अवकाळी मेघ घडीभरही राहत नाही
आकाश मांडून गर्जत ब्रह्मांड फोडणारा अवकाळी मेघ घडीभरही राहतो का? तसे राजस तप फळात वांझ आणि आचरणातही निभावत नाही. आता तामस — परलोक आणि कीर्ती दोन्ही गमावून, मूर्खपणाचा वारा जिवात घेऊन शरीराला वैऱ्याचे नाव ठेवून.
एर्हवीं तरी आकाश मांडी । जो गर्जोनि ब्रह्मांड फोडी । तो अवकाळु मेघु काय घडी । राहात आहे ? ॥ २५१ ॥
तैसें राजस तप जें होये । तें फळीं कीर वांझ जाये । परी आचरणींही नोहे । निर्वाहतें गा ॥ २५२ ॥
आतां तेंचि तप पुढती । तामसाचिये रीती । पैं परत्रा आणि कीर्ती । मुकोनि कीजे ॥ २५३ ॥
केवळ मूर्खपणाचा वारा । जीवीं घेऊनि धनुर्धरा । नाम ठेविजे शरीरा । वैरियाचें ॥ २५४ ॥
पंचाग्नीची दडगी । खोलवीजती शरीरालागीं । का इंधन कीजे हें आगी । आंतु लावी ॥ २५५ ॥
पंचाग्नीची धुनी
पंचाग्नीची धुनी, देहाचेच इंधन करून आत आग लावणे; माथ्यावर गुग्गुळ जाळणे, पाठीत गळ घालणे, जळत्या निखाऱ्यांनी अंग जाळणे; श्वासोच्छ्वास कोंडून वायफळ उपवास, अधोमुख होऊन धुराचे घास; गळ्यापर्यंत बर्फाच्या पाण्यात, खडकाळ तटांवर, जित्या मांसाचे चिमटे तोडणे — हे तप दुसऱ्याला नासवण्यासाठी.
माथां जाळिजती गुगुळु । पाठीं घालिजती गळु । आंग जाळिती इंगळु । जळतभीतां ॥ २५६ ॥
दवडोनि श्वासोच्छ्वास । कीजती वायांचि उपवास । कां घेपती धूमाचें घांस । अधोमुखें ॥ २५७ ॥
हिमोदकें आकंठें । खडकें सेविजती तटें । जितया मांसाचे चिमुटे । तोडिती जेथ ॥ २५८ ॥
ऐसी नानापरी हे काया । घाय सूतां पैं धनंजया । तप कीजे नाशावया । पुढिलातें ॥ २५९ ॥
आंगभारें सुटला धोंडा । आपण फुटोनि होय खंडखंडा । कां आड जालियातें रगडा । करी जैसा ॥ २६० ॥
स्वतः फुटून खाली रगडणारा धोंडा
स्वतःच्या वजनाने सुटलेला धोंडा स्वतः फुटतो आणि खालच्याला रगडतो; तसे स्वतःला आटवून सुखाने असणाऱ्यांना ते जिंकू पाहतात. क्लेशाच्या हातोटीने निपजते ते तामस तप. आता दान, तेही त्रिविध — पहिले सात्त्विक.
तेवीं आपलिया आटणिया । सुखें असतया प्राणिया । जिणावया शिराणिया । कीजती गा ॥ २६१ ॥
किंबहुना हे वोखटी । घेऊनि क्लेशाची हातवटी । तप निफजे तें किरीटी । तामस होय ॥ २६२ ॥
एवं सत्त्वादिकांच्या आंगीं । पाडिलें तप तिहीं भागीं । जालें तेंही तुज चांगी । दाविलें व्यक्ती ॥ २६३ ॥
आतां बोलतां प्रसंगा । आलें म्हणौनि पैं गा । करूं रूप दानलिंगा । त्रिविधा तया ॥ २६४ ॥
येथ गुणाचेनि बोलें । दानही त्रिविध असे जालें । तेंचि आइक पहिलें । सात्त्विक ऐसें ॥ २६५ ॥
रत्न हाती आले तरी
स्वधर्मात जे जे मिळेल ते सन्मानाने भरपूर द्यावे. चांगले बीज असले तरी शेताच्या वाफेची गरज; तशीच दानाची रीत. अनर्घ्य रत्न हाती आले तरी सोन्याची गरज, आणि दोन्ही मिळाली तरी ल्यायला अंग हवे. सण, सुहृद आणि संपत्ती तिन्ही भाग्य वर आले तरच जुळतात.
तरी स्वधर्मा आंतौतें । जें जें मिळे आपणयातें । तें तें दीजे बहुतें । सन्मानयोगें ॥ २६६ ॥
जालया सुबीजप्रसंगु । पडे क्षेत्रवाफेचा पांगु । तैसाचि दानाचा हा लागु । देखतसें ॥ २६७ ॥
अनर्घ्य रत्न हातां चढे । तैं भांगाराची वोढी पडे । दोनी जालीं तरी न जोडे । लेतें आंग ॥ २६८ ॥
परी सण सुहृद संपत्ती । हे तिन्ही येकीं मिळती । जे भाग्य धरी उन्नती । आपुल्याविषयीं ॥ २६९ ॥
तैसें निफजावया दान । जैं सत्त्वासि ये संवाहन । तैं देश काळ भाजन । द्रव्यही मिळे ॥ २७० ॥
देश, काळ, पात्र
दान निपजायला देश, काळ, पात्र आणि द्रव्य जुळावे लागते. आधी कुरुक्षेत्र किंवा काशी, नाहीतर त्यांच्या तोडीचा देश; मग रविचंद्रराहूंचा योग किंवा तसाच निर्मळ काळ; आणि तिथे शुचित्वाची मूर्तीच असावी असे पात्र — आचाराचे मूळ, वेदांची पेठ.
