मुख्य मजकुराकडे जा
WhatsUp मराठी कोश
—
ज्ञानेश्वरी — अध्याय सतरावा

साहित्य

ज्ञानेश्वरी — अध्याय सतरावा

ओव्या २५१–४३३

Dnyaneshwari — Adhyay 17, part 2

रचना — संत ज्ञानेश्वर · १२७५–१२९६

सारांश

श्रद्धाही सात्त्विक, राजस आणि तामस अशी तीन प्रकारची असते. त्यानुसार माणसाचा आहार, त्याचे तप, त्याचे दान आणि त्याचे बोलणेही बदलते. ‘ॐ तत् सत्’ या तीन अक्षरांचे विवेचन येथे येते. श्रद्धा म्हणजे नेमके काय, हे तपासून पाहणारा अध्याय.

एर्हवीं तरी आकाश मांडी ।जो गर्जोनि ब्रह्मांड फोडी ।तो अवकाळु मेघु काय घडी ।राहात आहे ? ॥ २५१ ॥
तैसें राजस तप जें होये ।तें फळीं कीर वांझ जाये ।परी आचरणींही नोहे ।निर्वाहतें गा ॥ २५२ ॥
आतां तेंचि तप पुढती ।तामसाचिये रीती ।पैं परत्रा आणि कीर्ती ।मुकोनि कीजे ॥ २५३ ॥
केवळ मूर्खपणाचा वारा ।जीवीं घेऊनि धनुर्धरा ।नाम ठेविजे शरीरा ।वैरियाचें ॥ २५४ ॥
पंचाग्नीची दडगी ।खोलवीजती शरीरालागीं ।का इंधन कीजे हें आगी ।आंतु लावी ॥ २५५ ॥
माथां जाळिजती गुगुळु ।पाठीं घालिजती गळु ।आंग जाळिती इंगळु ।जळतभीतां ॥ २५६ ॥
दवडोनि श्वासोच्छ्वास ।कीजती वायांचि उपवास ।कां घेपती धूमाचें घांस ।अधोमुखें ॥ २५७ ॥
हिमोदकें आकंठें ।खडकें सेविजती तटें ।जितया मांसाचे चिमुटे ।तोडिती जेथ ॥ २५८ ॥
ऐसी नानापरी हे काया ।घाय सूतां पैं धनंजया ।तप कीजे नाशावया ।पुढिलातें ॥ २५९ ॥
आंगभारें सुटला धोंडा ।आपण फुटोनि होय खंडखंडा ।कां आड जालियातें रगडा ।करी जैसा ॥ २६० ॥
तेवीं आपलिया आटणिया ।सुखें असतया प्राणिया ।जिणावया शिराणिया ।कीजती गा ॥ २६१ ॥
किंबहुना हे वोखटी ।घेऊनि क्लेशाची हातवटी ।तप निफजे तें किरीटी ।तामस होय ॥ २६२ ॥
एवं सत्त्वादिकांच्या आंगीं ।पाडिलें तप तिहीं भागीं ।जालें तेंही तुज चांगी ।दाविलें व्यक्ती ॥ २६३ ॥
आतां बोलतां प्रसंगा ।आलें म्हणौनि पैं गा ।करूं रूप दानलिंगा ।त्रिविधा तया ॥ २६४ ॥
येथ गुणाचेनि बोलें ।दानही त्रिविध असे जालें ।तेंचि आइक पहिलें ।सात्त्विक ऐसें ॥ २६५ ॥
तरी स्वधर्मा आंतौतें ।जें जें मिळे आपणयातें ।तें तें दीजे बहुतें ।सन्मानयोगें ॥ २६६ ॥
जालया सुबीजप्रसंगु ।पडे क्षेत्रवाफेचा पांगु ।तैसाचि दानाचा हा लागु ।देखतसें ॥ २६७ ॥
अनर्घ्य रत्न हातां चढे ।तैं भांगाराची वोढी पडे ।दोनी जालीं तरी न जोडे ।लेतें आंग ॥ २६८ ॥
परी सण सुहृद संपत्ती ।हे तिन्ही येकीं मिळती ।जे भाग्य धरी उन्नती ।आपुल्याविषयीं ॥ २६९ ॥
तैसें निफजावया दान ।जैं सत्त्वासि ये संवाहन ।तैं देश काळ भाजन ।द्रव्यही मिळे ॥ २७० ॥
तरी आधीं तंव प्रयत्नेंसीं ।होआवें कुरुक्षेत्र का काशी ।नातरी तुके जो इहींसीं ।तो देशुही हो ॥ २७१ ॥
तेथ रविचंद्रराहुमेळु ।होतां पाहे पुण्यकाळु ।का तयासारिखा निर्मळु ।आनुही जाला ॥ २७२ ॥
