पैं आहार लक्षण पहिले? । सांगों जें म्हणितलें । तें आईक गा भलें । रूप करूं ॥ १२४ ॥
तरी सत्त्वगुणाकडे । जें दैवें भोक्ता पडे । तैं मधुरीं रसीं वाढे । मेचु तया ॥ १२५ ॥
गुरुमुखीच्या अक्षरासारखे
स्वतःच सुरस द्रव्ये, स्वतःच गोड पदार्थ, भरपूर स्नेहाने सुपक्व; आकाराने डगळे नाहीत, स्पर्शाला मऊ, जिभेला स्नेहाळ; रसाने दाट पण वर सैल, ओलसर, आगीच्या तापाने नीट मोकळे झालेले. आकाराने लहान पण परिणामाने मोठे — गुरुमुखीच्या अक्षरासारखे; थोड्यानेच तृप्ती राहते.
आंगेंचि द्रव्यें सुरसें । जे आंगेंचि पदार्थ गोडसे । आंगेंचि स्नेहें बहुवसें । सुपक्वें जियें ॥ १२६ ॥
आकारें नव्हती डगळें । स्पर्शें अति मवाळें । जिभेलागीं स्नेहाळें । स्वादें जियें ॥ १२७ ॥
रसें गाढीं वरी ढिलीं । द्रवभावीं आथिलीं । ठायें ठावो सांडिलीं । अग्नितापें ॥ १२८ ॥
आंगें सानें परीणामें थोरु । जैसें गुरुमुखींचें अक्षरु । तैशी अल्पीं जिहीं अपारु । तृप्ति राहे ॥ १२९ ॥
आणि मुखीं जैसीं गोडें । तैसीचिहि ते आंतुलेकडे । तिये अन्नीं प्रीति वाढे । सात्त्विकांसी ॥ १३० ॥
आयुष्यनदी उसळते
तोंडाला जसे गोड तसेच आतही. असे सात्त्विक भोज्य म्हणजे आयुष्याचे त्राण; या रसाचा देहात पाऊस पडला की आयुष्यनदी दिवसेंदिवस उसळते. दिवसाच्या उन्नतीला सूर्य, तसा सत्त्वाच्या पाळतीला हा. शरीर आणि मनाला बळ देणारा; मग रोगांची दशा कुठली?
एवं गुणलक्षण । सात्त्विक भोज्य जाण । आयुष्याचें त्राण । नीच नवें हें ॥ १३१ ॥
येणें सात्त्विक रसें । जंव देहीं मेहो वरीषे । तंव आयुष्यनदी उससे । दिहाचि दिहा ॥ १३२ ॥
सत्त्वाचिये कीर पाळती । कारण हाचि सुमती । दिवसाचिये उन्नती । भानु जैसा ॥ १३३ ॥
आणि शरीरा हन मानसा । बळाचा पैं कुवासा । हा आहारु तरी दशा । कैंची रोगां ॥ १३४ ॥
हा सात्त्विकु होय भोग्यु । तैं भोगावया आरोग्यु । शरीरासी भाग्यु । उदयलें जाणो ॥ १३५ ॥
राजसाची चव
सात्त्विक आहाराचा हा सबाह्य उपकार. आता राजसाची आवड — कालकूटाहून फक्त किंचित कमी कडू, चुन्याहून अधिक आंबट; कणकेला पाणी घालावे तसे मीठ घालतो, आणि इतर रसांची मेळवणही तेवढीच.
आणि सुखाचें घेणें देणें । निकें उवाया ये येणें । हें असो वाढे साजणें । आनंदेंसीं ॥ १३६ ॥
ऐसा सात्त्विकु आहारु । परीणमला थोरु । करी हा उपकारु । सबाह्यासी ॥ १३७ ॥
आतां राजसासि प्रीती । जिहीं रसीं आथी । करूं तयाही व्यक्ती । प्रसंगें गा ॥ १३८ ॥
तरी मारें उणें काळकुट । तेणें मानें जें कडुवट । कां चुनियाहूनि दासट । आम्ल हन ॥ १३९ ॥
कणिकीतें जैसें पाणी । तैसेंचि मीठ बांधया आणी । तेतुलीच मेळवणी । रसांतरांची ॥ १४० ॥
उन्हाच्या निमित्ताने आग गिळतो
एवढे खारट त्याला आवडते; उन्हाच्या निमित्ताने तो तोंडाने आगच गिळतो. वाफेच्या टोकाला वातही पेटावी इतके ऊन मागतो. घावावाचून रुतणारे तिखट खातो. राखेहून कोरडे; जिभेला डसणारे त्याला फार आवडते — खाताना दातांचा दातांवर आदळ होतो तेच त्याला सुख.
