मुख्य मजकुराकडे जा
WhatsUp मराठी कोश
—
ज्ञानेश्वरी — अध्याय सहावा

साहित्य

ज्ञानेश्वरी — अध्याय सहावा

ओव्या १–२५०

Dnyaneshwari — Adhyay 6, part 1

रचना — संत ज्ञानेश्वर · १२७५–१२९६

सारांश

ध्यानाचा अध्याय. आसन कसे असावे, आहार आणि निद्रा किती असावी — योगाची प्रत्यक्ष बैठक येथे सांगितली आहे. ‘मन चंचल आहे, वाऱ्याला बांधण्याइतके कठीण’ ही अर्जुनाची तक्रार आणि ‘अभ्यास आणि वैराग्याने ते साधते’ हे कृष्णांचे उत्तर प्रसिद्ध आहे. साधना अपुरी राहिली तरी ती वाया जात नाही, हे आश्वासनही येथेच.

मग रायातें म्हणे संजयो ।तोचि अभिप्रावो अवधारिजो ।कृष्ण सांगती आतां जो ।योगरूप ॥६-१॥
सहजें ब्रह्मरसाचें पारणें ।केलें अर्जुनालागीं नारायणें ।कीं तेचि अवसरीं पाहुणे ।पातलों आम्ही ॥६-२॥
कैसी दैवाची आगळिक नेणिजे ।जैसें तान्हेलिया तोय सेविजे ।कीं तेंचि चवी करूनि पाहिजे ।तंव अमृत आहे ॥६-३॥
तैसें आम्हां तुम्हां जाहलें ।जे आडमुठीं तत्त्व फावलें ।तंव धृतराष्ट्रें म्हणितलें ।हें न पुसों तूतें ॥६-४॥
तया संजया येणें बोलें ।रायाचें हृदय चोजवलें ।जें अवसरीं आहे घेतलें ।कुमारांचिया ॥६-५॥
हें जाणोनि मनीं हांसिला ।म्हणे म्हातारा मोहें नाशिला ।एऱ्हवीं बोलु तरी भला जाहला ।अवसरीं इये ॥६-६॥
परि तें तैसें कैसेनि होईल ।जात्यंधु कैसें पाहेल ।तेवींचि ये रुसें घेईल ।म्हणौनि बिहे ॥६-७॥
परि आपण चित्तीं आपुला ।निकियापरी संतोषला ।जे तो संवादु फावला ।कृष्णार्जुनांचा ॥६-८॥
तेणें आनंदाचेनि धालेपणें ।साभिप्राय अंतःकरणें ।आतां आदरेंसीं बोलणें ।घडेल तया ॥६-९॥
तो गीतेमाजी षष्ठींचा ।प्रसंगु असे आयणीचा ।जैसा क्षीरार्णवीं अमृताचा ।निवाडु जाहला ॥६-१०॥
तैसें गीतार्थाचें सार ।जें विवेकसिंधूचें पार ।नाना योगविभवभांडार ।उघडलें कां ॥६-११॥
जें आदिप्रकृतीचें विसवणें ।जें शब्दब्रह्मासि न बोलणें ।जेथूनि गीतावल्लीचें ठाणें ।प्ररोहो पावे ॥६-१२॥
तो अध्यावो सहावा ।वरि साहित्याचिया बरवा ।सांगिजैल म्हणौनि परिसावा ।चित्त देउनी ॥६-१३॥
माझा मराठाचि बोलु कौतुकें ।परि अमृतातेंही पैजां जिंके ।ऐसीं अक्षरें रसिकें ।मेळवीन ॥६-१४॥
जिये कोंवळिकेचेनि पाडें ।दिसती नादींचें रंग थोडे ।वेधें परिमळाचें बीक मोडे ।जयाचेनि ॥६-१५॥
ऐका रसाळपणाचिया लोभा ।कीं श्रवणींचि होति जिभा ।बोले इंद्रियां लागे कळंभा ।एकमेकां ॥६-१६॥
सहजें शब्दु तरी विषो श्रवणाचा ।परि रसना म्हणे हा रसु आमुचा ।घ्राणासि भावो जाय परिमळाचा ।हा तोचि होईल ॥६-१७॥
नवल बोलतीये रेखेची वाहणी ।देखतां डोळयांही पुरों लागे धणी ।ते म्हणती उघडली खाणी ।रूपाची हे ॥६-१८॥
जेथ संपूर्ण पद उभारे ।तेथ मनचि धांवे बाहिरें ।बोलु भुजाही आविष्करें ।आलिंगावया ॥६-१९॥
ऐशीं इंद्रियें आपुलालिया भावीं ।झोंबती परि तो सरिसेपणेंचि बुझावी ।जैसा एकला जग चेववी ।सहस्त्रकरु ॥६-२०॥
तैसें शब्दाचें व्यापकपण ।देखिजे असाधारण ।पाहातयां भावज्ञां फावती गुण ।चिंतामणीचे ॥६-२१॥
हें असोतु या बोलांचीं ताटें भलीं ।वरी कैवल्यरसें वोगरिलीं ।ही प्रतिपत्ति मियां केली ।निष्कामासी ॥६-२२॥
आतां आत्मप्रभा नीच नवी ।तेचि करूनि ठाणदिवी ।जो इंद्रियांतें चोरूनि जेवी ।तयासीचि फावे ॥६-२३॥
येथ श्रवणाचेनि पांगें- ।वीण श्रोतयां होआवें लागे ।हे मनाचेनि निजांगें ।भोगिजे गा ॥६-२४॥
आहाच बोलाची वालीफ फेडिजे ।आणि ब्रह्माचियाचि आंगा घडिजे ।मग सुखेंसी सुरवाडिजे ।सुखाचि माजीं ॥६-२५॥
ऐसें हळुवारपण जरी येईल ।तरीच हें उपेगा जाईल ।एऱ्हवीं आघवी गोठी होईल ।मुकिया बहिरयाची ॥६-२६॥
परी तें असो आतां आघवें ।नलगे श्रोतयांतें कडसावें ।जे अधिकारिये एथ स्वभावें ।निष्कामकामु ॥६-२७॥
जिहीं आत्मबोधाचिया आवडी ।केली स्वर्गसंसाराची कुरोंडी ।तेवांचूनि एथींची गोडी ।नेणती आणिक ॥६-२८॥
जैसा वायसीं चंद्र नोळखिजे ।तैसा प्राकृतीं हा ग्रंथु नेणिजे ।आणि तो हिमांशुचि जेविं खाजें ।चकोराचें ॥६-२९॥
