कोंड्यासारखी त्वचा झडते
वरवर कोरडी राहिलेली त्वचा कोंड्यासारखी झडून जाते. मग काश्मीरचे स्वयंभू, रत्नबीजाला आलेले कोंब, अवयवकांतीची झळाळी तशी दिसते; संध्यारागाचे रंग काढून वळलेले अंग, अंतर्ज्योतीचे निर्वाळलेले लिंग, कुंकवाचे भरीव, सिद्धरसाचे ओतीव — ‘मज पाहतां सावेव शांतिचि ते’.
तैसा आहाचवरि कोरडा । त्वचेचा असे पातोडा । तो झडोनि जाय कोंडा । जैसा होय ॥६-२५२॥
मग काश्मीरीचे स्वयंभ । कां रत्नबीजा निघाले कोंभ । अवयवकांतीची भांब । तैसी दिसे ॥६-२५३॥
नातरी संध्यारागींचे रंग । काढूनि वळिलें तें आंग । कीं अंतर्ज्योतीचें लिंग । निर्वाळिलें ॥६-२५४॥
कुंकुमाचें भरींव । सिद्धरसाचें वोतींव । मज पाहतां सावेव । शांतिचि ते ॥६-२५५॥
तें आनंदचित्रींचें लेप । नातरी महासुखाचें रूप । कीं संतोषतरूचें रोप । थांबलें जैसें ॥६-२५६॥
कृतांत देहाला भितो
कनकचंपकाची कळी, अमृताचा पुतळा, कोवळिकेचा मळा; शरदाच्या ओलाव्याने चंद्रबिंब पालवावे तसे. कुंडलिनी चंद्र पिते तेव्हा देह असा होतो की कृतांतच त्या देहाकृतीला भितो. वार्धक्य परत फिरते, तारुण्याची गाठ सुटते आणि लोपलेले बाळपण उघडते.
तो कनकचंपकाचा कळा । कीं अमृताचा पुतळा । नाना सासिन्नला मळा । कोंवळिकेचा ॥६-२५७॥
हो कां जे शारदियेचेनि वोलें । चंद्रबिंब पाल्हेलें । कां तेजचि मूर्त बैसलें । आसनावरी ॥६-२५८॥
तैसें शरीर होये । जे वेळीं कुंडलिनी चंद्र पीये । मग देहाकृति बिहे । कृतांतु गा ॥६-२५९॥
वार्धक्य तरी बहुडे । तारुण्याची गांठी विघडे । लोपली उघडे । बाळदशा ॥६-२६०॥
वयसा तरी येतुलेवरी । एऱ्हवीं बळाचा बळार्थु करी । धैर्याची थोरी । निरुपमु ॥६-२६१॥
नवी नखे, नवे दात
सोन्याच्या झाडाच्या पालवीवर नित्य नव्या रत्नकळिका याव्यात तशी नवी नखे निघतात; दात नवे आणि अतिशय लहान, दोन्ही बाजूंना हिऱ्यांची पंक्ती बसावी तशी. माणकांच्या कणिकांसारखे अंगभर रोमांच उठतात; करचरणतळे रक्तकमळांसारखी आणि डोळे धुऊन काढल्यासारखे.
कनकद्रुमाच्या पालवीं । रत्नकळिका नित्य नवी । नखें तैसीं बरवीं । नवीं निघती ॥६-२६२॥
दांतही आन होती । परि अपाडें सानेजती । जैसी दुबाहीं बैसे पांती । हिरेयांची ॥६-२६३॥
माणिकुलियांचिया कणिया । सावियाचि अणुमानिया । तैसिया सर्वांगीं उधवती अणियां । रोमांचियां ॥६-२६४॥
करचरणतळें । जैसीं कां रातोत्पलें । पाखाळींव होती डोळे । काय सांगों ॥६-२६५॥
निडाराचेनि कोंदाटें । मोतियें नावरती संपुटें । मग शिवणी जैशी उतटे । शुक्तिपल्लवांची ॥६-२६६॥
देह सोन्याचा, लाघव वाऱ्याचे
दृष्टी पापण्यांच्या कवळीत मावेनाशी होऊन गगनाला कवळू पाहते. देह सोन्याचा होतो पण लाघव वाऱ्याचे — आप आणि पृथ्वीचे अंश उरत नाहीत. मग समुद्रापलीकडचे दिसते, स्वर्गातले ऐकू येते, मुंगीचे मनोगत कळते; पाण्यावर चालताना पाऊल भिजत नाही. अशा अनेक सिद्धी येतात.