तरी आधीं तंव प्रयत्नेंसीं । होआवें कुरुक्षेत्र का काशी । नातरी तुके जो इहींसीं । तो देशुही हो ॥ २७१ ॥
तेथ रविचंद्रराहुमेळु । होतां पाहे पुण्यकाळु । का तयासारिखा निर्मळु । आनुही जाला ॥ २७२ ॥
तैशा काळीं तिये देशीं । होआवी पात्र संपत्ती ऐसी । मूर्ति आहे धरिली जैसी । शुचित्वेंचि कां ॥ २७३ ॥
आचाराचें मूळपीळ । वेदांची उतारपेठ । तैसें द्विजरत्न चोखट । पावोनियां ॥ २७४ ॥
मग तयाच्या ठाईं वित्ता । निवर्तवावी स्वसत्ता । परी प्रियापुढें कांता । रिगे जैसी ॥ २७५ ॥
ठेव परत देऊन उतराई
मग त्याच्या ठायीं आपली सत्ता निवर्तवावी — प्रियापुढे कांता शिरते तशी; ठेवलेले त्याचे त्याला देऊन उतराई व्हावे तसे. निष्काम जिवाने भूम्यादिक अर्पावे, हाव उठूच देऊ नये. आणि घेणारा असा असावा की त्याला उमचवतच येणार नाही — आकाशाला साद घातली तरी प्रतिशब्द देत नाही.
का जयाचें ठेविलें तया । देऊनि होईजे उतराइया । नाना हडपें विडा राया । दिधला जैसा ॥ २७६ ॥
तैसेनि निष्कामें जीवें । भूम्यादिक अर्पावें । किंबहुना हांवे । नेदावें उठों ॥ २७७ ॥
आणि दान जया द्यावें । तयातें ऐसेया पाहावें । जया घेतलें नुमचवे । कायसेंनही ॥ २७८ ॥
साद घातलिया आकाशा । नेदी प्रतिशब्दु जैसा । का पाहिला आरसा । येरीकडे ॥ २७९ ॥
नातरी उदकाचिये भूमिके । आफळिलेनि कंदुकें । उधळौनि कवतिकें । न येईजे हाता ॥ २८० ॥
पाण्यावर आपटलेला चेंडू
आरसा उलट पाहत नाही; पाण्याच्या भूमीवर आपटलेला चेंडू हाती परत येत नाही; माथ्यावर माळलेले फूल प्रत्युपकार करत नाही. दिलेले कोणत्याही अंगाने ज्याला फेडता येत नाही, त्याला अर्पावे. अशा सामग्रीने निपजते ते सात्त्विक दान.
नाना वसो घातला चारू । माथां तुरंबिला बुरू । न करी प्रत्युपकारू । जियापरी ॥ २८१ ॥
तैसें दिधलें दातयाचें । जो कोणेही आंगें नुमचे । अर्पिलया साम्य तयाचें । कीजे पैं गा ॥ २८२ ॥
ऐसिया जें सामग्रिया । दान निफजे वीरराया । तें सात्त्विक दानवर्या । सर्वांही जाण ॥ २८३ ॥
आणि तोचि देशु काळु । घडे तैसाचि पात्रमेळु । दानभागुही निर्मळु । न्यायगतु ॥ २८४ ॥
परी मनीं धरूनि दुभतें । चारिजे जेवीं गाईतें । का पेंव करूनि आइतें । पेरूं जाइजे ॥ २८५ ॥
दुभते मनात धरून गाय चारणे
तोच देश, तोच काळ, तेच पात्र आणि न्यायाने मिळवलेले द्रव्य — पण मनात दुभते धरून गाय चारावी, पेव करून मग पेरायला जावे, आहेराकडे डोळा ठेवून सोयऱ्याला बोलवावे, परत येईल अशा घरी वाण धाडावे, व्याज गाठीशी बांधून मग दुसऱ्याचे काम करावे —
नाना दिठी घालुनि आहेरा । अवंतुं जाइजे सोयिरा । का वाण धाडिजे घरा । वोवसीयाचे ॥ २८६ ॥
पैं कळांतर गांठीं बांधिजे । मग पुढिलांचें काज कीजे । पूजा घेऊनि रसु दीजे । पीडितांसी ॥ २८७ ॥
तैसें जया जें दान देणें । तो तेणेंचि गा जीवनें । पुढती भुंजावा भावें येणें । दीजे जें का ॥ २८८ ॥
अथवा कोणी वाटे जातां । घेतलें उमचों न शकता । मिळे जैं पंडुसुता । द्विजोत्तमु ॥ २८९ ॥
तरी कवड्या एकासाठीं । अशेषां गोत्रांचींच किरीटी । सर्व प्रायश्चित्तें सुयें मुठीं । तयाचिये ॥ २९० ॥
कवडीसाठी सगळी प्रायश्चित्ते
किंवा वाटेत भेटलेल्या, परतफेड न करू शकणाऱ्या द्विजाला एका कवडीसाठी सगळ्या गोत्रांची प्रायश्चित्ते मुठीत घालावीत. परलोकीची अनेक फळे वांछावीत आणि भुकेल्या एकालाही देऊ नये; दिले तरी चोराने सर्वस्व लुटल्यासारखा शीण. ही मनोवृत्ती म्हणजे राजस दान.
तेवींचि पारलौकिकें । फळें वांछिजती अनेकें । आणि दीजे तरी भुके । येकाही नोहे ॥ २९१ ॥
तेंही ब्राह्मणु नेवो सरे । कीं हाणिचेनि शिणें झांसुरें । सर्वस्व जैसें चोरें । नागऊनि नेलें ॥ २९२ ॥
बहु काय सांगों सुमती । जें दीजे या मनोवृत्ती । तें दान गा त्रिजगतीं । राजस पैं ॥ २९३ ॥
मग म्लेंच्छांचे वसौटें । दांगाणे हन कैकटे । का शिबिरें चोहटे । नगरींचे ते ॥ २९४ ॥
तेही ठाईं मिळणी । समयो सांजवेळु कां रजनी । तेव्हां उदार होणें धनीं । चोरियेच्या ॥ २९५ ॥
भ्रमाचा वेताळ
आणि म्लेंच्छांची वस्ती, दांगाणे, शिबिरे किंवा नगरातले चौक; वेळ सांजेची किंवा रात्रीची, आणि उदार होतो तो चोरीच्या धनाचा धनी. पात्रे म्हणजे भाट, नगारे वाजवणारे, सामान्य स्त्रिया, जुगारी; रूपनृत्याची डोळेभारणी आणि भाटीव गीताचा कर्णजप; वर थोडा गंधगुग्गुळ, आणि भ्रमाचा वेताळ अवतरतो. जग विभांडून आणलेले पदार्थ तो गव्हाणीसारखे ओततो — ते तामस दान.