ऐसें खारट अपाडें । राजसा तया आवडे । ऊन्हाचेनि मिषें तोंडें । आगीचि गिळी ॥ १४१ ॥
वाफेचिया सिगे । वातीही लाविल्या लागे । तैसें उन्ह मागे । राजसु तो ॥ ११४२ ॥
वावदळ पाडूनि ठाये । साबळु डाहारला आहे । तैसें तीख तो खाये । जें घायेविण रुपे ॥ १४३ ॥
आणि राखेहूनि कोरडें । आंत बाहेरी येके पाडें । तो जिव्हादंशु आवडे । बहु तया ॥ १४४ ॥
परस्परें दांतां । आदळु होय खातां । तो गा तोंडीं घेतां । तोषों लागे ॥ १४५ ॥
नाकातोंडातून धूर
आधीच चुरचुरीत द्रव्ये आणि वर मोहरीची फोडणी, की नाकातोंडातून धूर निघावा — असे रायते त्याला प्राणाहून प्रिय. तोंडाला न पुरे म्हणून अन्नाच्या निमित्ताने तो पोटात आग भरतो; मग लवंगा-सुंठ, आणि जमिनीवर-शय्येवर तोंडापासून पाण्याचे पात्र सुटत नाही.
आधींच द्रव्यें चुरमुरीं । वरी परवडिजती मोहरी । जियें घेतां होती धुवारी । नाकेंतोंडें ॥ १४६ ॥
हें असो उगें आगीतें । म्हणे तैसें राइतें । पढियें प्राणापरौतें । राजसासि गा ॥ १४७ ॥
ऐसा न पुरोनि तोंडा । जिभा केला वेडा । अन्नमिषें अग्नि भडभडां । पोटीं भरी ॥ १४८ ॥
तैसाचि लवंगा सुंठे । मग भुईं गा सेजे खाटे । पाणियाचें न सुटे । तोंडोनि पात्र ॥ १४९ ॥
ते आहार नव्हती घेतले । व्याधिव्याळ जे सुतले । ते चेववावया घातलें । माजवण पोटीं ॥ १५० ॥
झोपलेले व्याधिसर्प
ते आहार नव्हेत — झोपलेले व्याधिसर्प जागवायला पोटात घातलेले माजवण. मग रोग एकमेकांच्या चुरशीने उठतात; राजस आहार केवळ दुःखाने फळतो. आता तामस, आणि किळस वाटू देऊ नका — म्हैस ओकलेले खाते तसे तो कुजके-उष्टे खातो.
तैसें एकमेकां सळें । रोग उठती एके वेळे । ऐसा राजसु आहारु फळे । केवळ दुःखें ॥ १५१ ॥
एवं राजसा आहारा । रूप केलें धनुर्धरा । परीणामाचाहि विसुरा । सांगितला ॥ १५२ ॥
आतां तया तामसा । आवडे आहारु जैसा । तेंही सांगों चिळसा । झणें तुम्ही ॥ १५३ ॥
तरी कुहिलें उष्टें खातां । न मनिजे तेणें अनहिता । जैसें कां उपहिता । म्हैसी खाय ॥ १५४ ॥
निपजलें अन्न तैसें । दुपाहरीं कां येरें दिवसें । अतिकरें तैं तामसें । घेईजे तें ॥ १५५ ॥
वाघासारखा वाट पाहतो
दुपारी शिजलेले दुसऱ्या दिवशी, अर्धवट उकडलेले किंवा पार करपलेले; रसालाच न आलेले. पूर्ण निष्पत्ती आणि रस असलेले अन्न अशी त्याला प्रतीतीच नाही. चुकून चांगले अन्न समोर आले तर घाण सुटेपर्यंत तो वाघासारखा वाट पाहतो.