तैशा काळीं तिये देशीं ।होआवी पात्र संपत्ती ऐसी ।मूर्ति आहे धरिली जैसी ।शुचित्वेंचि कां ॥ २७३ ॥
आचाराचें मूळपीळ ।वेदांची उतारपेठ ।तैसें द्विजरत्न चोखट ।पावोनियां ॥ २७४ ॥
मग तयाच्या ठाईं वित्ता ।निवर्तवावी स्वसत्ता ।परी प्रियापुढें कांता ।रिगे जैसी ॥ २७५ ॥
का जयाचें ठेविलें तया ।देऊनि होईजे उतराइया ।नाना हडपें विडा राया ।दिधला जैसा ॥ २७६ ॥
तैसेनि निष्कामें जीवें ।भूम्यादिक अर्पावें ।किंबहुना हांवे ।नेदावें उठों ॥ २७७ ॥
आणि दान जया द्यावें ।तयातें ऐसेया पाहावें ।जया घेतलें नुमचवे ।कायसेंनही ॥ २७८ ॥
साद घातलिया आकाशा ।नेदी प्रतिशब्दु जैसा ।का पाहिला आरसा ।येरीकडे ॥ २७९ ॥
नातरी उदकाचिये भूमिके ।आफळिलेनि कंदुकें ।उधळौनि कवतिकें ।न येईजे हाता ॥ २८० ॥
नाना वसो घातला चारू ।माथां तुरंबिला बुरू ।न करी प्रत्युपकारू ।जियापरी ॥ २८१ ॥
तैसें दिधलें दातयाचें ।जो कोणेही आंगें नुमचे ।अर्पिलया साम्य तयाचें ।कीजे पैं गा ॥ २८२ ॥
ऐसिया जें सामग्रिया ।दान निफजे वीरराया ।तें सात्त्विक दानवर्या ।सर्वांही जाण ॥ २८३ ॥
आणि तोचि देशु काळु ।घडे तैसाचि पात्रमेळु ।दानभागुही निर्मळु ।न्यायगतु ॥ २८४ ॥
परी मनीं धरूनि दुभतें ।चारिजे जेवीं गाईतें ।का पेंव करूनि आइतें ।पेरूं जाइजे ॥ २८५ ॥
नाना दिठी घालुनि आहेरा ।अवंतुं जाइजे सोयिरा ।का वाण धाडिजे घरा ।वोवसीयाचे ॥ २८६ ॥
पैं कळांतर गांठीं बांधिजे ।मग पुढिलांचें काज कीजे ।पूजा घेऊनि रसु दीजे ।पीडितांसी ॥ २८७ ॥
तैसें जया जें दान देणें ।तो तेणेंचि गा जीवनें ।पुढती भुंजावा भावें येणें ।दीजे जें का ॥ २८८ ॥
अथवा कोणी वाटे जातां ।घेतलें उमचों न शकता ।मिळे जैं पंडुसुता ।द्विजोत्तमु ॥ २८९ ॥
तरी कवड्या एकासाठीं ।अशेषां गोत्रांचींच किरीटी ।सर्व प्रायश्चित्तें सुयें मुठीं ।तयाचिये ॥ २९० ॥
तेवींचि पारलौकिकें ।फळें वांछिजती अनेकें ।आणि दीजे तरी भुके ।येकाही नोहे ॥ २९१ ॥
तेंही ब्राह्मणु नेवो सरे ।कीं हाणिचेनि शिणें झांसुरें ।सर्वस्व जैसें चोरें ।नागऊनि नेलें ॥ २९२ ॥
बहु काय सांगों सुमती ।जें दीजे या मनोवृत्ती ।तें दान गा त्रिजगतीं ।राजस पैं ॥ २९३ ॥
मग म्लेंच्छांचे वसौटें ।दांगाणे हन कैकटे ।का शिबिरें चोहटे ।नगरींचे ते ॥ २९४ ॥
तेही ठाईं मिळणी ।समयो सांजवेळु कां रजनी ।तेव्हां उदार होणें धनीं ।चोरियेच्या ॥ २९५ ॥
पात्रें भाट नागारी ।सामान्य स्त्रिया का जुवारी ।जिये मूर्तिमंते भुररीं ।भुले तया ॥ २९६ ॥
रूपानृत्याची पुरवणी ।ते पुढां डोळेभारणी ।गीत भाटीव तो श्रवणीं ।कर्णजपु ॥ २९७ ॥
तयाहीवरी अळुमाळु ।जैं घे फुलागंधाचा गुगुळु ।तंव भ्रमाचा तो वेताळु ।अवतरे तैसा ॥ २९८ ॥
तेथ विभांडूनियां जग ।आणिले पदार्थ अनेग ।तेणें घालूं लागे मातंग ।गवादी जैसी ॥ २९९ ॥