पात्रें भाट नागारी । सामान्य स्त्रिया का जुवारी । जिये मूर्तिमंते भुररीं । भुले तया ॥ २९६ ॥
रूपानृत्याची पुरवणी । ते पुढां डोळेभारणी । गीत भाटीव तो श्रवणीं । कर्णजपु ॥ २९७ ॥
तयाहीवरी अळुमाळु । जैं घे फुलागंधाचा गुगुळु । तंव भ्रमाचा तो वेताळु । अवतरे तैसा ॥ २९८ ॥
तेथ विभांडूनियां जग । आणिले पदार्थ अनेग । तेणें घालूं लागे मातंग । गवादी जैसी ॥ २९९ ॥
एवं ऐसेनि जें देणें । तें तामस दान मी म्हणें । आणि घडे दैवगुणें । आणिकही ऐक ॥ ३०० ॥
घुणाक्षरासारखा योग
आणखी — घुणाने अक्षर कोरावे, टाळीत कावळा सापडावा तसा तामसाला पुण्यदेशात पर्वकाळ जुळतो. तिथे त्याला आथिला पाहून योग्य याचक येतो, आणि तो दर्पाने भांबावतो — श्रद्धा धरत नाही, माथा खाली करत नाही, अर्घ्य स्वतः करत नाही आणि करवतही नाही, बसूही घालत नाही.
विपायें घुणाक्षर पडे । टाळिये काउळा सांपडे । तैसे तामसां पर्व जोडे । पुण्यदेशीं ॥ ३०१ ॥
तेथ देखोनि तो आथिला । योग्यु मागोंही आला । तोही दर्पा चढला । भांबावें जरी ॥ ३०२ ॥
तरी श्रद्धा न धरी जिवीं । तया माथाही न खालवी । स्वयें न करी ना करवी । अर्घ्यादिक ॥ ३०३ ॥
आलिया न घली बैसों । तेथ गंधाक्षतांचा काय अतिसो । हा अप्रसंगु कीर असो । तामसीं नरीं ॥ ३०४ ॥
पैं बोळविजे रिणाइतु । तैसा झकवी तयाचा हातु । तूं करणें याचा बहुतु । प्रयोगु तेथ ॥ ३०५ ॥
ऋणकोसारखा हात झटकतो
ऋणकोला बोळवावे तसा तो त्याचा हात झटकतो. आणि ज्याला जे देतो त्याची किंमत त्याच्यावर मोजतो आणि अवज्ञेच्या कुबोलांनी लोटतो. असे मोल खर्चणे म्हणजे तामस दान. मग शंका — मोक्ष देणारे एकटे सात्त्विक कर्म असेल तर बाकीचे दोन सांगायचे कशाला?
आणि जया जें दे किरीटी । तयातें उमाणी तयासाठीं । मग कुबोलें कां लोटी । अवज्ञेच्या ॥ ३०६ ॥
हें बहु असो यापरी । मोल वेंचणें जें अवधारीं । तया नांव चराचरीं । तामस दान ॥ ३०७ ॥
ऐशीं आपुलाला चिन्हीं । अळंकृतें तिन्हीं । दानें दाविलीं अभिधानीं । रजतमाचिया ॥ ३०८ ॥
तेथ मी जाणत असें । विपायें तूं गा ऐसें । कल्पिसील मानसें । विचक्षणा ॥ ३०९ ॥
जें भवबंधमोचक । येकलें कर्म सात्त्विक । तरी कां वेखासी सदोख । येर बोलावीं ? ॥ ३१० ॥
धूर सहन केल्याशिवाय वात लागत नाही
झाडी तोडल्याशिवाय निधीची भेट नाही, धूर सहन केल्याशिवाय वात लागत नाही. शुद्ध सत्त्वाआड रजतमाचे कवाड आहे; ते भेदायचे सांगणे हा दोष कसा? दिवस आणि रात्र दोन्ही सोडले की मधली तिसरी संध्या दिसते —
परी नोसंतितां विवसी । भेटी नाहीं निधीसी । का धूं न साहतां जैसी । वाती न लगे ॥ ३११ ॥
तैसें शुद्धसत्त्वाआड । आहे रजतमाचें कवाड । तें भेदणे यातें कीड । म्हणावें कां ? ॥ ३१२ ॥
आम्ही श्रद्धादि दानांत । जें समस्तही क्रियाजात । सांगितलें कां व्याप्त । तिहीं गुणीं ॥ ३१३ ॥
तेथ भरंवसेनि तिन्ही । न सांगोंचि ऐसें मानीं । परी सत्त्व दावावया दोन्ही । बोलिलों येरें ॥ ३१४ ॥
जें दोहींमाजीं तिजें असे । तें दोन्ही सांडितांचि दिसे । अहोरात्रत्यागें जैसें । संध्यारूप ॥ ३१५ ॥
सूर्य दाखवला की काय दिसत नाही?
तसे रजतम नाहीसे झाल्यावर जे तिसरे उत्तम दिसते ते सत्त्व आपोआप हाती येते. म्हणून दोन्ही सोडून सत्त्वाने आपले काम साध. सूर्य दाखवला की काय दिसत नाही? तसे सत्त्वाने केलेले कोणते फळ देत नाही? तरी मोक्षाशी मिसळण्यासाठी आणखी एक गोष्ट लागते.
तैसें रजतमविनाशें । तिजें जें उत्तम दिसे । तें सत्त्व हें आपैसें । फावासि ये ॥ ३१६ ॥
एवं दाखवावया सत्त्व तुज । निरूपिलें तम रज । तें सांडूनि सत्त्वें काज । साधीं आपुलें ॥ ३१७ ॥
सत्त्वेंचि येणें चोखाळें । करीं यज्ञादिकें सकळें । पावसी तैं करतळें । आपुलें निज ॥ ३१८ ॥
सूर्यें दाविलें सांतें । काय एक न दिसे तेथें । तेवीं सत्त्वें केलें फळातें । काय नेदी ? ॥ ३१९ ॥
हे कीर आवडतांविखीं । शक्ति सत्त्वीं आथी निकी । परी मोक्षेंसी एकीं । मिसळणें जें ॥ ३२० ॥
सोन्यावर राजमुद्रा
सोने पंधरा वाणी असले तरी राजावळीची अक्षरे उमटल्यावरच ते चालते. पाणी स्वच्छ, शीतळ आणि सुगंधी असले तरी पवित्रपण तीर्थाच्या संबंधाने येते. नदी कितीही मोठी असो, गंगेने स्वीकारले तरच तिला सागरात प्रवेश. तसे सात्त्विक कर्माला मोक्षाची भेट घडवणारे काहीतरी वेगळे आहे.