तैशीं पातियांचिये कवळिये न समाये । दिठी जाकळोनि निघों पाहे । आधिलीचि परी होये । गगना कवळिती ॥६-२६७॥
आइके देह होय सोनियाचें । परि लाघव ये वायूचें । जे आप आणि पृथ्वीचे । अंशु नाहीं ॥६-२६८॥
मग समुद्रापैलीकडील देखे । स्वर्गींचा आलोचु आइके । मनोगत वोळखे । मुंगियेचें ॥६-२६९॥
पवनाचा वारिकां वळघे । चाले तरी उदकीं पाऊल न लागे । येणें येणें प्रसंगें । येती बहुता सिद्धि ॥६-२७०॥
आइकें प्राणाचा हातु धरूनी । गगनाची पाउटी करूनी । मध्यमेचेनि दादराहुनी । हृदया आली ॥६-२७१॥
कुंडलिनी जगदंबा हृदयात
प्राणाचा हात धरून, गगनाची पायरी करून, मध्यमेच्या जिन्याने ती हृदयात येते — ती कुंडलिनी जगदंबा, चैतन्यचक्रवर्तीची शोभा, शून्यलिंगाची पिंडी, परमात्मा शिवाची करंडी, प्रणवाची उघडी जन्मभूमी. हृदयात आली की अनाहताची बोली चावळते.
ते कुंडलिनी जगदंबा । जे चैतन्यचक्रवर्तीची शोभा । जया विश्वबीजाचिया कोंभा । साउली केली ॥६-२७२॥
जे शून्यलिंगाची पिंडी । जे परमात्मया शिवाची करंडी । जे प्रणवाची उघडी । जन्मभूमी ॥६-२७३॥
हें असो ते कुंडलिनी बाळी । हृदयाआंतु आली । अनुहताची बोली । चावळे ते ॥६-२७४॥
शक्तीचिया आंगा लागलें । बुद्धीचें चैतन्य होतें जाहलें । तें तेणें आइकिलें । अळुमाळु ॥६-२७५॥
घोषाच्या कुंडीं । नादचित्रांचीं रूपडीं । प्रणवाचिया मोडी । रेखिलीं ऐसीं ॥६-२७६॥
अनाहताचा मेघ
घोषाच्या कुंडात नादचित्रांची रूपे प्रणवाच्या वळणाने रेखल्यासारखी. ‘विसरोनि गेलों अर्जुना — जंव नाशु नाहीं पवना, तंव वाचा आथी गगना, म्हणौनि घुमे.’ त्या अनाहताच्या मेघाने आकाश दुमदुमू लागते आणि ब्रह्मस्थानाची कवाडे सहज फिटतात.
हेंचि कल्पावें तरी जाणिजे । परी कल्पितें कैचें आणिजे । तरी नेणों काय गाजे । तिये ठायीं ॥६-२७७॥
विसरोनि गेलों अर्जुना । जंव नाशु नाहीं पवना । तंव वाचा आथी गगना । म्हणौनि घुमे ॥६-२७८॥
तया अनाहताचेनि मेघें । आकाश दुमदुमों लागे । तंव ब्रह्मस्थानींचें बेगें । फिटले सहजे ॥६-२७९॥
आइकें कमळगर्भाकारें । जें महदाकाश दुसरें । जेथ चैतन्य आधातुरें । करूनि असिजे ॥६-२८०॥
तया हृदयाच्या परिवरीं । कुंडलिनिया परमेश्वरी । तेजाची शिदोरी । विनियोगिली ॥६-२८१॥
शक्ती प्राणच होते
हृदयाच्या परिसरात कुंडलिनी परमेश्वरी तेजाची शिदोरी खर्चते; बुद्धीच्या भाजीने हातबोन करून तिथे द्वैत दिसू देत नाही. निजकांती हरवून ती केवळ प्राणच होते — वाऱ्याची पुतळी सोनसळी पांघरून होती ती काढून ठेवावी तशी; वाऱ्याने दिव्याची ज्योत निवटावी, वीज गगनात लखलखून हरपावी तशी.