नातरी अर्ध उकडिलें । कां निपट करपोनि गेलें । तैसेंही खाय चुकलें । रसा जें येवों ॥ १५६ ॥
जया कां आथि पूर्ण निष्पत्ती । जेथ रसु धरी व्यक्ती । तें अन्न ऐसी प्रतीती । तामसा नाहीं ॥ १५७ ॥
ऐसेनि कहीं विपायें । सदन्ना वरपडा होये । तरी घाणी सुटे तंव राहे । व्याघ्रु जैसा ॥ १५८ ॥
कां बहुवें दिवशीं वोलांडिलें । स्वादपणें सांडिलें । शुष्क अथवा सडलें । गाभिणेंही हो ॥ १५९ ॥
तेंही बाळाचे हातवरी । चिवडिलें जैसी राडी करी । का सवें बैसोनि नारी । गोतांबील करी ॥ १६० ॥
निषिद्धाची आवड
कितीतरी दिवसांचे, चव गेलेले, शुष्क किंवा सडलेले, किडलेलेही; बाळाच्या हाताने चिवडून राडी केलेले — तेही त्याला सुखभोजन, आणि तरी तो धाय धरत नाही. खरा चमत्कार म्हणजे निषिद्धाचीच त्याला आवड. ते अपवित्र तोंडाला लागताक्षणी तो पापाचे पात्र होतो.
ऐसेनि कश्मळें जैं खाय । तैं तया सुखभोजन ऐसें होय । परी येणेंही न धाय । पापिया तो ॥ १६१ ॥
मग चमत्कारु देखा । निषेधाचा आंबुखा । जया का सदोखा । कुद्रव्यासी ॥ १६२ ॥
तया अपेयांच्या पानीं । अखाद्यांच्या भोजनीं । वाढविजे उतान्ही । तामसें तेणें ॥ १६३ ॥
एवं तामस जेवणारा । ऐसैसी मेचु हे वीरा । तयाचें फल दुसरां । क्षणीं नाहीं ॥ १६४ ॥
जे जेव्हांचि हें अपवित्र । शिवे तयाचें वक्त्र । तेव्हांचि पापा पात्र । जाला तो कीं ॥ १६५ ॥
पोटभरतीची यातना
त्यापुढे जे जेवतो ती मेजवानी नव्हे, पोटभरतीची यातना. शिरच्छेदाने काय होते किंवा आगीत शिरले की कसे वाटते हे विचारावे लागत नाही — तो नुसते सहन करत असतो. आता यज्ञही तीन प्रकारचा.
यावरतें जें जेवीं । ते जेविती वोज न म्हणावी । पोटभरती जाणावी । यातना ते ॥ १६६ ॥
शिरच्छेदें काय होये । का आगीं रिघतां कैसें आहे । हें जाणावें काई पाहें । परी साहातुचि असे ॥ १६७ ॥
म्हणौनि तामसा अन्ना । परीणामु गा सिनाना । न सांगोंचि गा अर्जुना । देवो म्हणे ॥ १६८ ॥
आतां ययावरी । आहाराचिया परी । यज्ञुही अवधारीं । त्रिधा असे ॥ १६९ ॥
परी तिहींमाजीं प्रथम । सात्त्विक यज्ञाचें वर्म । आईक पां सुमहिम - । शिरोमणी ॥ १७० ॥
पतिव्रतेचा मनोधर्म
सात्त्विक यज्ञ — पतिव्रतेचा मनोधर्म एकाच प्रियोत्तमावाचून दुसरी इच्छा वाढू देत नाही तसा; गंगा सिंधूला पोहोचल्यावर पुढे सरकत नाही तशी; आत्मा दिसल्यावर वेद उगा राहतो तसा. झाडाच्या मुळाला पोहोचलेले पाणी परत जात नाही, त्याच्याच अंगात जिरते.