एवं ऐसेनि जें देणें ।तें तामस दान मी म्हणें ।आणि घडे दैवगुणें ।आणिकही ऐक ॥ ३०० ॥
विपायें घुणाक्षर पडे ।टाळिये काउळा सांपडे ।तैसे तामसां पर्व जोडे ।पुण्यदेशीं ॥ ३०१ ॥
तेथ देखोनि तो आथिला ।योग्यु मागोंही आला ।तोही दर्पा चढला ।भांबावें जरी ॥ ३०२ ॥
तरी श्रद्धा न धरी जिवीं ।तया माथाही न खालवी ।स्वयें न करी ना करवी ।अर्घ्यादिक ॥ ३०३ ॥
आलिया न घली बैसों ।तेथ गंधाक्षतांचा काय अतिसो ।हा अप्रसंगु कीर असो ।तामसीं नरीं ॥ ३०४ ॥
पैं बोळविजे रिणाइतु ।तैसा झकवी तयाचा हातु ।तूं करणें याचा बहुतु ।प्रयोगु तेथ ॥ ३०५ ॥
आणि जया जें दे किरीटी ।तयातें उमाणी तयासाठीं ।मग कुबोलें कां लोटी ।अवज्ञेच्या ॥ ३०६ ॥
हें बहु असो यापरी ।मोल वेंचणें जें अवधारीं ।तया नांव चराचरीं ।तामस दान ॥ ३०७ ॥
ऐशीं आपुलाला चिन्हीं ।अळंकृतें तिन्हीं ।दानें दाविलीं अभिधानीं ।रजतमाचिया ॥ ३०८ ॥
तेथ मी जाणत असें ।विपायें तूं गा ऐसें ।कल्पिसील मानसें ।विचक्षणा ॥ ३०९ ॥
जें भवबंधमोचक ।येकलें कर्म सात्त्विक ।तरी कां वेखासी सदोख ।येर बोलावीं ? ॥ ३१० ॥
परी नोसंतितां विवसी ।भेटी नाहीं निधीसी ।का धूं न साहतां जैसी ।वाती न लगे ॥ ३११ ॥
तैसें शुद्धसत्त्वाआड ।आहे रजतमाचें कवाड ।तें भेदणे यातें कीड ।म्हणावें कां ? ॥ ३१२ ॥
आम्ही श्रद्धादि दानांत ।जें समस्तही क्रियाजात ।सांगितलें कां व्याप्त ।तिहीं गुणीं ॥ ३१३ ॥
तेथ भरंवसेनि तिन्ही ।न सांगोंचि ऐसें मानीं ।परी सत्त्व दावावया दोन्ही ।बोलिलों येरें ॥ ३१४ ॥
जें दोहींमाजीं तिजें असे ।तें दोन्ही सांडितांचि दिसे ।अहोरात्रत्यागें जैसें ।संध्यारूप ॥ ३१५ ॥
तैसें रजतमविनाशें ।तिजें जें उत्तम दिसे ।तें सत्त्व हें आपैसें ।फावासि ये ॥ ३१६ ॥
एवं दाखवावया सत्त्व तुज ।निरूपिलें तम रज ।तें सांडूनि सत्त्वें काज ।साधीं आपुलें ॥ ३१७ ॥
सत्त्वेंचि येणें चोखाळें ।करीं यज्ञादिकें सकळें ।पावसी तैं करतळें ।आपुलें निज ॥ ३१८ ॥
सूर्यें दाविलें सांतें ।काय एक न दिसे तेथें ।तेवीं सत्त्वें केलें फळातें ।काय नेदी ? ॥ ३१९ ॥
हे कीर आवडतांविखीं ।शक्ति सत्त्वीं आथी निकी ।परी मोक्षेंसी एकीं ।मिसळणें जें ॥ ३२० ॥
तें एक आनचि आहे ।तयाचा सावावो जैं लाहे ।तैं मोक्षाचाही होये ।गांवीं सरतें ॥ ३२१ ॥
पैं भांगार जर्हीं पंधरें ।तर्ही राजावळींचीं अक्षरें ।लाहें तैंचि सरे ।जियापरी ॥ ३२२ ॥
स्वच्छें शीतळें सुगंधें ।जळें होती सुखप्रदें ।परी पवित्रत्व संबंधें ।तीर्थाचेनि ॥ ३२३ ॥
नयी हो कां भलतैसी थोरी ।परी गंगा जैं अंगीकारी ।तैंचि तिये सागरीं ।प्रवेशु गा ॥ ३२४ ॥
तैसें सात्त्विका कर्मां किरीटी ।येतां मोक्षाचिये भेटी ।न पडे आडकाठी ।तें वेगळें आहे ॥ ३२५ ॥
हा बोलु आइकतखेवीं ।अर्जुना आधि न माये जीवीं ।म्हणे देवें कृपा करावी ।सांगावें तें ॥ ३२६ ॥