तैसा सज्ञानासी तरी हा ठावो ।आणि अज्ञानासी आन गांवो ।म्हणौनि बोलावया विषय पहा हो ।विशेषु नाहीं ॥६-३०॥
परी अनुवादलों मी प्रसंगें ।तें सज्जनीं उपसाहावें लागे ।आतां सांगेन काय श्रीरंगें ।निरोपिलें जें ॥६-३१॥
तें बुद्धीही आकळितां सांकडें ।म्हणौनि बोलीं विपायें सांपडे ।परी श्रीनिवृत्तिकृपादीप उजियेडें ।देखैन मी ॥६-३२॥
जें दिठीही न पविजे ।तें दिठीविण देखिजे ।जरी अतींद्रिय लाहिजे ।ज्ञानबळ ॥६-३३॥
ना तरी जें धातुवादाही न जोडे ।तें लोहींचि पंधरें सांपडे ।जरी दैवयोगें चढे ।परिसु हातां ॥६-३४॥
तैसी गुरुकृपा होये ।तरी करितां काय आपु नोहे ।म्हणौनि तें अपार मातें आहे ।ज्ञानदेवो म्हणे ॥६-३५॥
तेणें कारणें मी बोलेन ।बोलीं अरूपाचें रूप दावीन ।अतींद्रिय परी भोगवीन ।इंद्रियांकरवीं ॥६-३६॥
आइका यश श्री औदार्य ।ज्ञान वैराग्य ऐश्वर्य ।हे साही गुणवर्य ।वसती जेथ ॥६-३७॥
म्हणौनि तो भगवंतु ।जो निःसंगाचा सांगातु ।तो म्हणे पार्था दत्तचित्तु ।होईं आतां ॥६-३८॥
आइकें योगी आणि संन्यासी जनीं ।हे एकचि सिनानें झणीं मानीं ।एऱ्हवीं विचारिजती जंव दोन्ही ।तंव एकचि ते ॥६-३९॥
सांडिजे दुजया नामाचा आभासु ।तरी योगु तोचि संन्यासु ।पाहतां ब्रह्मीं नाहीं अवकाशु ।दोहींमाजीं ॥६-४०॥
जैसें नामाचेनि अनारिसेपणें ।एका पुरुषातें बोलावणें ।कां दोहींमार्गीं जाणें ।एकाचि ठाया ॥६-४१॥
नातरी एकचि उदक सहजें ।परि सिनाना घटीं भरिजे ।तैसें भिन्नत्व जाणिजे ।योगसंन्यासांचें ॥६-४२॥
आइकें सकळ संमतें जगीं ।अर्जुना गा तोचि योगी ।जो कर्में करूनि रागी ।नोहेचि फळीं ॥६-४३॥
जैसी मही हे उद्भिजें ।जनी अहंबुद्धीवीण सहजें ।आणि तेथिंचीं तियें बीजें ।अपेक्षीना ॥६-४४॥
तैसा अन्वयाचेनि आधारें ।जातीचेनि अनुकारें ।जें जेणें अवसरें ।करणें पावे ॥६-४५॥
तें तैसेंचि उचित करी ।परी साटोपु नोहे शरीरीं ।आणि बुद्धीही करोनि फळवेरी ।जायेचिना ॥६-४६॥
ऐसा तोचि संन्यासी ।पार्था गा परियेसीं ।तोचि भरंवसेनिसीं ।योगीश्वरु ॥६-४७॥
वांचूनि उचित कर्म प्रासंगिक ।तयातें म्हणे हे सांडावें बद्धक ।तरी टांकोटांकीं आणिक ।मांडीचि तो ॥६-४८॥
जैसा क्षाळूनियां लेपु एकु ।सवेंचि लाविजे आणिकु ।तैसेनि आग्रहाचा पाइकु ।विचंबे वायां ॥६-४९॥
गृहस्थाश्रमाचें वोझें ।कपाळीं आधींचि आहे सहजें ।कीं तेंचि संन्याससवा ठेविजे ।सरिसें पुढती ॥६-५०॥
म्हणौनि अग्निसेवा न सांडितां ।कर्माची रेखा नोलांडितां ।आहे योगसुख स्वभावता ।आपणपांचि ॥६-५१॥
ऐकें संन्यासी तोचि योगी ।ऐसी एकवाक्यतेची जगीं ।गुढी उभविली अनेगीं ।शास्त्रांतरीं ॥६-५२॥
जेथ संन्यासिला संकल्पु तुटे ।तेथचि योगाचें सार भेटे ।ऐसें हें अनुभवाचेनि धटें ।साचें जया ॥६-५३॥
आतां योगाचळाचा निमथा ।जरी ठाकावा आथि पार्था ।तरी सोपाना या कर्मपथा ।चुका झणी ॥६-५४॥
येणें यमनियमांचेनि तळवटें ।रिगे आसनाचिये पाउलवाटें ।येई प्राणायामाचेनि आडकंठें ।वरौता गा ॥६-५५॥
मग प्रत्याहाराचा अधाडा ।जो बुद्धीचियाही पायां निसरडा ।जेथ हटिये सांडिती होडा ।कडेलग ॥६-५६॥
तरी अभ्यासाचेनि बळें ।प्रत्याहारीं निराळें ।नखीं लागेल ढाळें ढाळें ।वैराग्याची ॥६-५७॥
ऐसा पवनाचेनि पाठारें ।येतां धारणेचेनि पैसारें ।क्रमी ध्यानाचें चवरें ।सांपडे तंव ॥६-५८॥
मग तया मार्गाची धांव ।पुरेल प्रवृत्तीची हांव ।जेथ साध्यसाधना खेंव ।समरसें होय ॥६-५९॥
जेथ पुढील पैसु पारुखे ।मागील स्मरावें तें ठाके ।ऐसिये सरिसीये भूमिके ।समाधि राहे ॥६-६०॥
येणें उपायें योगारूढु ।जो निरवधि जाहला प्रौढु ।तयाचिया चिन्हांचा निवाडु ।सांगैन आइकें ॥६-६१॥
तरी जयाचिया इंद्रियांचिया घरा ।नाहीं विषयांचिया येरझारा जो आत्मबोधाचिया वोवरां ।पहुडला असे ॥६-६२॥
जयाचें सुखदुःखाचेनि आंगें ।झगटलें मानस चेवो नेघे ।विषय पासींही आलियां से न रिगे ।हें काय म्हणौनि ॥६-६३॥
इंद्रियें कर्माच्या ठायीं ।वाढीनलीं परि कहीं ।फळहेतूची चाड नाहीं ।अंतःकरणीं ॥६-६४॥