तें एक आनचि आहे । तयाचा सावावो जैं लाहे । तैं मोक्षाचाही होये । गांवीं सरतें ॥ ३२१ ॥
पैं भांगार जर्हीं पंधरें । तर्ही राजावळींचीं अक्षरें । लाहें तैंचि सरे । जियापरी ॥ ३२२ ॥
स्वच्छें शीतळें सुगंधें । जळें होती सुखप्रदें । परी पवित्रत्व संबंधें । तीर्थाचेनि ॥ ३२३ ॥
नयी हो कां भलतैसी थोरी । परी गंगा जैं अंगीकारी । तैंचि तिये सागरीं । प्रवेशु गा ॥ ३२४ ॥
तैसें सात्त्विका कर्मां किरीटी । येतां मोक्षाचिये भेटी । न पडे आडकाठी । तें वेगळें आहे ॥ ३२५ ॥
ॐ तत् सत्
अर्जुनाला धीर धरवेना. कृष्ण म्हणतात — अनादि परब्रह्माचे एक नाव तीन भागांचे. ते खरे तर अनाम आणि अजाती, पण अविद्येच्या रात्रीत ओळखायला श्रुतीने खूण केली. जन्मलेल्या बाळाला नाव नसते, पण ठेवलेल्या नावाने ते ओ देते.
हा बोलु आइकतखेवीं । अर्जुना आधि न माये जीवीं । म्हणे देवें कृपा करावी । सांगावें तें ॥ ३२६ ॥
तेथ कृपाळुचक्रवर्ती । म्हणे आईक तयाची व्यक्ती । जेणें सात्त्विक तें मुक्ती- । रत्न देखे ॥ ३२७ ॥
तरी अनादि परब्रह्म । जें जगदादि विश्रामधाम । तयाचें एक नाम । त्रिधा पैं असे ॥ ३२८ ॥
तें कीर अनाम अजाती । परी अविद्यावर्गाचिये राती-/ । माजी वोळखावया श्रुती । खूण केली ॥ ३२९ ॥
उपजलिया बाळकासी । नांव नाहीं तयापासीं । ठेविलेनि नांवेंसी । ओ देत उठी ॥ ३३० ॥
ब्रह्माचा अबोला फिटावा
संसारशिणाने कष्टलेले गाऱ्हाणे घेऊन येतात, त्यांना ज्या नावाने तो ओ देतो तो हा संकेत. ब्रह्माचा अबोला फिटावा आणि अद्वैततत्त्वाने तो भेटावा, असा मंत्र वेदरूपी बापाने कणवेने पाहिला. त्या एका नावाने ब्रह्म कौतुकाने हाकारले आणि नसलेले पुढे उभे राहिले.
कष्टले संसारशीणें । जे देवों येती गार्हाणें । तयां ओ दे नांवें जेणें । तो संकेतु हा ॥ ३३१ ॥
ब्रह्माचा अबोला फिटावा । अद्वैततत्त्वें तो भेटावा । ऐसा मंत्रु देखिला कणवा । वेदें बापें ॥ ३३२ ॥
मग दाविलेनि जेणें एकें । ब्रह्म आळविलें कवतिकें । मागां असत ठाके । पुढां उभें ॥ ३३३ ॥
परी निगमाचळशिखरीं । उपनिषदार्थनगरीं । आहाति जे ब्रह्माच्या येकाहारीं । तयांसीच कळे ॥ ३३४ ॥
हेंही असो प्रजापती । शक्ति जे सृष्टि करिती । ते जया एका आवृत्ती । नामाचिये ॥ ३३५ ॥
ब्रह्मदेव एकटा वेड्यासारखा
सृष्टीच्या आधी ब्रह्मदेव एकटा वेड्यासारखा होता — मला ओळखत नव्हता आणि सृष्टीही करू शकत नव्हता; त्याला एका नावाने मोठे केले. त्या तीन वर्णांचा अर्थ ध्याताना आणि जप करताना त्याला विश्वसृजनाची योग्यता आली. मग त्याने ब्रह्मजन रचले आणि वेद हे शासन दिले.
पैं सृष्टीचिया उपक्रमा-/ पूर्वीं गा वीरोत्तमा । वेडा ऐसा ब्रह्मा । एकला होता ॥ ३३६ ॥
मज ईश्वरातें नोळखे । ना सृष्टिही करूं न शके । तो थोरु केला एकें । नामें जेणें ॥ ३३७ ॥
जयाचा अर्थु जीवीं ध्यातां । जें वर्णत्रयचि जपतां । विश्वसृजनयोग्यता । आली तया ॥ ३३८ ॥
तेधवां रचिलें ब्रह्मजन । तयां वेद दिधलें शासन । यज्ञा ऐसें वर्तन । जीविकें केलें ॥ ३३९ ॥
पाठीं नेणों किती येर । स्रजिले लोक अपार । जाले ब्रह्मदत्त अग्रहार । तिन्हीं भुवनें ॥ ३४० ॥
उपनिषदाचे फूल
असे ते नाव — सर्व मंत्रांचा राजा प्रणव हा आदिवर्ण, दुसरा तत्कार, तिसरा सत्कार. ‘ॐ तत् सत्’ हे त्रिप्रकारी ब्रह्मनाम, उपनिषदाचे हुंगण्यासारखे सुंदर फूल. याच्याशी एक होऊन सात्त्विक कर्म चालले की कैवल्यही घरचा नोकर होते. पण कापराचे ढीग दैवाने दिले तरी वापरायचे ज्ञान लागतेच.