तेथ कृपाळुचक्रवर्ती ।म्हणे आईक तयाची व्यक्ती ।जेणें सात्त्विक तें मुक्ती- ।रत्न देखे ॥ ३२७ ॥
तरी अनादि परब्रह्म ।जें जगदादि विश्रामधाम ।तयाचें एक नाम ।त्रिधा पैं असे ॥ ३२८ ॥
तें कीर अनाम अजाती ।परी अविद्यावर्गाचिये राती-/ ।माजी वोळखावया श्रुती ।खूण केली ॥ ३२९ ॥
उपजलिया बाळकासी ।नांव नाहीं तयापासीं ।ठेविलेनि नांवेंसी ।ओ देत उठी ॥ ३३० ॥
कष्टले संसारशीणें ।जे देवों येती गार्हाणें ।तयां ओ दे नांवें जेणें ।तो संकेतु हा ॥ ३३१ ॥
ब्रह्माचा अबोला फिटावा ।अद्वैततत्त्वें तो भेटावा ।ऐसा मंत्रु देखिला कणवा ।वेदें बापें ॥ ३३२ ॥
मग दाविलेनि जेणें एकें ।ब्रह्म आळविलें कवतिकें ।मागां असत ठाके ।पुढां उभें ॥ ३३३ ॥
परी निगमाचळशिखरीं ।उपनिषदार्थनगरीं ।आहाति जे ब्रह्माच्या येकाहारीं ।तयांसीच कळे ॥ ३३४ ॥
हेंही असो प्रजापती ।शक्ति जे सृष्टि करिती ।ते जया एका आवृत्ती ।नामाचिये ॥ ३३५ ॥
पैं सृष्टीचिया उपक्रमा-/ पूर्वीं गा वीरोत्तमा ।वेडा ऐसा ब्रह्मा ।एकला होता ॥ ३३६ ॥
मज ईश्वरातें नोळखे ।ना सृष्टिही करूं न शके ।तो थोरु केला एकें ।नामें जेणें ॥ ३३७ ॥
जयाचा अर्थु जीवीं ध्यातां ।जें वर्णत्रयचि जपतां ।विश्वसृजनयोग्यता ।आली तया ॥ ३३८ ॥
तेधवां रचिलें ब्रह्मजन ।तयां वेद दिधलें शासन ।यज्ञा ऐसें वर्तन ।जीविकें केलें ॥ ३३९ ॥
पाठीं नेणों किती येर ।स्रजिले लोक अपार ।जाले ब्रह्मदत्त अग्रहार ।तिन्हीं भुवनें ॥ ३४० ॥
ऐसें नाममंत्रें जेणें ।धातया अढंच करणें ।तयाचें स्वरूप आइक म्हणे ।श्रीकांतु तो ॥ ३४१ ॥
तरी सर्व मंत्रांचा राजा ।तो प्रणवो आदिवर्णु बुझा ।आणि तत्कारु जो दुजा ।तिजा सत्कारु ॥ ३४२ ॥
एवं ॐतत्सदाकारु ।ब्रह्मनाम हें त्रिप्रकारु ।हें फूल तुरंबी सुंदरु ।उपनिषदाचें ॥ ३४३ ॥
येणेंसीं गा होऊनि एक ।जैं कर्म चाले सात्त्विक ।तैं कैवल्यातें पाइक ।घरींचें करी ॥ ३४४ ॥
परी कापुराचें थळींव ।आणून देईल दैव ।लेवों जाणणेंचि आडव ।तेथ असे बापा ॥ ३४५ ॥
तैसें आदरिजेल सत्कर्म ।उच्चरिजेल ब्रह्मनाम ।परी नेणिजेल जरी वर्म ।विनियोगाचें ॥ ३४६ ॥
तरी महंताचिया कोडी ।घरा आलियाही वोढी ।मानूं नेणतां परवडी ।मुद्दल तुटे ॥ ३४७ ॥
कां ल्यावया चोखट ।टीक भांगार एकवट ।घालूनि बांधिली मोट ।गळा जेवीं ॥ ३४८ ॥
तैसें तोंडीं ब्रह्मनाम ।हातीं तें सात्त्विक कर्म ।विनियोगेंवीण काम ।विफळ होय ॥ ३४९ ॥
अगा अन्न आणि भूक ।पासीं असे परी देख ।जेऊं नेणतां बालक ।लंघनचि कीं ॥ ३५० ॥
का स्नेहसूत्र वैश्वानरा ।जालियाही संसारा ।हातवटी नेणतां वीरा ।प्रकाशु नोहे ॥ ३५१ ॥
तैसे वेळे कृत्य पावे ।तेथिंचा मंत्रुही आठवे ।परी व्यर्थ तें आघवें ।विनियोगेंवीण ॥ ३५२ ॥
म्हणौनि वर्णत्रयात्मक ।जे हें परब्रह्मनाम एक ।विनियोगु तूं आइक ।आतां याचा ॥ ३५३ ॥