असतेनि देहें एतुला ।जो चेतुचि दिसे निदेला ।तोचि योगारूढु भला ।वोळखें तूं ॥६-६५॥
तेथ अर्जुन म्हणे अनंता ।हें मज विस्मो बहु आइकतां ।सांगे तया ऐसी योग्यता ।कवणें दीजे ॥६-६६॥
तंव हांसोनि श्रीकृष्ण म्हणे ।तुझें नवल ना हें बोलणें ।कवणासि काय दिजेल कवणें ।अद्वैतीं इये ॥६-६७॥
पैं व्यामोहाचिये शेजे ।बळिया अविद्या निद्रितु होइजे ।ते वेळी दुःस्वप्न हा भोगिजे ।जन्ममृत्यूंचा ॥६-६८॥
पाठीं अवसांत ये चेवो ।तैं तें अवघेंचि होय वावो ।ऐसा उपजे नित्य सद्भावो ।तोहि आपणपांचि ॥६-६९॥
म्हणौनि आपणचि आपणयां ।घातु कीजतु असे धनंजया ।चित्त देऊनि नाथिलिया ।देहाभिमाना ॥६-७०॥
हा विचारूनि अहंकारु सांडिजे ।मग असतीचि वस्तु होईजे ।तरी आपली स्वस्ति सहजें ।आपण केली ॥६-७१॥
एऱ्हवीं कोशकीटकाचिया परी ।तो आपणया आपण वैरी ।जो आत्मबुद्धि शरीरीं ।चारुस्थळीं ॥६-७२॥
कैसे प्राप्तीचिये वेळे ।निदैवा अंधळेपणाचे डोहळे ।कीं असते आपुले डोळे ।आपण झांकी ॥६-७३॥
कां कवण एकु भ्रमलेपणें ।मी तो नव्हे गा चोरलों म्हणे ।ऐसा नाथिला छंदु अंतःकरणें ।घेऊनि ठाके ॥६-७४॥
एऱ्हवीं होय तें तोचि आहे ।परि काई कीजे बुद्धि तैशी नोहे ।देखा स्वप्नींचेनि घायें ।कीं मरे साचें ॥६-७५॥
जैशी ते शुकाचेनि आंगभारें ।नळिका भोविन्नली एरी मोहरें ।तेणें उडावें परी न पुरे ।मनशंका ॥६-७६॥
वायांचि मान पिळी ।अटुवें हियें आंवळी ।टिटांतु नळी ।धरूनि ठाके ॥६-७७॥
म्हणे बांधला मी फुडा ।ऐसिया भावनेचिया पडे खोडां ।कीं मोकळिया पायांचा चवडा ।गोंवी अधिकें ॥६-७८॥
ऐसा काजेंवीण आंतुडला ।तो सांग पां काय आणिकें बांधिला ।मग न सोडीच जऱ्ही नेला ।तोडूनि अर्धा ॥६-७९॥
म्हणौनि आपणयां आपणचि रिपु ।जेणें वाढविला हा संकल्पु ।येर स्वयंबुद्धी म्हणे बापु ।जो नाथिलें नेघे ॥६-८०॥
तया स्वांतःकरणजिता ।सकळकामोपशांता ।परमात्मा परौता ।दुरी नाहीं ॥६-८१॥
जैसा किडाळाचा दोषु जाये ।तरी पंधरें तेंचि होये ।तैसें जीवा ब्रह्मत्व आहे ।संकल्पलोपीं ॥६-८२॥
हा घटाकारु जैसा ।निमालिया तया अवकाशा ।नलगे मिळों जाणें आकाशा ।आना ठाया ॥६-८३॥
तैसा देहाहंकारु नाथिला ।हा समूळ जयाचा नाशिला ।तोचि परमात्मा संचला ।आधींचि आहे ॥६-८४॥
आतां शीतोष्णाचिया वाहणी ।तेथ सुखदुःखाची कडसणीं ।इयें न समाती कांहीं बोलणीं ।मानापमानांचीं ॥६-८५॥
जे जिये वाटा सूर्यु जाये ।तेउतें तेजाचें विश्व होये ।तैसें तया पावे तें आहे ।तोचि म्हणौनी ॥६-८६॥
देखैं मेघौनि सुटती धारा ।तिया न रुपती जैसिया सागरा ।तैशीं शुभाशुभें योगीश्वरा ।नव्हती आनें ॥६-८७॥
जो हा विज्ञानात्मकु भावो ।तया विवरितां जाहला वावो ।मग लागला जंव पाहों ।तंव ज्ञान तें तोचि ॥६-८८॥
आतां व्यापकु कीं एकदेशी ।हे ऊहापोही जे ऐसी ।ते करावी ठेली आपैशी ।दुजेनवीण ॥६-८९॥
ऐसा शरीरीचि परी कौतुकें ।परब्रह्माचेनि पाडें तुकें ।जेणें जिंतलीं एकें ।इंद्रियें गा ॥६-९०॥
तो जितेंद्रियु सहजें ।तोचि योगयुक्तु म्हणिजे ।जेणे सानें थोर नेणिजे ।कवणें काळीं ॥६-९१॥
देखैं सोनयाचें निखळ ।मेरुयेसणें ढिसाळ ।आणि मातियेचें डिखळ ।सरिसेंचि मानी ॥६-९२॥
पाहतां पृथ्वीचें मोल थोडें ।ऐसें अनर्घ्य रत्न चोखडें ।देखें दगडाचेनि पाडें ।निचाडु ऐसा ॥६-९३॥
तेथ सुहृद आणि शत्रु ।कां उदासु आणि मित्रु ।हा भावभेदु विचित्रु ।कल्पूं कैंचा ॥६-९४॥
तया बंधु कोण काह्याचा ।द्वेषिया कवणु तयाचा ।मीचि विश्व ऐसा जयाचा ।बोधु जाहला ॥६-९५॥
मग तयाचिये दिठी ।अधमोत्तम असे किरीटी ? ।काय परिसाचिये कसवटी ।वानिया कीजे ? ॥६-९६॥
ते जैशी निर्वाण वर्णुचि करी ।तैशी जयाची बुद्धी चराचरीं ।होय साम्याची उजरी ।निरंतर ॥६-९७॥
जे ते विश्वालंकाराचें विसुरे ।जरी आहाती आनानें आकारें ।तरी घडले एकचि भांगारें ।परब्रह्में ॥६-९८॥
ऐसें जाणणें जें बरवें ।तें फावलें तया आघवें ।म्हणौनि आहाचवाहाच न झकवे ।येणें आकारचित्रें ॥६-९९॥