तरी एकु प्रियोत्तमु-/ । वांचोनि वाढों नेदी कामु । जैसा का मनोधर्मु । पतिव्रतेचा ॥ १७१ ॥
नाना सिंधूतें ठाकोनि गंगा । पुढारां न करीचि रिगा । का आत्मा देखोनि उगा । वेदु ठेला ॥ १७२ ॥
तैसें जे आपुल्या स्वहितीं । वेंचूनियां चित्तवृत्ती । नुरवितीचि अहंकृती । फळालागीं ॥ १७३ ॥
पातलेया झाडाचें मूळ । मागुतें सरों नेणेंचि जळ । जिरालें गां केवळ । तयाच्याचि आंगीं ॥ १७४ ॥
तैसें मनें देहीं । यजननिश्चयाच्या ठायीं । हारपोनि जें कांहीं । वांछितीना ॥ १७५ ॥
यज्ञविद्याच रूपाला आली
फळाची वांच्छा सोडून, स्वधर्मावाचून विरक्तपणे केलेला यज्ञ सर्वांगाने अलंकृत. आरशात डोळा आपणच पाहावा, तळहातावरच्या दिव्याने रत्न पाहावे, उगवत्या सूर्याने वाट दिसावी — तशी वेदाची नक्की जाण. कुंडे, मंडप, वेदी आणि इतर सामग्री जणू विधीनेच आपली जमवली.
तिहीं फळवांच्छात्यागीं । स्वधर्मावांचूनि विरागीं । कीजे तो यज्ञु सर्वांगीं । अळंकृतु ॥ १७६ ॥
परी आरिसा आपणपें । डोळां जैसें घेपें । कां तळहातींचें दीपें । रत्न पाहिजे ॥ १७७ ॥
नाना उदितें दिवाकरें । गमावा मार्गु दिठी भरे । तैसा वेदु निर्धारें । देखोनियां ॥ १७८ ॥
तियें कुंडें मंडप वेदी । आणीकही संभारसमृद्धी । ते मेळवणी जैसी विधी । आपणपां केली ॥ १७९ ॥
सकळावयव उचितें । लेणीं पातलीं जैसीं आंगातें । तैसे पदार्थ जेथिंचे तेथें । विनियोगुनी ॥ १८० ॥
तुळस राजमान्य असल्यासारखी
सगळ्या अवयवांना उचित दागिने यावेत तसे पदार्थ जागच्या जागी. यज्ञविद्याच रूपाला आली आहे असा सांगोपांग याग, आणि तोही मोठेपणाचा लागू न उठवता — अंगणातली तुळस राजमान्य असल्यासारखी जपावी, पण फळ-फूल-सावलीचा आश्रय नाही. हाच सात्त्विक याग. आता श्राद्धाला राजाला आमंत्रण दिल्यासारखा —
काय वानूं बहुतीं बोलीं । जैसी सर्वाभरणीं भरली । ते यज्ञविद्याचि रूपा आली । यजनमिषें ॥ १८१ ॥
तैसा सांगोपांगु । निफजे जो यागु । नुठऊनियां लागु । महत्त्वाचा ॥ १८२ ॥
प्रतिपाळु तरी पाटाचा । झाडीं कीजे तुळसीचा । परी फळा फुला छायेचा । आश्रयो नाहीं ॥ १८३ ॥
किंबहुना फळाशेवीण । ऐसेया निगुती निर्माण । होय तो यागु जाण । सात्त्विकु गा ॥ १८४ ॥
आतां यज्ञु कीर वीरेशा । करी पैं याचि{ऐ}सा । परी श्राद्धालागीं जैसा । अवंतिला रावो ॥ १८५ ॥
‘दीक्षित होईन, मान्य होईन’
‘राजा घरी आला तर पुष्कळ उपयोग, कीर्तीही होते आणि श्राद्धही चुकत नाही.’ तसा आवाका धरून — ‘स्वर्ग मिळेल, दीक्षित होईन, लोकांत मान्य होईन, आणि यागही घडेल.’ केवळ फळासाठी आणि मोठेपणा गाजवण्यासाठी केलेला तो राजस. आणि तामस — पशुपक्ष्यांच्या विवाहात जोशी असावा तसा, मुळात नुसता आग्रह.