तरी या नामींचीं अक्षरें तिन्हीं ।कर्मा आदिमध्यनिदानीं ।प्रयोजावीं पैं स्थानीं ।इहीं तिन्हीं ॥ ३५४ ॥
हेंचि एकी हातवटी ।घेउनि हन किरीटी ।आले ब्रह्मविद भेटी ।ब्रह्माचिये ॥ ३५५ ॥
ब्रह्मेंसीं होआवया एकी ।ते न वंचती यज्ञादिकीं ।जे चावळलें वोळखीं ।शास्त्रांचिया ॥ ३५६ ॥
तो आदि तंव ओंकारु ।ध्यानें करिती गोचरु ।पाठीं आणिती उच्चारु ।वाचेही तो ॥ ३५७ ॥
तेणें ध्यानें प्रकटें ।प्रणवोच्चारें स्पष्टें ।लागती मग वाटे ।क्रियांचिये ॥ ३५८ ॥
आंधारीं अभंगु दिवा ।आडवीं समर्थु बोळावा ।तैसा प्रणवो जाणावा ।कर्मारंभीं ॥ ३५९ ॥
उचितदेवोद्देशे ।द्रव्यें धर्म्यें आणि बहुवसें ।द्विजद्वारां हन हुताशें ।यजिती पैं ते ॥ ३६० ॥
आहवनीयादि वन्ही ।निक्षेपरूपीं हवनीं ।यजिती पैं विधानीं ।फुडे हौनी ॥ ३६१ ॥
किंबहुना नाना याग ।निष्पत्तीचे घेउनि अंग ।करिती नावडतेया त्याग ।उपाधीचा ॥ ३६२ ॥
कां न्यायें जोडला पवित्रीं ।भूम्यादिकीं स्वतंत्रीं ।देशकाळशुद्ध पात्रीं ।देती दानें ॥ ३६३ ॥
अथवा एकांतरां कृच्छ्रीं ।चांद्रायणें मासोपवासीं ।शोषोनि गा धातुराशी ।करिती तपें ॥ ३६४ ॥
एवं यज्ञदानतपें ।जियें गाजती बंधरूपें ।तिहींच होय सोपें ।मोक्षाचें तयां ॥ ३६५ ॥
स्थळीं नावा जिया दाटिजे ।जळीं तियांचि जेवीं तरीजे ।तेवीं बंधकीं कर्मीं सुटिजे ।नामें येणें ॥ ३६६ ॥
परी हें असो ऐसिया ।या यज्ञदानादि क्रिया ।ओंकारें सावायिलिया ।प्रवर्तती ॥ ३६७ ॥
तिया मोटकिया जेथ फळीं ।रिगों पाहाती निहाळीं ।प्रयोजिती तिये काळीं ।तच्छब्दु तो ॥ ३६८ ॥
जें सर्वांही जगापरौतें ।जें एक सर्वही देखतें ।तें तच्छब्दें बोलिजे तें ।पैल वस्तु ॥ ३६९ ॥
तें सर्वादिकत्वें चित्तीं ।तद्रूप ध्यावूनियां सुमती ।उच्चारेंही व्यक्ती ।आणिती पुढती ॥ ३७० ॥
म्हणती तद्रूपा ब्रह्मा तया ।फळेंसीं क्रिया इयां ।तेंचि होतु आम्हां भोगावया ।कांहींचि नुरो ॥ ३७१ ॥
ऐसेनि तदात्मकें ब्रह्में ।तेथ उगाणूनि कर्में ।आंग झाडिती न ममें ।येणें बोलें ॥ ३७२ ॥
आतां ओंकारें आदरिलें ।तत्कारें समर्पिलें ।इया रिती जया आलें ।ब्रह्मत्व कर्मा ॥ ३७३ ॥
तें कर्म कीर ब्रह्माकारें ।जालें तेणेंही न सरे ।जे करी तेणेंसी दुसरें ।आहे म्हणौनि ॥ ३७४ ॥
मीठ आंगें जळीं विरे ।परी क्षारता वेगळी उरे ।तैसें कर्म ब्रह्माकारें ।गमे तें द्वैत ॥ ३७५ ॥
आणि दुजे जंव जंव घडे ।तंव तंव संसारभय जोडे ।हें देवो आपुलेनि तोंडें ।बोलती वेद ॥ ३७६ ॥
म्हणौनि परत्वें ब्रह्म असे ।तें आत्मत्वें परीयवसे ।सच्छब्द या रिणादोषें ।ठेविला देवें ॥ ३७७ ॥
तरी ओंकार तत्कारीं ।कर्म केलें जें ब्रह्मशरीरीं ।जें प्रशस्तादि बोलवरी ।वाखाणिलें ॥ ३७८ ॥
प्रशस्तकर्मीं तिये ।सच्छब्दा विनियोगु आहे ।तोचि आइका होये ।तैसा सांगों ॥ ३७९ ॥