घापे पटामाजि दृष्टी ।दिसे तंतूंची सैंघ सृष्टी ।परी तो एकवांचूनि गोठी ।दुजी नाहीं ॥६-१००॥
ऐसेनि प्रतीती हें गवसे ।ऐसा अनुभव जयातें असे ।तोचि समबुद्धि हे अनारिसें ।नव्हे जाणें ॥६-१०१॥
जयाचें नांव तीर्थरावो ।दर्शनें प्रशस्तीसि ठावो ।जयाचेनि संगें ब्रह्मभावो ।भ्रांतासही ॥६-१०२॥
जयाचेनि बोलें धर्मु जिये ।दिठी महासिद्धितें विये ।देखैं स्वर्गसुखादि इयें ।खेळु जयाचा ॥६-१०३॥
विपायें जरी आठवला चित्ता ।तरी दे आपुली योग्यता ।हें असो तयातें प्रशंसितां ।लाभु आथि ॥६-१०४॥
पुढती अस्तवेना ऐसें ।जया पाहलें अद्वैतदिवसें ।मग आपणपांचि आपणु असे ।अखंडित ॥६-१०५॥
ऐसिया दृष्टी जो विवेकी ।पार्था तो एकाकी ।सहजें अपरिग्रही जो तिहीं लोकीं ।तोचि म्हणौनि ॥६-१०६॥
ऐसियें असाधारणें ।निष्पन्नाचीं लक्षणें ।आपुलेनि बहुवसपणें ।श्रीकृष्ण बोले ॥६-१०७॥
जो ज्ञानियांचा बापु ।देखणेयांचे दिठीचा दीपु ।जया दादुलयाचा संकल्पु ।विश्व रची ॥६-१०८॥
प्रणवाचिये पेठे ।जाहलें शब्दब्रह्म माजिठे ।तें जयाचिया यशा धाकुटें ।वेढूं न पुरे ॥६-१०९॥
जयाचेनि आंगिकें तेजें ।आवो रविशशीचिये वणिजे ।म्हणौनि जग हें वेशजे- ।वीण असे तया ॥६-११०॥
हां गा नामचि एक जयाचें ।पाहतां गगनही दिसे टांचें ।गुण एकैक काय तयाचे ।आकळशील तूं ॥६-१११॥
म्हणौनि असो हें वानणें ।सांगों नेणों कवणाचीं लक्षणें ।दावावीं मिषें येणें ।कां बोलिलों तें ॥६-११२॥
ऐकें द्वैताचा ठावोचि फेडी ।ते ब्रह्मविद्या कीजेल उघडी ।तरी अर्जुना पढिये हे गोडी ।नासेल हन ॥६-११३॥
म्हणौनि तें तैसे बोलणें ।नव्हे सपातळ आड लावणें ।केलें मनचि वेगळवाणें ।भोगावया ॥६-११४॥
जया सोऽहंभाव अटकु ।मोक्षसुखालागोनि रंकु ।तयाचिये दिठीचा झणें कळंकु ।लागेल तुझिया प्रेमा ॥६-११५॥
विपाये अहंभावो ययाचा जाईल ।मी तेंचि हा जरी होईल ।तरी मग काय कीजेल ।एकलेया ॥६-११६॥
दिठीची पाहतां निविजें ।कां तोंड भरोनि बोलिजे ।नातरी दाटूनि खेंव दीजे ।ऐसें कवण आहे ? ॥६-११७॥
आपुलिया मना बरवी ।असमाई गोठी जीवीं ।ते कवणेंसि चावळावी ।जरी ऐक्य जाहलें ॥६-११८॥
इया काकुळती जनार्दनें ।अन्योपदेशाचेनि हाताशनें ।बोलामाजि मन मनें ।आलिंगूं सरलें ॥६-११९॥
हें परिसतां जरी कानडें ।तरी जाण पां पार्थ उघडें ।कृष्णसुखाचेंचि रूपडें ।वोतलें गा ॥६-१२०॥
हें असो वयसेचिये शेवटीं ।जैसें एकचि विये वांझोटी ।मग ते मोहाची त्रिपुटी ।नाचों लागे ॥६-१२१॥
तैसें जाहलें श्रीअनंता ।ऐसें तरी मी न म्हणतां ।जरी तयाचा न देखतां ।अतिशयो एथ ॥६-१२२॥
पाहा पां नवल कैसें चोज ।कें उपदेशु केउतें झुंज ।परी पुढें वालभाचें भोज ।नाचत असे ॥६-१२३॥
आवडी आणि लाजवी ।व्यसन आणि शिणवी ।पिसें आणि न भुलवी ।तरी तेंचि काई ? ॥६-१२४॥
म्हणौनि भावार्थु तो ऐसा ।अर्जुन मैत्रियेचा कुवासा ।कीं सुखें श्रृंगारलिया मानसा ।दर्पणु तो ॥६-१२५॥
यापरी बाप पुण्यपवित्र ।जगीं भक्तिबीजासि सुक्षेत्र ।तो श्रीकृष्णकृपे पात्र ।याचिलागीं ॥६-१२६॥
हो कां आत्मनिवेदनातळींची ।जे पीठिका होय सख्याची ।पार्थु अधिष्ठात्री तेथिंची ।मातृका गा ॥६-१२७॥
पासींचि गोसावी न वर्णिजे ।मग पाइकाचा गुण घेईजे ।ऐसा अर्जुनु तो सहजें ।पढिये हरी ॥६-१२८॥
पाहां पां अनुरागें भजें ।जे प्रियोत्तमें मानिजे ।ते पतीहूनि काय न वानिजे ।पतिव्रता ? ॥६-१२९॥
तैसा अर्जुनचि विशेषें स्तवावा ।ऐसें आवडलें मज जीवा ।जे तो त्रिभुवनींचिया दैवां ।एकायतनु जाहला ॥६-१३०॥
जयाचिया आवडीचेनि पांगें ।अमूर्तुही मूर्ती आवगें ।पूर्णाहि परी लागे ।अवस्था जयाची ॥६-१३१॥
तंव श्रोते म्हणती दैव ।कैसी बोलाची हवाव ।काय नादातें हन बरव ।जिणोनि आली ॥६-१३२॥
हां हो नवल नोहे देशी ।मऱ्हाटी बोलिजे तरी ऐशी ।वाणें उमटताहे आकाशीं ।साहित्य रंगाचे ॥६-१३३॥
कैसें उन्मेखचांदिणें तार ।आणि भावार्थु पडे गार ।हेचि श्लोकार्थ कुमुदिनी फार ।साविया होती ॥६-१३४॥
चाडचि निचाडां करी ।ऐसी मनोरथीं ये थोरी ।तेणें विवळले अंतरीं ।तेथ डोलु आला ॥६-१३५॥