जरी राजा घरासि ये । तरी बहुत उपेगा जाये । आणि कीर्तीही होये । श्राद्ध न ठके ॥ १८६ ॥
तैसा धरूनि आवांका । म्हणे स्वर्गु जोडेल असिका । दीक्षितु होईन मान्यु लोकां । घडेल यागु ॥ १८७ ॥
ऐसी केवळ फळालागीं । महत्त्व फोकारावया जगीं । पार्था निष्पत्ति जे यागीं । राजस पैं ते ॥ १८८ ॥
आणि पशुपक्षिविवाहीं । जोशी कामापरौता नाहीं । तैसा तामसा यज्ञा पाहीं । आग्रहोचि मूळ ॥ १८९ ॥
वारया वाट न वाहे । कीं मरण मुहूर्त पाहे । निषिद्धांसीं बिहे । आगी जरी ॥ १९० ॥
निपुत्रिकाचे घर लुटले जावे तसे
तामसाच्या आचारात विधीचा अडथळा नाही म्हणून तो उच्छृंखल. विधीची चाड नाही, मंत्र नाही, तोंडात काय घालतो याचीही फिकीर नाही. ब्राह्मणाशी वैराचा सूर, मग दक्षिणा कुठली. सगळे वायाच खर्च होते आणि श्रद्धेचे मुख दिसत नाही — निपुत्रिकाचे घर लुटले जावे तसे. हाच तामस याग.
तरी तामसाचिया आचारा । विधीचा आथी वोढावारा । म्हणूनि तो धनुर्धरा । उत्सृंखळु ॥ १९१ ॥
नाहीं विधीची तेथ चाड । नये मंत्रादिक तयाकड । अन्नजातां न सुये तोंड । मासिये जेवीं ॥ १९२ ॥
वैराचा बोधु ब्राह्मणा । तेथ कें रिगेल दक्षिणा । अग्नि जाला वाउधाणा । वरपडा जैसा ॥ १९३ ॥
तैसें वायांचि सर्वस्व वेंचे । मुख न देखती श्रद्धेचें । नागविलें निपुत्रिकाचें । जैसें घर ॥ १९४ ॥
ऐसा जो यज्ञाभासु । तया नाम यागु तामसु । आइकें म्हणे निवासु । श्रियेचा तो ॥ १९५ ॥
गंगेचे एकच पाणी
गंगेचे एकच पाणी वेगवेगळ्या पाटांनी नेले की एकात मळ आणि एकात शुद्धी. तसे तपही तीन रूपांचे — एक पाप देते, एक उद्धरते. पण आधी तप म्हणजे काय: शारीर, मानसिक आणि वाचिक.
आता गंगेचें एक पाणी । परी नेलें आनानीं वाहणीं । एक मळीं एक आणी । शुद्धत्व जैसें ॥ १९६ ॥
तैसें तिहीं गुणीं तप । येथ जाहलें आहे त्रिरूप । तें एक केलें दे पाप । उद्धरी एक ॥ १९७ ॥
तरी तेंचि तिहीं भेदीं । कैसेनि पां म्हणौनि सुबुद्धी । जाणों पाहासी तरी आधीं । तपचि जाण ॥ १९८ ॥
येथ तप म्हणजे काई । तें स्वरूप दाऊं पाहीं । मग भेदिलें गुणीं तिहीं । तें पाठीं बोलों ॥ १९९ ॥
तरी तप जें कां सम्यक् । तेंही त्रिविध आइक । शारीर मानसिक । शाब्द गा ॥ २०० ॥
शारीर तप
शंकर किंवा हरी प्रिय असल्यास त्यांच्या देवालयांच्या यात्रा करणे, आठही प्रहर पायांशी सेवा करणे; देवांगण झाडायला आणि अंगोपचार पुरवायला हात शोभवणे; लिंग किंवा प्रतिमा दिसताच पडलेल्या काठीसारखे साष्टांग लोटणे; विधी-विनयात वडील असलेल्या ब्राह्मणांची नीट सेवा करणे.