तरी सच्छब्दें येणें ।आटूनि असताचें नाणें ।दाविजे अव्यंगवाणें ।सत्तेचें रूप ॥ ३८० ॥
जें सत् तेंचि काळें देशें ।होऊं नेणेचि अनारिसे ।आपणपां आपण असे ।अखंडित ॥ ३८१ ॥
हें दिसतें जेतुलें आहे ।तें असतपणें जें नोहे ।देखतां रूपीं सोये ।लाभे जयाची ॥ ३८२ ॥
तेणेंसीं प्रशस्त तें कर्म ।जें जालें सर्वात्मक ब्रह्म ।देखिजे करूनि सम ।ऐक्यबोधें ॥ ३८३ ॥
तरी ओंकार तत्कारें ।जें कर्म दाविलें ब्रह्माकारें ।तें गिळूनि होईजे एकसरें ।सन्मात्रचि ॥ ३८४ ॥
ऐसा हा अंतरंगु ।सच्छब्दाचा विनियोगु ।जाणा म्हणे श्रीरंगु ।मी ना म्हणें हो ॥ ३८५ ॥
ना मीचि जरी हो म्हणें ।तरी श्रीरंगीं दुजें हेंचि उणें ।म्हणौनि हें बोलणें ।देवाचेंचि ॥ ३८६ ॥
आतां आणिकीही परी ।सच्छब्दु हा अवधारीं ।सात्त्विक कर्मा करी ।उपकारु जो ॥ ३८७ ॥
तरी सत्कर्में चांगें ।चालिलीं अधिकारबगें ।परी एकाधें कां आंगें ।हिणावती जैं ॥ ३८८ ॥
तैं उणें एकें अवयवें ।शरीर ठाके आघवें ।कां अंगहीन भांडावें ।रथाची गती ॥ ३८९ ॥
तैसें एकेंचि गुणेंवीण ।सतचि परी असतपण ।कर्म धरी गा जाण ।जिये वेळे ॥ ३९० ॥
तेव्हां ओंकार तत्कारीं ।सावायिला हा चांगी परी ।सच्छब्दु कर्मा करी ।जीर्णोद्धारु ॥ ३९१ ॥
तें असतपण फेडी ।आणी सद्भावाचिये रूढी ।निजसत्त्वाचिये प्रौढी ।सच्छब्दु हा ॥ ३९२ ॥
दिव्यौषध जैसें रोगिया ।कां सावावो ये भंगलिया ।सच्छब्दु कर्मा व्यंगलिया ।तैसा जाण ॥ ३९३ ॥
अथवा कांहीं प्रमादें ।कर्म आपुलिये मर्यादे ।चुकोनि पडे निषिद्धे ।वाटे हन ॥ ३९४ ॥
चालतयाही मार्गु सांडे ।पारखियाचि अखरें पडे ।राहाटीमाजीं न घडे ।काइ काइ ? ॥ ३९५ ॥
म्हणौनि तैसी कर्मा ।राभस्यें सांडे सीमा ।असाधुत्वाचिया दुर्नामा ।येवों पाहे जें ॥ ३९६ ॥
तेथ गा हा सच्छब्दु ।येरां दोहींपरीस प्रबुद्धु ।प्रयोजिला करी साधु ।कर्मातें यया ॥ ३९७ ॥
लोहा परीसाची घृष्टी ।वोहळा गंगेची भेटी ।कां मृता जैसी वृष्टी ।पीयूषाची ॥ ३९८ ॥
पैं असाधुकर्मा तैसा ।सच्छब्दुप्रयोगु वीरेशा ।हें असो गौरवुचि ऐसा ।नामाचा यया ॥ ३९९ ॥
घेऊनि येथिंचें वर्म ।जैं विचारिसी हें नाम ।तैं केवळ हेंचि ब्रह्म ।जाणसी तूं ॥ ४०० ॥
पाहें पां ॐतत्सत् ऐसें ।हें बोलणें तेथ नेतसे ।जेथूनि कां हें प्रकाशे ।दृश्यजात ॥ ४०१ ॥
तें तंव निर्विशिष्ट ।परब्रह्म चोखट ।तयाचें हें आंतुवट ।व्यंजक नाम ॥ ४०२ ॥
परी आश्रयो आकाशा ।आकाशचि का जैसा ।या नामानामी आश्रयो तैसा ।अभेदु असे ॥ ४०३ ॥
उदयिला आकाशीं ।रवीचि रवीतें प्रकाशी ।हे नामव्यक्ती तैसी ।ब्रह्मचि करी ॥ ४०४ ॥
म्हणौनि त्र्यक्षर हें नाम ।नव्हे जाण केवळ ब्रह्म ।ययालागीं कर्म ।जें जें कीजे ॥ ४०५ ॥
तें याग अथवा दानें ।तपादिकेंही गहनें ।तियें निफजतु कां न्यूनें ।होऊनि ठातु ॥ ४०६ ॥