तें निवृत्तिदासें जाणितलें ।मग अवधान द्या म्हणितलें ।नवल पांडवकुळीं पाहलें ।कृष्णदिवसें ॥६-१३६॥
देवकीया उदरीं वाहिला ।यशोदा सायासें पाळिला ।कीं शेखीं उपेगा गेला ।पांडवांसी ॥६-१३७॥
म्हणौनि बहुदिवस वोळगावा ।कां अवसरु पाहोनि विनवावा ।हाही सोसु तया सदैवा ।पडेचिना ॥६-१३८॥
हें असो कथा सांगें वेगीं ।मग अर्जुन म्हणे सलगी ।देवा इयें संतचिन्हें आंगीं ।न ठकती माझ्या ॥६-१३९॥
एऱ्हवीं या लक्षणांचिया निजसारा ।मी अपाडें कीर अपुरा ।परि तुमचेनि बोलें अवधारा ।थोरावें जरी ॥६-१४०॥
जी तुम्ही चित्त देयाल ।तरी ब्रह्म मियां होईजेल ।काय जहालें अभ्यासिजेल ।सांगाल जें ॥६-१४१॥
हां हो नेणों कवणाची काहाणी ।आइकोनि श्लाघिजत असों अंतःकरणीं ।ऐसी जहालेपणाची शिरयाणी ।कायसी देवा ॥६-१४२॥
हें आंगें म्यां होईजो का ।येतुलें गोसावी आपुलेपणें कीजो कां ।तंव हांसोनि श्रीकृष्ण हो कां ।करूं म्हणती ॥६-१४३॥
देखा संतोषु एक न जोडे ।तंवचि सुखाचें सैंघ सांकडें ।मग जोडलिया कवणीकडे ।अपुरें असे ? ॥६-१४४॥
तैसा सर्वेश्वरु बळिया सेवकें ।म्हणौनि ब्रह्मही होय तो कौतुकें ।परि कैसा भारें आतला पिकें ।दैवाचेनि ॥६-१४५॥
जो जन्मसहस्रांचियासाठीं ।इंद्रादिकांही महागु भेटी ।तो आधीनु केतुला किरीटी ।जे बोलुही न साहे ॥६-१४६॥
मग ऐका जें पांडवें ।म्हणितलें म्यां ब्रह्म होआवें ।तें अशेषही देवें ।अवधारिलें ॥६-१४७॥
तेथ ऐसेंचि एक विचारिलें ।जे या ब्रह्मत्वाचे डोहळे जाहले ।परि उदरा वैराग्य आहे आलें ।बुद्धीचिया ॥६-१४८॥
एऱ्हवीं दिवस तरी अपुरे ।परी वैराग्यवसंताचेनि भरें ।जे सोऽहंभाव महुरे ।मोडोनि आला ॥६-१४९॥
म्हणौनि प्राप्तिफळीं फळतां ।यासि वेळु न लगेल आतां ।होय विरक्तु ऐसा अनंता ।भरंवसा जाहला ॥६-१५०॥
म्हणे जें जें हा अधिष्ठील ।तें आरंभींच यया फळेल ।म्हणौनि सांगितला न वचेल ।अभ्यासु वायां ॥६-१५१॥
ऐसें विवरोनियां श्रीहरी ।म्हणितलें तिये अवसरीं ।अर्जुना हा अवधारीं ।पंथराजु ॥६-१५२॥
तेथ प्रवृत्तितरूच्या बुडीं ।दिसती निवृत्तिफळाचिया कोडी ।जिये मार्गींचा कापडी ।महेशु अजुनी ॥६-१५३॥
पैल योगवृंदे वहिलीं ।आडवीं आकाशीं निघालीं ।कीं तेथ अनुभवाच्या पाउलीं ।धोरणु पडिला ॥६-१५४॥
तिहीं आत्मबोधाचेनि उजुकारें ।धांव घेतली एकसरें ।कीं येर सकळ मार्ग निदसुरे ।सांडूनियां ॥६-१५५॥
पाठीं महर्षी येणें आले ।साधकांचे सिद्ध जाहाले ।आत्मविद थोरावले ।येणेंचि पंथें ॥६-१५६॥
हा मार्गु जैं देखिजे ।तैं तहान भूक विसरिजे ।रात्रिदिवसु नेणिजे ।वाटे इये ॥६-१५७॥
चालतां पाऊल जेथ पडे ।तेथ अपवर्गाची खाणी उघडे ।आव्हांटलिया तरी जोडे ।स्वर्गसुख ॥६-१५८॥
निगिजे पूर्वींलिया मोहरा ।कीं येइजे पश्चिमेचिया घरा ।निश्चळपणें धनुर्धरा ।चालणें एथिंचें ॥६-१५९॥
येणें मार्गें जया ठाया जाइजे ।तो गांवो आपणचि होईजे ।हें सांगों काय सहजें ।जाणसी तूं ॥६-१६०॥
तेथ पार्थें म्हणितलें देवा ।तरी तेंचि मग केव्हां ।कां आर्तिसमुद्रौनि न काढावा ।बुडतु जी मी ॥६-१६१॥
तंव श्रीकृष्ण म्हणती ऐसें ।हें उत्सृंखळ बोलणें कायसें ।आम्हीं सांगतसों आपैसें ।वरि पुशिलें तुवां ॥६-१६२॥
तरी विशेषें आतां बोलिजेल ।परि तें अनुभवें उपेगा जाईल ।म्हणौनि तैसें एक लागेल ।स्थान पाहावें ॥६-१६३॥
जेथ अराणुकेचेनि कोडें ।बैसलिया उठों नावडे ।वैराग्यासी दुणीव चढे ।देखिलिया जें ॥६-१६४॥
जो संतीं वसविला ठावो ।संतोषासि सावावो ।मना होय उत्सावो ।धैर्याचा ॥६-१६५॥
अभ्यासुचि आपणयातें करी ।हृदयातें अनुभवु वरी ।ऐसी रम्यपणाची थोरी ।अखंड जेथ ॥६-१६६॥
जया आड जातां पार्था ।तपश्चर्या मनोरथा ।पाखांडियाही आस्था ।समूळ होय ॥६-१६७॥
स्वभावें वाटे येतां ।जरी वरपडा जाहला अवचितां ।तरी सकामुही परि माघौता ।निघों विसरे ॥६-१६८॥
ऐसेनि न राहतयातें राहावी ।भ्रमतयातें बैसवी ।थापटूनि चेववी ।विरक्तीतें ॥६-१६९॥