बुद्धीचेनि शाकें । हातबोनें निकें । द्वैत तेथ न देखे । तैसें केलें ॥६-२८२॥
निजकांती हारविली । मग प्राणुचि केवळ जाहाली । ते वेळीं कैसी गमली । म्हणावी पां ? ॥६-२८३॥
हो कां जे पवनाची पुतळी । पांघुरली होती सोनसळी । ते फेडूनियां वेगळी । ठेविली तिया ॥६-२८४॥
नातरी वायूचेनि आंगें झगटली । दीपाची दिठी निवटली । कां लखलखोनि हारपली । वीजु गगनीं ॥६-२८५॥
तैशी हृदयकमळवेऱ्हीं । दिसे जैशी सोनियाची सरी । नातरी प्रकाशजळाची झरी । वाहत आली ॥६-२८६॥
महाभूतांची आटणी
हृदयभूमीत एकदम जिरल्यासारखे शक्तीचे रूप शक्तीतच मावळते. मग नादबिंदू, कळा, ज्योती काही उरत नाही; मनाचा मार, पवनाचा आधार, ध्यानाचा आदरही नाही. ‘हे महाभूतांची फुडी आटणी देखां; पिंडें पिंडाचा ग्रासु — तो हा नाथसंकेतींचा दंशु’ — नाथसंप्रदायाची खूण इथे उघड सांगितली आहे.
मग ते हृदयभूमी पोकळे । जिराली कां एके वेळे । तैसें शक्तीचें रूप मावळे । शक्तीचिमाजीं ॥६-२८७॥
तेव्हां तरी शक्तीचि म्हणिजे । एऱ्हवीं तो प्राणु केवळ जाणिजे । आतां नादुबिंदु नेणिजे । कळा ज्योती ॥६-२८८॥
मनाचा हन मारु । कां पवनाचा आधारु । ध्यानाचा आदरु । नाहीं परी ॥६-२८९॥
हे कल्पना घे सांडी । तें नाहीं इये परवडी । हे महाभूतांची फुडी । आटणी देखां ॥६-२९०॥
पिंडें पिंडाचा ग्रासु । तो हा नाथसंकेतींचा दंशु । परि दाऊनि गेला उद्देशु । श्रीमहाविष्णु ॥६-२९१॥
खेचर
श्रीमहाविष्णूंनी फक्त उद्देश दाखवला; ती ध्वनिताची गाठ सोडून मी ग्राहक श्रोते जाणून उलगडली. शक्तीचे तेज लोपले की देहाचे रूप हरपते आणि तो जगाच्या डोळ्यांत लपतो. वाऱ्याचे वळलेले असावे, केळीचा गाभा बुंथी टाकून उभा असावा, अवयवच आकाशात उगवावेत — तशा शरीराला खेचर म्हणतात.
तया ध्वनिताचें केणें सोडुनि । यथार्थाची घडी झाडुनी । उपलविली म्यां जाणुनी । ग्राहीक श्रोते ॥६-२९२॥
ऐकें शक्तीचें तेज जेव्हां लोपे । तेथ देहाचें रूप हारपे । मग तो डोळ्यांमाजीं लपे । जगाचिया ॥६-२९३॥
एऱ्हवीं आधिलाचि ऐसें । सावयव तरी दिसे । परी वायूचें कां जैसें । वळिलें होय ॥६-२९४॥
नातरी कर्दळीचा गाभा । बुंथी सांडोनी उभा । कां अवयवचि नभा । उदयला तो ॥६-२९५॥
तैसें होय शरीर । तैं तें म्हणिजे खेचर । हें पद होतां चमत्कार । पिंडजनीं ॥६-२९६॥
पाऊलखुणांत अणिमादी सिद्धी
साधक निघून जातो आणि मागे पाऊलखुणांच्या रांगेत ठायीठायी अणिमादी सिद्धी राहतात — पण त्यांचे त्याला काय काम? देहातच तीन भूतांचा लोप: पृथ्वीला आप विरवते, आपाला तेज जिरवते, तेजाला पवन हृदयात हरवतो. मग तोही अंतराने निघून गगनात मिळतो; तेव्हा ‘कुंडलिनी’ हे नाव जाऊन ‘मारुत’ होते.