ऐसें नाममंत्रें जेणें । धातया अढंच करणें । तयाचें स्वरूप आइक म्हणे । श्रीकांतु तो ॥ ३४१ ॥
तरी सर्व मंत्रांचा राजा । तो प्रणवो आदिवर्णु बुझा । आणि तत्कारु जो दुजा । तिजा सत्कारु ॥ ३४२ ॥
एवं ॐतत्सदाकारु । ब्रह्मनाम हें त्रिप्रकारु । हें फूल तुरंबी सुंदरु । उपनिषदाचें ॥ ३४३ ॥
येणेंसीं गा होऊनि एक । जैं कर्म चाले सात्त्विक । तैं कैवल्यातें पाइक । घरींचें करी ॥ ३४४ ॥
परी कापुराचें थळींव । आणून देईल दैव । लेवों जाणणेंचि आडव । तेथ असे बापा ॥ ३४५ ॥
विनियोग कळला नाही तर
सत्कर्म आदरले, ब्रह्मनाम उच्चारले, पण विनियोगाचे वर्म कळले नाही तर? महंतांच्या कोटी घरी आल्या तरी मान द्यायचे न कळल्यास मुद्दलच तुटते. चोख सोने आणि टिका एकत्र गाठोड्यात बांधून गळ्यात घालावी तसे. अन्न आणि भूक दोन्ही जवळ असूनही जेवायचे न कळणारे बाळ उपाशीच.
तैसें आदरिजेल सत्कर्म । उच्चरिजेल ब्रह्मनाम । परी नेणिजेल जरी वर्म । विनियोगाचें ॥ ३४६ ॥
तरी महंताचिया कोडी । घरा आलियाही वोढी । मानूं नेणतां परवडी । मुद्दल तुटे ॥ ३४७ ॥
कां ल्यावया चोखट । टीक भांगार एकवट । घालूनि बांधिली मोट । गळा जेवीं ॥ ३४८ ॥
तैसें तोंडीं ब्रह्मनाम । हातीं तें सात्त्विक कर्म । विनियोगेंवीण काम । विफळ होय ॥ ३४९ ॥
अगा अन्न आणि भूक । पासीं असे परी देख । जेऊं नेणतां बालक । लंघनचि कीं ॥ ३५० ॥
वात आणि अग्नी असूनही
वात आणि अग्नी दोन्ही मिळाले तरी हातोटी नसेल तर प्रकाश नाही. वेळेवर कृत्य आठवते, मंत्रही आठवतो, पण विनियोगावाचून सगळे व्यर्थ. म्हणून या तीन अक्षरांचा कर्माच्या आरंभ, मध्य आणि शेवट या तीन जागी प्रयोग करायचा.
का स्नेहसूत्र वैश्वानरा । जालियाही संसारा । हातवटी नेणतां वीरा । प्रकाशु नोहे ॥ ३५१ ॥
तैसे वेळे कृत्य पावे । तेथिंचा मंत्रुही आठवे । परी व्यर्थ तें आघवें । विनियोगेंवीण ॥ ३५२ ॥
म्हणौनि वर्णत्रयात्मक । जे हें परब्रह्मनाम एक । विनियोगु तूं आइक । आतां याचा ॥ ३५३ ॥
तरी या नामींचीं अक्षरें तिन्हीं । कर्मा आदिमध्यनिदानीं । प्रयोजावीं पैं स्थानीं । इहीं तिन्हीं ॥ ३५४ ॥
हेंचि एकी हातवटी । घेउनि हन किरीटी । आले ब्रह्मविद भेटी । ब्रह्माचिये ॥ ३५५ ॥
अंधारातला अभंग दिवा
याच हातोटीने ब्रह्मविद ब्रह्माला भेटायला आले. ते यज्ञादी टाळत नाहीत. ओंकार आधी ध्यानाने गोचर करतात आणि मग वाचेने उच्चारतात; त्या प्रकट ध्यानाने आणि स्पष्ट प्रणवोच्चाराने ते क्रियांच्या वाटेला लागतात — अंधारातला अभंग दिवा, रानातला समर्थ सोबती.
ब्रह्मेंसीं होआवया एकी । ते न वंचती यज्ञादिकीं । जे चावळलें वोळखीं । शास्त्रांचिया ॥ ३५६ ॥
तो आदि तंव ओंकारु । ध्यानें करिती गोचरु । पाठीं आणिती उच्चारु । वाचेही तो ॥ ३५७ ॥
तेणें ध्यानें प्रकटें । प्रणवोच्चारें स्पष्टें । लागती मग वाटे । क्रियांचिये ॥ ३५८ ॥
आंधारीं अभंगु दिवा । आडवीं समर्थु बोळावा । तैसा प्रणवो जाणावा । कर्मारंभीं ॥ ३५९ ॥
उचितदेवोद्देशे । द्रव्यें धर्म्यें आणि बहुवसें । द्विजद्वारां हन हुताशें । यजिती पैं ते ॥ ३६० ॥
बंधकारक कर्मेच मोक्षाचे
उचित देवतेच्या उद्देशाने, धर्म्य द्रव्यांनी, द्विजांकरवी आणि अग्नीत ते यजतात. किंवा न्यायाने मिळालेली भूमी शुद्ध देश-काळ-पात्री दान देतात. किंवा कृच्छ्र, चांद्रायण, मासोपवास अशी तपे करतात. बंधरूप म्हणून गाजणारी यज्ञ-दान-तपेच त्यांना मोक्षाची सोपी वाट होतात.
आहवनीयादि वन्ही । निक्षेपरूपीं हवनीं । यजिती पैं विधानीं । फुडे हौनी ॥ ३६१ ॥
किंबहुना नाना याग । निष्पत्तीचे घेउनि अंग । करिती नावडतेया त्याग । उपाधीचा ॥ ३६२ ॥
कां न्यायें जोडला पवित्रीं । भूम्यादिकीं स्वतंत्रीं । देशकाळशुद्ध पात्रीं । देती दानें ॥ ३६३ ॥
अथवा एकांतरां कृच्छ्रीं । चांद्रायणें मासोपवासीं । शोषोनि गा धातुराशी । करिती तपें ॥ ३६४ ॥
एवं यज्ञदानतपें । जियें गाजती बंधरूपें । तिहींच होय सोपें । मोक्षाचें तयां ॥ ३६५ ॥
जमिनीवर ओझे, पाण्यात तारू
जमिनीवर ज्या नावा ओझे होतात त्याच पाण्यात तारतात; तसे बंधक कर्मांतून या नावाने सुटका. ओंकाराने सुरू केलेल्या त्या क्रिया फळाकडे पाहू लागल्या की तिथे ‘तत्’ शब्द प्रयोजतात — जे सगळ्या जगापलीकडे आणि जे एकच सगळे पाहते, ते.