हें राज्य वर सांडिजे ।मग निवांता एथेंचि असिजे ।ऐसें श्रृंगारियांहि उपजे ।देखतखेंवो ॥६-१७०॥
जें येणें मानें बरवंट ।आणि तैसेंचि अतिचोखट ।जेथ अधिष्ठान प्रगट ।डोळां दिसे ॥६-१७१॥
आणिकही एक पहावें ।जें साधकीं वसतें होआवें ।आणि जनाचेनि पायरवें ।रुळेचिना ॥६-१७२॥
जेथ अमृताचेनि पाडें ।मुळाहीसकट गोडें ।जोडती दाटें झाडें ।सदा फळतीं ॥६-१७३॥
पाउला पाउला उदकें ।वर्षाकाळेंही अतिचोखें ।निर्झरें का विशेखें ।सुलभें जेथ ॥६-१७४॥
हा आतपुही आळुमाळु ।जाणिजे तरी शीतळु ।पवनु अति निश्चळु ।मंदु झुळके ॥६-१७५॥
बहुत करूनि निःशब्द ।दाट न रिगे श्वापद ।शुक हन षट्पद ।तेउतें नाहीं ॥६-१७६॥
पाणिलगें हंसें ।दोनी चारी सारसें ।कवणे एके वेळे बैसे ।तरी कोकिळही हो ॥६-१७७॥
निरंतर नाहीं ।तरी आलीं गेलीं कांहीं ।होतु कां मयूरेंही ।आम्ही ना न म्हणों ॥६-१७८॥
परि आवश्यक पांडवा ।ऐसा ठावो जोडावा ।तेथ निगूढ मठ होआवा ।कां शिवालय ॥६-१७९॥
दोहींमाजीं आवडे तें ।जें मानलें होय चित्तें ।बहुतकरूनि एकांते ।बैसिजे गा ॥६-१८०॥
म्हणौनि तैसें तें जाणावें ।मन राहतें पाहावें ।राहील तेथ रचावें ।आसन ऐसें ॥६-१८१॥
वरी चोखट मृगसेवडी ।माजीं धूतवस्त्राची घडी ।तळवटीं अमोडी ।कुशांकुर ॥६-१८२॥
सकोमळ सरिसे ।सुबद्ध राहती आपैसे ।एकपाडें तैसें ।वोजा घालीं ॥६-१८३॥
परि सावियाचि उंच होईल ।तरी आंग हन डोलेल ।नीच तरी पावेल ।भूमिदोषु ॥६-१८४॥
म्हणौनि तैसें न करावें ।समभावें धरावें ।हें बहु असो होआवें ।आसन ऐसें ॥६-१८५॥
मग तेथ आपण ।एकाग्र अंतःकरण ।करूनि सद्गुरुस्मरण ।अनुभविजे ॥६-१८६॥
जेथ स्मरतेनि आदरें ।सबाह्य सात्त्विकें भरे ।जंव काठिण्य विरे ।अहंभावाचें ॥६-१८७॥
विषयांचा विसरु पडे ।इंद्रियांची कसमस मोडे ।मनाची घडी घडे ।हृदयामाजीं ॥६-१८८॥
ऐसें ऐक्य हें सहजें ।फावें तंव राहिजे ।मग तेणेंचि बोधें बैसिजे ।आसनावरी ॥६-१८९॥
आतां आंगातें आंग वरी ।पवनातें पवनु धरी ।ऐसी अनुभवाची उजरी ।होंचि लागे ॥६-१९०॥
प्रवृत्ति माघौति मोहरे ।समाधि ऐलाडी उतरे ।आघवें अभ्यासु सरे ।बैसतखेंवो ॥६-१९१॥
मुद्रेची प्रौढी ऐशी ।तेचि सांगिजेल आतां परियेसीं ।तरी उरु या जघनासी ।जडोनि घालीं ॥६-१९२॥
चरणतळें देव्हडीं ।आधारद्रुमाच्या बुडीं ।सुघटितें गाढीं ।संचरीं पां ॥६-१९३॥
सव्य तो तळीं ठेविजे ।तेणें सिवणीमध्यें पीडिजे ।वरी बैसे तो सहजें ।वाम चरणु ॥६-१९४॥
गुद मेंढ्राआंतौतीं ।चारी अंगुळें निगुतीं ।तेथ सार्ध सार्ध प्रांतीं ।सांडूनियां ॥६-१९५॥
माजी अंगुळ एक निगे ।तेथ टांचेचेनि उत्तरभागें ।नेहेटिजे वरि आंगें ।पेललेनि ॥६-१९६॥
उचलिलें कां नेणिजे ।तैसें पृष्ठांत उचलिजे ।गुल्फद्वय धरिजे ।तेणेंचि मानें ॥६-१९७॥
मग शरीर संचु पार्था ।अशेषही सर्वथा ।पार्ष्णीचा माथा ।स्वयंभु होय ॥६-१९८॥
अर्जुना हें जाण ।मूळबंधाचें लक्षण ।वज्रासन गौण ।नाम यासी ॥६-१९९॥
ऐसी आधारीं मुद्रा पडे ।आणि आधींचा मार्गु मोडे ।तेथ अपानु आंतुलेकडे ।वोहोटों लागे ॥६-२००॥
तंव करसंपुट आपैसें ।वाम चरणीं बैसे ।तंव बाहुमूळीं दिसे ।थोरीव आली ॥६-२०१॥
माजीं उभारलेनि दंडें ।शिरकमळ होय गाढें ।नेत्रद्वारींचीं कवाडें ।लागूं पाहती ॥६-२०२॥
वरचिलें पातीं ढळतीं ।तळींचीं तळीं पुंजाळती ।तेथ अर्धोन्मीलित स्थिती ।उपजे तया ॥६-२०३॥
दिठी राहोनि आंतुलीकडे ।बाहेर पाऊल घाली कोडें ।ते ठायीं ठावो पडे ।नासाग्रपीठीं ॥६-२०४॥
ऐसें आंतुच्या आंतुचि रचे ।बाहेरी मागुतें न वचे ।म्हणौनि राहणें आधिये दिठीचें ।तेथेंचि होय ॥६-२०५॥
आतां दिशांची भेटी घ्यावी ।कां रूपाची वास पहावी ।हे चाड सरे आघवी ।आपैसया ॥६-२०६॥
मग कंठनाळ आटे ।हनुवटी हडौती दाटे ।ते गाढी होऊनि नेहटे ।वक्षःस्थळीं ॥६-२०७॥
माजीं घंटिका लोपे ।वरी बंधु जो आरोपे ।तो जालंधरु म्हणिपे ।पंडुकुमरा ॥६-२०८॥
नाभीवरी पोखे ।उदर हें थोके ।अंतरीं फांके ।हृदयकोशु ॥६-२०९॥
स्वाधिष्ठानावरिचिले कांठीं ।नाभिस्थानातळवटीं ।बंधु पडे किरीटी ।वोढियाणा तो ॥६-२१०॥