परी परीसाचा वरकली ।नाहीं चोखाकिडाची बोली ।तैसी ब्रह्मीं अर्पितां केलीं ।ब्रह्मचि होती ॥ ४०७ ॥
उणिया पुरियाची परी ।नुरेचि तेथ अवधारीं ।निवडूं न येती सागरीं ।जैसिया नदी ॥ ४०८ ॥
एवं पार्था तुजप्रती ।ब्रह्मनामाची हे शक्ती ।सांगितली उपपत्ती ।डोळसा गा ॥ ४०९ ॥
आणि येकेकाही अक्षरा ।वेगळवेगळा वीरा ।विनियोगु नागरा ।बोलिलों रीती ॥ ४१० ॥
एवं ऐसें सुमहिम ।म्हणौनि हें ब्रह्मनाम ।आतां जाणितलें कीं सुवर्म ।राया तुवां ? ॥ ४११ ॥
तरी येथूनि याचि श्रद्धा ।उपलविली हो सर्वदा ।जयाचें जालें बंधा ।उरों नेदी ॥ ४१२ ॥
जिये कर्मीं हा प्रयोगु ।अनुष्ठिजे सद्विनियोगु ।तेथ अनुष्ठिला सांगु ।वेदुचि तो ॥ ४१३ ॥
ना सांडूनि हे सोये ।मोडूनि श्रद्धेची बाहे ।दुराग्रहाची त्राये ।वाढऊनियां ॥ ४१४ ॥
मग अश्वमेध कोडी कीजे ।रत्नें भरोनि पृथ्वी दीजे ।एकांगुष्ठींही तपिजे ।तपसाहस्रीं ॥ ४१५ ॥
जळाशयाचेनि नांवें ।समुद्रही कीजती नवे ।परी किंबहुना आघवें ।वृथाचि तें ॥ ४१६ ॥
खडकावरी वर्षले ।जैसें भस्मीं हवन केलें ।कां खेंव दिधलें ।साउलिये ॥ ४१७ ॥
नातरी जैसें चडकणा ।गगना हाणितलें अर्जुना ।तैसा समारंभु सुना ।गेलाचि तो ॥ ४१८ ॥
घाणां गाळिले गुंडे ।तेथ तेल ना पेंडी जोडे ।तैसें दरिद्र तेवढें ।ठेलेंचि आंगीं ॥ ४१९ ॥
गांठीं बांधली खापरी ।येथ अथवा पैलतीरीं ।न सरोनि जैसी मारी ।उपवासीं गा ॥ ४२० ॥
तैसें कर्मजातें तेणें ।नाहीं ऐहिकीचें भोगणें ।तेथ परत्र तें कवणें ।अपेक्षावें ॥ ४२१ ॥
म्हणौनि ब्रह्मनामश्रद्धा ।सांडूनि कीजे जो धांदा ।हें असो सिणु नुसधा ।दृष्टादृष्टीं तो ॥ ४२२ ॥
ऐसें कलुषकरिकेसरी ।त्रितापतिमिरतमारी ।श्रीवर वीर नरहरी ।बोलिलें तेणें ॥ ४२३ ॥
तेथ निजानंदा बहुवसा-/ ।माजीं अर्जुन तो सहसा ।हरपला चंद्रु जैसा ।चांदिणेनि ॥ ४२४ ॥
अहो संग्रामु हा वाणिया ।मापें नाराचांचिया आणिया ।सूनि माप घे मवणिया ।जीवितेंसी ॥ ४२५ ॥
ऐसिया समयीं कर्कशें ।भोगीजत स्वानंदराज्य कैसें ।आजि भाग्योदयो हा नसे ।आनी ठाईं ॥ ४२६ ॥
संजयो म्हणे कौरवराया ।गुणा रिझों ये रिपूचिया ।आणि गुरुही हा आमुचिया ।सुखाचा येथ ॥ ४२७ ॥
हा न पुसता हे गोठी ।तरी देवो कां सोडिते गांठी ।तरी कैसेंनि आम्हां भेटी ।परमार्थेंसीं ॥ ४२८ ॥
होतों अज्ञानाच्या आंधारां ।वोसंतीत जन्मवाहरा ।तों आत्मप्रकाशमंदिरा-/ ।आंतु आणिलें ॥ ४२९ ॥
एवढा आम्हां तुम्हां थोरु ।केला येणें उपकारु ।म्हणौनि हा व्याससहोदरु ।गुरुत्वें होय ॥ ४३० ॥
तेवींचि संजयो म्हणे चित्तीं ।हा अतिशयो या नृपती ।खुपेल म्हणौनि किती ।बोलत असों ॥ ४३१ ॥
ऐसी हे बोली सांडिली ।मग येरीचि गोठी आदरिली ।जे पार्थें कां पुसिली ।श्रीकृष्णातें ॥ ४३२ ॥
याचें जैसें कां करणें ।तैसें मीही करीन बोलणें ।ऐकिजो ज्ञानदेवो म्हणे ।निवृत्तीचा ॥ ४३३ ॥