स्थळीं नावा जिया दाटिजे । जळीं तियांचि जेवीं तरीजे । तेवीं बंधकीं कर्मीं सुटिजे । नामें येणें ॥ ३६६ ॥
परी हें असो ऐसिया । या यज्ञदानादि क्रिया । ओंकारें सावायिलिया । प्रवर्तती ॥ ३६७ ॥
तिया मोटकिया जेथ फळीं । रिगों पाहाती निहाळीं । प्रयोजिती तिये काळीं । तच्छब्दु तो ॥ ३६८ ॥
जें सर्वांही जगापरौतें । जें एक सर्वही देखतें । तें तच्छब्दें बोलिजे तें । पैल वस्तु ॥ ३६९ ॥
तें सर्वादिकत्वें चित्तीं । तद्रूप ध्यावूनियां सुमती । उच्चारेंही व्यक्ती । आणिती पुढती ॥ ३७० ॥
‘न मम’
ते म्हणतात — त्या तद्रूप ब्रह्माला या क्रिया फळांसह अर्पण; आम्हाला भोगायला काहीच उरो नको. असे ‘न मम’ म्हणत हात झाडतात. ओंकाराने आरंभलेले आणि तत्काराने समर्पिलेले कर्म ब्रह्माकार झाले, तरी पुरत नाही — कारण करणारा दुसरा उरतोच. मीठ पाण्यात विरते पण खारटपणा वेगळा उरतो.
म्हणती तद्रूपा ब्रह्मा तया । फळेंसीं क्रिया इयां । तेंचि होतु आम्हां भोगावया । कांहींचि नुरो ॥ ३७१ ॥
ऐसेनि तदात्मकें ब्रह्में । तेथ उगाणूनि कर्में । आंग झाडिती न ममें । येणें बोलें ॥ ३७२ ॥
आतां ओंकारें आदरिलें । तत्कारें समर्पिलें । इया रिती जया आलें । ब्रह्मत्व कर्मा ॥ ३७३ ॥
तें कर्म कीर ब्रह्माकारें । जालें तेणेंही न सरे । जे करी तेणेंसी दुसरें । आहे म्हणौनि ॥ ३७४ ॥
मीठ आंगें जळीं विरे । परी क्षारता वेगळी उरे । तैसें कर्म ब्रह्माकारें । गमे तें द्वैत ॥ ३७५ ॥
‘सत्’चा ऋणपरिहार
आणि दुजेपण जितके, तितके संसाराचे भय; हे वेद स्वतः म्हणतात. म्हणून ‘सत्’ शब्द देवांनी या ऋणदोषासाठी ठेवला. त्याने असत्याचे नाणे आटवून सत्तेचे निर्दोष रूप दाखवले जाते.
आणि दुजे जंव जंव घडे । तंव तंव संसारभय जोडे । हें देवो आपुलेनि तोंडें । बोलती वेद ॥ ३७६ ॥
म्हणौनि परत्वें ब्रह्म असे । तें आत्मत्वें परीयवसे । सच्छब्द या रिणादोषें । ठेविला देवें ॥ ३७७ ॥
तरी ओंकार तत्कारीं । कर्म केलें जें ब्रह्मशरीरीं । जें प्रशस्तादि बोलवरी । वाखाणिलें ॥ ३७८ ॥
प्रशस्तकर्मीं तिये । सच्छब्दा विनियोगु आहे । तोचि आइका होये । तैसा सांगों ॥ ३७९ ॥
तरी सच्छब्दें येणें । आटूनि असताचें नाणें । दाविजे अव्यंगवाणें । सत्तेचें रूप ॥ ३८० ॥
सन्मात्रच होणे
जे ‘सत्’ ते काळाने-देशाने निराळे होत नाही, स्वतःच स्वतःशी अखंड. दिसणारे जेवढे आहे तेवढे असतपणाने नाही, आणि त्यातच त्याची सोय सापडते. ओंकार-तत्काराने ब्रह्माकार दाखवलेले कर्म गिळून एकदम सन्मात्रच होणे — हा ‘सत्’चा अंतरंग विनियोग.
जें सत् तेंचि काळें देशें । होऊं नेणेचि अनारिसे । आपणपां आपण असे । अखंडित ॥ ३८१ ॥
हें दिसतें जेतुलें आहे । तें असतपणें जें नोहे । देखतां रूपीं सोये । लाभे जयाची ॥ ३८२ ॥
तेणेंसीं प्रशस्त तें कर्म । जें जालें सर्वात्मक ब्रह्म । देखिजे करूनि सम । ऐक्यबोधें ॥ ३८३ ॥
तरी ओंकार तत्कारें । जें कर्म दाविलें ब्रह्माकारें । तें गिळूनि होईजे एकसरें । सन्मात्रचि ॥ ३८४ ॥
ऐसा हा अंतरंगु । सच्छब्दाचा विनियोगु । जाणा म्हणे श्रीरंगु । मी ना म्हणें हो ॥ ३८५ ॥
‘मी म्हणत नाही, देवच म्हणतो’
‘हे मी म्हणत नाही; मीच म्हटले तर श्रीरंगात दुजेपणाचे उणेच होईल, म्हणून हे देवाचेच बोलणे’ — ज्ञानेश्वरांची ही नाजूक सावधगिरी. ‘सत्’चा आणखी एक उपकार: सत्कर्मे अधिकाराने चालली तरी एखाद्या अंगाने उणी पडतात, आणि एका अवयवाच्या उणेपणाने अख्खे शरीर ठप्प होते.