ऐसी शरीराबाहेरलीकडे ।अभ्यासाची पांखर पडे ।तंव आंतु त्राय मोडे ।मनोधर्माची ॥६-२११॥
कल्पना निमे ।प्रवृत्ती शमे ।आंग मन विरमे ।सावियाचि ॥६-२१२॥
क्षुधा काय जाहाली ।निद्रा केउती गेली ।हे आठवणही हारपली ।न दिसे वेगां ॥६-२१३॥
जो मूळबंधें कोंडला ।अपानु माघौता मुरडला ।तो सवेंचि वरी सांकडला ।धरी फुगूं ॥६-२१४॥
क्षोभलेपणें माजे ।उवाइला ठायीं गाजे ।मणिपूरेंसीं झुंजे ।राहोनियां ॥६-२१५॥
मग थावलिये वाहटुळी ।सैंघ घेऊनि घर डहुळी ।बाळपणींची कुहीटुळी ।बाहेर घाली ॥६-२१६॥
भीतरीं वळी न धरे ।कोठ्यामाजीं संचरे ।कफपित्तांचे थारे ।उरों नेदी ॥६-२१७॥
धातूंचे समुद्र उलंडी ।मेदाचे पर्वत फोडी ।आंतली मज्जा काढी ।अस्थिगत ॥६-२१८॥
नाडीतें सोडवी ।गात्रांतें विघडवी ।साधकातें भेडसावी ।परी बिहावें ना ॥६-२१९॥
व्याधीतें दावी ।सवेंचि हरवी ।आप पृथ्वी कालवी ।एकवाट ॥६-२२०॥
तंव येरीकडे धनुर्धरा ।आसनाचा उबारा ।शक्ति करी उजगरा ।कुंडलिनीतें ॥६-२२१॥
नागिणीचें पिलें ।कुंकुमें नाहलें ।वळण घेऊनि आलें ।सेजे जैसें ॥६-२२२॥
तैशी ते कुंडलिनी ।मोटकी औट वळणी ।अधोमुख सर्पिणी ।निदेली असे ॥६-२२३॥
विद्युल्लतेची विडी ।वन्हिज्वाळांची घडी ।पंधरेयाची चोखडी ।घोंटीव जैशी ॥६-२२४॥
तैशी सुबद्ध आटली ।पुटीं होती दाटली ।तें वज्रासनें चिमुटली ।सावधु होय ॥६-२२५॥
तेथ नक्षत्र जैसें उलंडलें ।कीं सूर्याचें आसन मोडलें ।तेजाचें बीज विरूढलें ।अंकुरेंशीं ॥६-२२६॥
तैशी वेढियातें सोडिती ।कवतिकें आंग मोडिती ।कंदावरी शक्ती ।उठली दिसे ॥६-२२७॥
सहजें बहुतां दिवसांची भूक ।वरी चेवविली तें होय मिष ।मग आवेशें पसरी मुख ।ऊर्ध्वा उजू ॥६-२२८॥
तेथ हृदयकोशातळवटीं ।जो पवनु भरे किरीटी ।तया सगळेयाचि मिठी ।देऊनि घाली ॥६-२२९॥
मुखींच्या ज्वाळीं ।तळीं वरी कवळी ।मांसाची वडवाळी ।आरोगूं लागे ॥६-२३०॥
जे जे ठाय समांस ।तेथ आहाच जोडे घाउस ।पाठी एकदोनी घांस ।हियाही भरी ॥६-२३१॥
मग तळवे तळहात शोधी ।उर्ध्वींचे खंड भेदी ।झाडा घे संधी ।प्रत्यंगाचा ॥६-२३२॥
अधोभाग तरी न संडी ।परि नखींचेंही सत्त्व काढी ।त्वचा धुवूनि जडी ।पांजरेशीं ॥६-२३३॥
अस्थींचे नळे निरपे ।शिरांचे हीर वोरपे ।तंव बाहेरी विरूढी करपे ।रोमबीजांची ॥६-२३४॥
मग सप्तधातूंच्या सागरीं ।ताहानेली घोंट भरी ।आणि सवेंचि उन्हाळा करी ।खडखडीत ॥६-२३५॥
नासापुटौनि वारा ।जो जातसे अंगुळें बारा ।तो गच्च धरूनि माघारा ।आंतु घाली ॥६-२३६॥
तेथ अध वरौतें आकुंचे ।ऊर्ध्व तळौतें खांचे ।तया खेंवामाजि चक्राचे ।पदर उरती ॥६-२३७॥
एऱ्हवीं तरी दोन्ही तेव्हांचि मिळती ।परी कुंडलिनी नावेक दुश्चित्त होती ।ते तयांतें म्हणे परौती ।तुम्हीच कायसी येथे ॥६-२३९॥
ऐसी दोनी भूतें खाये ।ते वेळीं संपूर्ण धाये ।मग सौम्य होउनि राहे ।सुषुम्नेपाशीं ॥६-२४०॥
तेथ तृप्तीचेनि संतोषें ।गरळ जें वमी मुखें ।तेणें तियेचेनि पीयूषें ।प्राणु जिये ॥६-२४१॥
तो अग्नि आंतूनि निघे ।परी सबाह्य निववूंचि लागे ।ते वेळीं कसु बांधिती आंगें ।सांडिला पुढती ॥६-२४२॥
मार्ग मोडिती नाडीचे ।नवविधपण वायूचें ।जाय म्हणौनि शरीराचे ।धर्मु नाहीं ॥६-२४३॥
इडा पिंगळा एकवटती ।गांठी तिन्ही सुटती ।साही पदर फुटती ।चक्रांचे हे ॥६-२४४॥
मग शशी आणि भानु ।ऐसा कल्पिजे जो अनुमानु ।तो वातीवरी पवनु ।गिंवसितां न दिसे ॥६-२४५॥
बुद्धीची पुळिका विरे ।परिमळु घ्राणीं उरे ।तोही शक्तीसवें संचरे ।मध्यमेमाजीं ॥६-२४६॥
तंव वरिलेकडोनि ढाळें ।चंद्रामृताचें तळें ।कानवडोनी मिळे ।शक्तिमुखीं ॥६-२४७॥
तेणें नाळकें रस भरे ।तो सर्वांगामाजीं संचरे ।जेथिंचा तेथ मुरे ।प्राणपवनु ॥६-२४८॥
तातलिये मुसें ।मेण निघोनि जाय जैसें ।मग कोंदली राहे रसें ।वोतलेनी ॥६-२४९॥
तैसें पिंडाचेनि आकारें ।ते कळाचि कां अवतरे ।वरी त्वचेचेनि पदरे ।पांघुरली असे ॥६-२५०॥
जैशी आभाळाची बुंथी ।करूनि राहे गभस्ती ।मग फिटलिया दीप्ति ।धरूनि ये ॥६-२५१॥