आतां गा तिहीं माझारीं । शारीर तंव अवधारीं । तरी शंभु कां श्रीहरी । पढियंता होय ॥ २०१ ॥
तया प्रिया देवतालया । यात्रादिकें करावया । आठही पाहार जैसें पायां । उळिग घापे ॥ २०२ ॥
देवांगणमिरवणियां । अंगोपचार पुरवणियां । करावया म्हणियां । शोभती हात ॥ २०३ ॥
लिंग कां प्रतिमा दिठी । देखतखेंवों अंगेष्टी । लोटिजे कां काठी । पडली जैसी ॥ २०४ ॥
आणि विधिविनयादिकीं । गुणीं वडील जे लोकीं । तया ब्राह्मणाची निकी । पाइकी कीजे ॥ २०५ ॥
मातापिता हेच पहिले तीर्थ
प्रवासाने किंवा संकटाने शिणलेल्यांना सुखात आणणे; सगळ्या तीर्थांच्या आघाडीवर असलेल्या मातापितरांच्या सेवेला शरीर ओवाळणे; संसाराचा शीण भेटताक्षणी हरणाऱ्या गुरूला ज्ञानदानासाठी भजणे; स्वधर्माच्या भट्टीत देहाचा किट झाडणे; प्रत्येक भूतमात्रात वस्तूला नमणे.
अथवा प्रवासें कां पीडा । का शिणले जे सांकडां । ते जीव सुरवाडा । आणिजती ॥ २०६ ॥
सकल तीर्थांचिये धुरे । जियें कां मातापितरें । तयां सेवेसी कीर शरीरें । लोण कीजे ॥ २०७ ॥
आणि संसारा{ऐ}सा दारुणु । जो भेटलाचि हरी शीणु । तो ज्ञानदानीं सकरुणु । भजिजे गुरु ॥ २०८ ॥
आणि स्वधर्माचा आगिठां । देह जाड्याचिया किटा । आवृत्तिपुटीं सुभटा । झाडी कीजे ॥ २०९ ॥
वस्तु भूतमात्रीं नमिजे । परोपकारीं भजिजे । स्त्रीविषयीं नियमिजे । नांवें नांवें ॥ २१० ॥
गवताची काडीही तोडू नये
भूतमात्राच्या नावाने गवताची काडीही ओरबाडू नये; छेदभेद सोडावेत. अशी वागणूक शरीरात उजळली की शारीर तप फुलले. हे सगळे देहाच्या प्रधानपणाने होते म्हणून त्याला शारीर तप म्हणतो. आता वाणीचे.
जन्मतेनि प्रसंगे । स्त्रीदेह शिवणें आंगें । तेथूनि जन्म आघवें । सोंवळें कीजे ॥ २११ ॥
भुतमात्राचेनि नांवें । तृणही नासुडावें । किंबहुना सांडावे । छेद भेद ॥ २१२ ॥
ऐसैसी जैं शरीरीं । रहाटीची पडे उजरी । तैं शारीर तप घुमरी । आलें जाण ॥ २१३ ॥
पार्था समस्तही हें करणें । देहाचेनि प्रधानपणें । म्हणौनि ययातें मी म्हणें । शारीर तप ॥ २१४ ॥
एवं शारीर जें तप । तयाचें दाविलें रूप । आतां आइक निष्पाप । वाङ्मय तें ॥ २१५ ॥
झोपलेल्याला न दुखवता सुख
परिसाने लोखंडाचे वजन न तोडता सोने करावे; तसे झोपलेल्याला न दुखवता सुख निपजावे असे साधुत्व ज्या बोलण्यात असते. पाणी मुळाला जाते आणि गवतही प्रसंगाने जगते — तसे एकाला बोललेले सर्वांचे हित होते. अमृताची नदी मिळाली तर ती मरणाऱ्याला अमर करते, स्नानाने पापताप हरते आणि गोडही लागते.