शब्दार्थ

या भागात येणारे जुने मराठी शब्द.

तेथ
— तिथे
तैसें
— तसे
पैं
— खरोखर, निश्चितच (जोर देणारा शब्द)
म्हणौनि
— म्हणून, याकारणाने
कीजे
— केले जाते
ऐसें
— असे
जैं
— जेव्हा
एवं
— अशा प्रकारे
तया
— त्याला, त्या
तैं
— तेव्हा
तंव
— तोपर्यंत; तेवढ्यात
जैसें
— जसे
कीर
— खरोखर, खरे तर
किरीटी
— इंद्राने दिलेला किरीट धारण करणारा — अर्जुन
जेणें
— ज्यामुळे, ज्याच्या योगाने
ब्रह्म
— सर्वव्यापी अंतिम तत्त्व
नोहे
— नाही, होत नाही
किंबहुना
— थोडक्यात, फार काय सांगावे
घडे
— घडते, शक्य होते
तेणें
— त्यामुळे, त्याच्या योगाने
पुढती
— पुन्हा, पुढे
तेवीं
— त्याप्रमाणे
नातरी
— नाहीतर, अन्यथा
जेवीं
— ज्याप्रमाणे

ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.

चित्र: Krishna's dalliance, Manaku's Gita Govinda Illustrations, Guler School of Art, circa 1700-1760 CE, V&A Museum, London — SpeakingArch, CC0, via Wikimedia Commons.

WhatsUp मराठी वर — प्रत्यक्ष भेट

हेही वाचा

स्रोत — santsahitya.in

पडताळणी बाकी — मूळ मुद्रित प्रतीशी ओवीवार पडताळणी बाकी आहे. चूक कळवा.