शब्दार्थ

या भागात येणारे जुने मराठी शब्द.

म्हणौनि
— म्हणून, याकारणाने
तेथ
— तिथे
तंव
— तोपर्यंत; तेवढ्यात
तया
— त्याला, त्या
ऐसें
— असे
कीं
— किंवा; तसेच ‘की’ या अर्थी
तैसें
— तसे
सहजें
— सहजपणे, आपोआप
जेथ
— जिथे
वरी
— वर; शिवाय
जाहला
— झाला
तेणें
— त्यामुळे, त्याच्या योगाने
जैसें
— जसे
पार्था
— पृथा म्हणजे कुंतीचा पुत्र — अर्जुन
ठावो
— ठिकाण; थांग
पां
— बरं का, नाही का (संवादातील उद्गार)
जाहलें
— झाले
माजीं
— मध्ये, आत
नोहे
— नाही, होत नाही
अर्जुना
— अर्जुन — संबोधन
किरीटी
— इंद्राने दिलेला किरीट धारण करणारा — अर्जुन
इये
— या (स्त्रीलिंगी)
आघवें
— सगळे, संपूर्ण
जंव
— जोपर्यंत

ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.

चित्र: Arjuna and His Charioteer Krishna Confront Karna — Artist/maker unknown, India, Himachal Pradesh or Jammu and K, Public domain, via Wikimedia Commons.

WhatsUp मराठी वर — प्रत्यक्ष भेट

हेही वाचा

स्रोत — santsahitya.in

पडताळणी बाकी — मूळ मुद्रित प्रतीशी ओवीवार पडताळणी बाकी आहे. चूक कळवा.