तरी लोहाचें आंग तुक । न तोडितांचि कनक । केलें जैसें देख । परीसें तेणें ॥ २१६ ॥
तैसें न दुखवितां सेजे । जावळिया सुख निपजे । ऐसें साधुत्व कां देखिजे । बोलणां जिये ॥ २१७ ॥
पाणी मुदल झाडा जाये । तृण ते प्रसंगेंचि जियें । तैसें एका बोलिलें होये । सर्वांहि हित ॥ २१८ ॥
जोडे अमृताची सुरसरी । तैं प्राणांतें अमर करी । स्नानें पाप ताप वारी । गोडीही दे ॥ २१९ ॥
तैसा अविवेकुही फिटे । आपुलें अनादित्व भेटे । आइकतां रुचि न विटे । पीयुषीं जैसी ॥ २२० ॥
वाचेतली ब्रह्मशाळा
तसा अविवेक फिटतो, स्वतःचे अनादित्व भेटते आणि ऐकताना रुची विटत नाही. कोणी विचारले तर बोलणे असे असावे; नाहीतर वेदपठण किंवा नाम. तीन वेद वाचेच्या भुवनात प्रतिष्ठित — तोंडात ब्रह्मशाळाच बांधली. किंवा एखादे नाव, शैव असो वा वैष्णव, वाचेत वसते ते वाचिक तप.
जरी कोणी करी पुसणें । तरी होआवें ऐसें बोलणें । नातरी अवर्तणें । निगमु का नाम ॥ २२१ ॥
ऋग्वेदादि तिन्ही । प्रतिष्ठीजती वाग्भुवनीं । केली जैसी वदनीं । ब्रह्मशाळा ॥ २२२ ॥
नातरी एकाधें नांव । तेंचि शैव का वैष्णव । वाचे वसे तें वाग्भव । तप जाणावें ॥ २२३ ॥
आतां तप जें मानसिक । तेंही सांगों आइक । म्हणे लोकनाथनायक । नायकु तो ॥ २२४ ॥
तरी सरोवर तरंगीं । सांडिलें आकाश मेघीं । का चंदनाचें उरगीं । उद्यान जैसें ॥ २२५ ॥
सरोवराने लाटा सोडाव्या
मानसिक तप — सरोवराने लाटा सोडाव्या, आकाशाने ढग, चंदनाच्या बागेने साप; चंद्राने कलावैषम्य, क्षीरसमुद्राने मंदराचल. तशी विकल्पांची जाळी सगळी सोडून गेल्यावर मन केवळ स्वरूपात राहते. तापाविना प्रकाश, जडत्वाविना रस, पोकळीविना अवकाश.
नाना कळावैषम्यें चंद्रु । कां सांडिला आधीं नरेंद्रु । नातरी क्षीरसमुद्रु । मंदराचळें ॥ २२६ ॥
तैसीं नाना विकल्पजाळें । सांडुनि गेलिया सकळें । मन राहे का केवळें । स्वरूपें जें ॥ २२७ ॥
तपनेंवीण प्रकाशु । जाड्येंवीण रसीं रसु । पोकळीवीण अवकाशु । होय जैसा ॥ २२८ ॥
तैसी आपली सोय देखे । आणि आपलिया स्वभावा मुके । हिंवली जैसी आंगिकें । हिवों नेदी निजांग ॥ २२९ ॥
तैसें न चलतें कळंकेंवीण । शशिबिंब जैसें परीपूर्ण । तैसें चोखी शृंगारपण । मनाचें जें ॥ २३० ॥
वैराग्याची खपली भरली
वैराग्याची खपली भरली, मनाची धाप आणि कंप जिरले, आणि निजबोधाची नुसती वाफ उरली. शास्त्रविचारासाठी तोंड चालवावे, ती वाचेची दोरीही ते हाती धरत नाही. स्वलाभ झाल्याने मन मनपणही धरत नाही — मिठाने स्वतःच्याच निजाला शिवावे तसे. मग इंद्रियांच्या वाटेने विषयांच्या गावाला धावणारे भाव उठणार कुठून?