ना मीचि जरी हो म्हणें । तरी श्रीरंगीं दुजें हेंचि उणें । म्हणौनि हें बोलणें । देवाचेंचि ॥ ३८६ ॥
आतां आणिकीही परी । सच्छब्दु हा अवधारीं । सात्त्विक कर्मा करी । उपकारु जो ॥ ३८७ ॥
तरी सत्कर्में चांगें । चालिलीं अधिकारबगें । परी एकाधें कां आंगें । हिणावती जैं ॥ ३८८ ॥
तैं उणें एकें अवयवें । शरीर ठाके आघवें । कां अंगहीन भांडावें । रथाची गती ॥ ३८९ ॥
तैसें एकेंचि गुणेंवीण । सतचि परी असतपण । कर्म धरी गा जाण । जिये वेळे ॥ ३९० ॥
कर्माचा जीर्णोद्धार
एकाच गुणावाचून कर्म खरे असूनही असत धरते. तेव्हा ओंकार-तत्काराने चांगले सुरू झालेल्या कर्माचा ‘सत्’ जीर्णोद्धार करतो — असतपण फेडतो आणि सद्भावाची रूढी आणतो. रोग्याला दिव्यौषध, मोडलेल्याला आधार. किंवा प्रमादाने कर्म मर्यादा चुकून निषिद्ध वाटेला पडले तर —
तेव्हां ओंकार तत्कारीं । सावायिला हा चांगी परी । सच्छब्दु कर्मा करी । जीर्णोद्धारु ॥ ३९१ ॥
तें असतपण फेडी । आणी सद्भावाचिये रूढी । निजसत्त्वाचिये प्रौढी । सच्छब्दु हा ॥ ३९२ ॥
दिव्यौषध जैसें रोगिया । कां सावावो ये भंगलिया । सच्छब्दु कर्मा व्यंगलिया । तैसा जाण ॥ ३९३ ॥
अथवा कांहीं प्रमादें । कर्म आपुलिये मर्यादे । चुकोनि पडे निषिद्धे । वाटे हन ॥ ३९४ ॥
चालतयाही मार्गु सांडे । पारखियाचि अखरें पडे । राहाटीमाजीं न घडे । काइ काइ ? ॥ ३९५ ॥
ओहोळाला गंगेची भेट
चालणाऱ्याचाही मार्ग चुकतो. जिथे कर्म सीमा ओलांडून असाधुत्वाच्या दुर्नामाकडे जाऊ पाहते, तिथे ‘सत्’ इतर दोघांहून शहाणा ठरून कर्माला साधु करतो. लोखंडाला परिसाची घृष्टी, ओहोळाला गंगेची भेट, मेलेल्याला अमृताची वृष्टी — एवढा या नावाचा गौरव.
म्हणौनि तैसी कर्मा । राभस्यें सांडे सीमा । असाधुत्वाचिया दुर्नामा । येवों पाहे जें ॥ ३९६ ॥
तेथ गा हा सच्छब्दु । येरां दोहींपरीस प्रबुद्धु । प्रयोजिला करी साधु । कर्मातें यया ॥ ३९७ ॥
लोहा परीसाची घृष्टी । वोहळा गंगेची भेटी । कां मृता जैसी वृष्टी । पीयूषाची ॥ ३९८ ॥
पैं असाधुकर्मा तैसा । सच्छब्दुप्रयोगु वीरेशा । हें असो गौरवुचि ऐसा । नामाचा यया ॥ ३९९ ॥
घेऊनि येथिंचें वर्म । जैं विचारिसी हें नाम । तैं केवळ हेंचि ब्रह्म । जाणसी तूं ॥ ४०० ॥
सूर्यच सूर्याला प्रकाशतो
‘ॐ तत् सत्’ हे बोलणे तिथे नेते जिथून दृश्य प्रकाशते. ते निर्विशिष्ट परब्रह्म, आणि हे त्याचे आतले व्यंजक नाव. आकाशाचा आश्रय आकाशच, तसा नाम आणि नामी यांचा अभेद. उगवलेला सूर्यच सूर्याला प्रकाशतो, तशी ही नामव्यक्ती ब्रह्मच करते.
पाहें पां ॐतत्सत् ऐसें । हें बोलणें तेथ नेतसे । जेथूनि कां हें प्रकाशे । दृश्यजात ॥ ४०१ ॥
तें तंव निर्विशिष्ट । परब्रह्म चोखट । तयाचें हें आंतुवट । व्यंजक नाम ॥ ४०२ ॥
परी आश्रयो आकाशा । आकाशचि का जैसा । या नामानामी आश्रयो तैसा । अभेदु असे ॥ ४०३ ॥
उदयिला आकाशीं । रवीचि रवीतें प्रकाशी । हे नामव्यक्ती तैसी । ब्रह्मचि करी ॥ ४०४ ॥
म्हणौनि त्र्यक्षर हें नाम । नव्हे जाण केवळ ब्रह्म । ययालागीं कर्म । जें जें कीजे ॥ ४०५ ॥
सागरात नद्या निवडता येत नाहीत
म्हणून या नावासाठी जे जे कर्म — याग, दान, गहन तपे — ते उणे झाले तरी चालेल; परिसाच्या पारड्यात चोख-किडाची बोली नसते, तसे ब्रह्मात अर्पिलेले ब्रह्मच होते. कमी-जास्तीचा प्रश्नच उरत नाही; सागरात नद्या निवडता येत नाहीत.