बुजाली वैराग्याची वोरप । जिराली मनाची धांप कांप । तेथ केवळ जाली वाफ । निजबोधाची ॥ २३१ ॥
म्हणौनि विचारावया शास्त्र । राहाटवावें जें वक्त्र । तें वाचेचेंही सूत्र । हातीं न धरी ॥ २३२ ॥
तें स्वलाभ लाभलेपणें । मन मनपणाही धरूं नेणें । शिवतलें जैसें लवणें । आपुलें निज ॥ २३३ ॥
तेथ कें उठिती ते भाव । जिहीं इंद्रियमार्गीं धांव । घेऊनि ठाकावे गांव । विषयांचे ते ॥ २३४ ॥
म्हणौनि तिये मानसीं । भावशुद्धिचि असे अपैसी । रोमशुचि जैसी । तळहातासी ॥ २३५ ॥
तळहाताची रोमशुद्धी
त्या मनात भावशुद्धी आपोआपच — तळहाताला केस नसतात तशी. ही दशा मनाला आली की ते मनोतप या नावाला पात्र. देह, वाचा आणि चित्त अशा तीन प्रकारचे सामान्य तप सांगितले; आता गुणांच्या संगतीने हेच पुन्हा तीन प्रकारांत.
काय बहु बोलों अर्जुना । जैं हे दशा ये मना । तैं मनोतपाभिधाना । पात्र होय ती ॥ २३६ ॥
परी ते असो हें जाण । मानस तपाचें लक्षण । देवो म्हणे संपूर्ण । सांगितलें ॥ २३७ ॥
एवं देहवाचाचित्तें । जें पातलें त्रिविधत्वातें । तें सामान्य तप तूतें । परीसविलें गा ॥ २३८ ॥
आतां गुणत्रयसंगें । हेंचि विशेषीं त्रिविधीं रिगे । तेंही आइक चांगें । प्रज्ञाबळें ॥ २३९ ॥
तरी हेंचि तप त्रिविधा । जें दाविलें तुज प्रबुद्धा । तेंचि करीं पूर्णश्रद्धा । सांडूनि फळ ॥ २४० ॥
मोठेपणाच्या शिंगावर
पूर्ण श्रद्धेने, फळ सोडून, आस्तिक्यबुद्धीने आचरले ते सात्त्विक. आणि तपस्वी म्हणून स्वतःची स्थापना करायला, जगात दुजेपण मांडून मोठेपणाच्या शिंगावर बसायला; त्रिभुवनाचा सन्मान मिळवायला, पहिल्या आसनावरच्या भोजनाला —
जैं पुरतिया सत्त्वशुद्धी । आचरिजे आस्तिक्यबुद्धी । तैं तयातेंचि गा प्रबुद्धी । सात्त्विक म्हणिपे ॥ २४१ ॥
नातरी तपस्थापनेलागीं । दुजेपण मांडूनि जगीं । महत्त्वाच्या शृंगीं । बैसावया ॥ २४२ ॥
त्रिभुवनींचिया सन्माना । न वचावें ठाया आना । धुरेचिया आसना । भोजनालागीं ॥ २४३ ॥
विश्वाचिया स्तोत्रा । आपण होआवया पात्रा । विश्वें आपलिया यात्रा । कराविया यावें ॥ २४४ ॥
लोकांचिया विविधा पूजा । आश्रयो न धरावया दुजा । भोग भोगावे वोजा । महत्त्वाचिया ॥ २४५ ॥
अंग हीन असल्याचे मिरवणे
विश्वाच्या स्तुतीचे पात्र व्हायला, विश्वाने आपली यात्रा करावी म्हणून; लोकांच्या पूजेला दुसरा आश्रय उरू नये म्हणून. अंग आणि बोल तपाने माखून स्वतःला विकणे — अंगहीन असल्याचे मिरवावे तसे. धनमानाच्या आशेने केलेले ते राजस तप; आणि निष्फळ दिसले की तो ते मध्येच सोडतो.
अंग बोल माखूनि तपें । विकावया आपणपें । अंगहीन पडपे । जियापरी ॥ २४६ ॥
हें असो धनमानीं आस । वाढौनी तप कीजे सायास । तैं तेंचि तप राजस । बोलिजे गा ॥ २४७ ॥
परी पहुरणी जें दुहिलें । तैं तें गुरूं न दुभेचि व्यालें । का उभें शेत चारिलें । पिकावया नुरे ॥ २४८ ॥
तैसें फोकारितां तप । कीजे जें साक्षेप । तें फळीं तंव सोप । निःशेष जाय ॥ २४९ ॥
ऐसें निर्फळ देखोनि करितां । माझारीं सांडी पंडुसुता । म्हणौनि नाहीं स्थिरता । तपा तया ॥ २५० ॥
ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.