तें याग अथवा दानें । तपादिकेंही गहनें । तियें निफजतु कां न्यूनें । होऊनि ठातु ॥ ४०६ ॥
परी परीसाचा वरकली । नाहीं चोखाकिडाची बोली । तैसी ब्रह्मीं अर्पितां केलीं । ब्रह्मचि होती ॥ ४०७ ॥
उणिया पुरियाची परी । नुरेचि तेथ अवधारीं । निवडूं न येती सागरीं । जैसिया नदी ॥ ४०८ ॥
एवं पार्था तुजप्रती । ब्रह्मनामाची हे शक्ती । सांगितली उपपत्ती । डोळसा गा ॥ ४०९ ॥
आणि येकेकाही अक्षरा । वेगळवेगळा वीरा । विनियोगु नागरा । बोलिलों रीती ॥ ४१० ॥
श्रद्धेचा बाहू मोडून
म्हणून हीच श्रद्धा सदा उपलवावी; तिने बंधाला जागाच उरत नाही. जिथे हा सद्विनियोग अनुष्ठिला जातो तिथे अख्खा वेदच अनुष्ठिला. आणि ही सोय सोडून, श्रद्धेचा बाहू मोडून, दुराग्रहाची ताकद वाढवून कोट्यवधी अश्वमेध केले, रत्नांनी भरलेली पृथ्वी दिली, एका अंगठ्यावर हजार वर्षे तप केले —
एवं ऐसें सुमहिम । म्हणौनि हें ब्रह्मनाम । आतां जाणितलें कीं सुवर्म । राया तुवां ? ॥ ४११ ॥
तरी येथूनि याचि श्रद्धा । उपलविली हो सर्वदा । जयाचें जालें बंधा । उरों नेदी ॥ ४१२ ॥
जिये कर्मीं हा प्रयोगु । अनुष्ठिजे सद्विनियोगु । तेथ अनुष्ठिला सांगु । वेदुचि तो ॥ ४१३ ॥
ना सांडूनि हे सोये । मोडूनि श्रद्धेची बाहे । दुराग्रहाची त्राये । वाढऊनियां ॥ ४१४ ॥
मग अश्वमेध कोडी कीजे । रत्नें भरोनि पृथ्वी दीजे । एकांगुष्ठींही तपिजे । तपसाहस्रीं ॥ ४१५ ॥
सावलीला दिलेले आलिंगन
जलाशयाच्या नावाने नवे समुद्र केले — तरी सगळे वृथाच. खडकावर पडलेला पाऊस, राखेत केलेले हवन, सावलीला दिलेले आलिंगन, आकाशाला मारलेली चापटी. घाण्यात गाळलेले गुंडे — तेल नाही आणि पेंडही नाही; गाठीला बांधलेली खापरी इथे-तिथे न चालता उपाशी मारते.
जळाशयाचेनि नांवें । समुद्रही कीजती नवे । परी किंबहुना आघवें । वृथाचि तें ॥ ४१६ ॥
खडकावरी वर्षले । जैसें भस्मीं हवन केलें । कां खेंव दिधलें । साउलिये ॥ ४१७ ॥
नातरी जैसें चडकणा । गगना हाणितलें अर्जुना । तैसा समारंभु सुना । गेलाचि तो ॥ ४१८ ॥
घाणां गाळिले गुंडे । तेथ तेल ना पेंडी जोडे । तैसें दरिद्र तेवढें । ठेलेंचि आंगीं ॥ ४१९ ॥
गांठीं बांधली खापरी । येथ अथवा पैलतीरीं । न सरोनि जैसी मारी । उपवासीं गा ॥ ४२० ॥
अर्जुन चांदण्यात हरपला
अशा कर्माचे ऐहिक भोगणेही नाही, मग परलोकाची अपेक्षा कोणी करावी? ब्रह्मनामाची श्रद्धा सोडून केलेली धांदल म्हणजे नुसता शीण. असे तो त्रितापतिमिराचा नाश करणारा बोलला, आणि अर्जुन चांदण्यात चंद्र हरपावा तसा निजानंदात हरपला. ‘हा संग्राम म्हणजे बाणांच्या मापाने जीविताचे माप घेणारा वाणी.’
तैसें कर्मजातें तेणें । नाहीं ऐहिकीचें भोगणें । तेथ परत्र तें कवणें । अपेक्षावें ॥ ४२१ ॥
म्हणौनि ब्रह्मनामश्रद्धा । सांडूनि कीजे जो धांदा । हें असो सिणु नुसधा । दृष्टादृष्टीं तो ॥ ४२२ ॥
ऐसें कलुषकरिकेसरी । त्रितापतिमिरतमारी । श्रीवर वीर नरहरी । बोलिलें तेणें ॥ ४२३ ॥
तेथ निजानंदा बहुवसा-/ । माजीं अर्जुन तो सहसा । हरपला चंद्रु जैसा । चांदिणेनि ॥ ४२४ ॥
अहो संग्रामु हा वाणिया । मापें नाराचांचिया आणिया । सूनि माप घे मवणिया । जीवितेंसी ॥ ४२५ ॥
संजयाची कृतज्ञता
अशा कर्कश समयी स्वानंदाचे राज्य भोगणे — हा भाग्योदय दुसरीकडे नाही. संजय कौरवराजाला म्हणतो — शत्रूच्या गुणावरही रिझावे; हा आमच्या सुखाचा गुरूच. याने विचारले नसते तर देवाने गाठ कशाला सोडली असती आणि आम्हाला परमार्थाची भेट कशी झाली असती? अज्ञानाच्या अंधारातून आम्हाला आत्मप्रकाशाच्या मंदिरात आणले.
ऐसिया समयीं कर्कशें । भोगीजत स्वानंदराज्य कैसें । आजि भाग्योदयो हा नसे । आनी ठाईं ॥ ४२६ ॥
संजयो म्हणे कौरवराया । गुणा रिझों ये रिपूचिया । आणि गुरुही हा आमुचिया । सुखाचा येथ ॥ ४२७ ॥
हा न पुसता हे गोठी । तरी देवो कां सोडिते गांठी । तरी कैसेंनि आम्हां भेटी । परमार्थेंसीं ॥ ४२८ ॥
होतों अज्ञानाच्या आंधारां । वोसंतीत जन्मवाहरा । तों आत्मप्रकाशमंदिरा-/ । आंतु आणिलें ॥ ४२९ ॥
एवढा आम्हां तुम्हां थोरु । केला येणें उपकारु । म्हणौनि हा व्याससहोदरु । गुरुत्वें होय ॥ ४३० ॥
‘हे राजाला खुपेल’
पण संजयाच्या मनात येते — हा अतिशय या नृपतीला खुपेल, म्हणून किती बोलावे? तो ती बोली सोडतो आणि पार्थाने कृष्णाला विचारलेली तीच गोष्ट पुन्हा धरतो. ‘त्याचे जसे करणे तसेच माझेही बोलणे’ — ऐका, म्हणतो निवृत्तीचा ज्ञानदेव.
तेवींचि संजयो म्हणे चित्तीं । हा अतिशयो या नृपती । खुपेल म्हणौनि किती । बोलत असों ॥ ४३१ ॥
ऐसी हे बोली सांडिली । मग येरीचि गोठी आदरिली । जे पार्थें कां पुसिली । श्रीकृष्णातें ॥ ४३२ ॥
याचें जैसें कां करणें । तैसें मीही करीन बोलणें । ऐकिजो ज्ञानदेवो म्हणे । निवृत्तीचा ॥ ४३३ ॥
ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.