देखें साधकु निघोनि जाये । मागां पाउलांची वोळ राहे । तेथ ठायीं ठायीं होये । अणिमादिक ॥६-२९७॥
परि तेणें काय काज आपणयां । अवधारीं ऐसा धनंजया । लोप आथी भूतत्रया । देहींचा देहीं ॥६-२९८॥
पृथ्वीतें आप विरवी । आपातें तेज जिरवी । तेजातें पवनु हरवी । हृदयामाजीं ॥६-२९९॥
पाठीं आपण एकला उरे । परि शरीराचेनि अनुकारें । मग तोही निगे अंतरें । गगना मिळे ॥६-३००॥
ते वेळीं कुंडलिनी हे भाष जाये । मग मारुत ऐसें नाम होये । परि शक्तिपण तें आहे । जंव न मिळे शिवीं ॥६-३०१॥
ब्रह्मरंध्रात
जालंधर सोडून, ककारांत फोडून ती गगनाच्या पहाडावर पोहोचते; ॐकाराच्या पाठीवर पाय देऊन पश्यंतीची पायरी मागे टाकते. मग ब्रह्मरंध्रात स्थिरावून, सोऽहंभावाचे बाहू पसरून परमात्मलिंगाला आलिंगन देते; महाभूतांचा पडदा फिटतो आणि दोहोंची झटापट होऊन गगनासकट सगळे त्या समरसात आटते.
मग जालंधर सांडी । ककारांत फोडी । गगनाचिये पाहाडीं । पैठी होय ॥६-३०२॥
ते ॐ काराचिये पाठी । पाय देत उठाउठी । पश्यंतीचिये पाउटी । मागां घाली ॥६-३०३॥
पुढां तन्मात्रा अर्धवेरी । आकाशाच्या अंतरीं । भरती गमे सागरीं । सरिता जेवीं ॥६-३०४॥
मग ब्रह्मरंध्रीं स्थिरावोनी । सोऽहंभावाच्या बाह्या पसरुनी । परमात्मलिंगा धांवोनी । आंगा घडे ॥६-३०५॥
तंव महाभूतांची जवनिका फिटे । मग दोहींसि होय झटें । तेथ गगनासकट आटे । समरसीं तिये ॥६-३०६॥
गगनात गगन लयाला
मेघाच्या मुखातून निवडलेला समुद्र ओघाने परत स्वतःकडेच यावा, तसे पिंडाच्या निमित्ताने पदात पद शिरते. मग ‘दुसरे होते की हे एकच होते’ अशी विवंचनाही उरत नाही. ‘गगनीं गगन लया जाये’ — ते अनुभवाने जो होतो तो होऊनच राहतो.
पैं मेघाचेनि मुखीं निवडिला । समुद्र कां वोघीं पडिला । तो मागुता जैसा आला । आपणपयां ॥६-३०७॥
तेवीं पिंडाचेनि मिषें । पदीं पद प्रवेशे । तें एकत्व होय तैसें । पंडुकुमरा ॥६-३०८॥
आतां दुजें हन होतें । कीं एकचि हें आइतें । ऐशिये विवंचनेपुरतें । उरेचिना ॥६-३०९॥
गगनीं गगन लया जाये । ऐसें जें कांहीं आहे । तें अनुभवें जो होये । तो होऊनि ठाके ॥६-३१०॥
म्हणौनि तेथिंची मातु । न चढेचि बोलाचा हातु । जेणें संवादाचिया गांवाआंतु । पैठी कीजे ॥६-३११॥
वैखरी दूरच राहिली
तिथली गोष्ट बोलाच्या हाती चढत नाही. भुवयांच्या मागे मकाराचे अंगही मांडत नाही; एकट्या प्राणाला गगनात येताना अडचण. मग शब्दाचा दिवस मावळतो आणि त्यावरही आकाशाचा आटा. महाशून्याच्या डोहात जिथे गगनालाच थांग नाही, तिथे बोलाचा तागा लागेल का?
अर्जुना एऱ्हवीं तरी । इया अभिप्रायाचा जे गर्व धरी । ते पाहें पां वैखरी । दुरी ठेली ॥६-३१२॥
भ्रूलता मागिलीकडे । तेथ मकाराचेंचि आंग न मांडे । सडेया प्राणा सांकडें । गगना येतां ॥६-३१३॥
पाठीं तेथेंचि तो भेसळला । तैं शब्दाचा दिवो मावळला । मग तयाहि वरी आटु भविन्नला । आकाशाचा ॥६-३१४॥
आतां महाशून्याचिया डोहीं । जेथ गगनसीचि थावो नाहीं । तेथ तागा लागेल काई । बोलाचा इया ? ॥६-३१५॥
म्हणौनि आखरामाजीं सांपडे । कीं कानवरी जोडे । हे तैसें नव्हे फुडें । त्रिशुद्धी गा ॥६-३१६॥
आपणच होऊन ठाकावे
अक्षरांत सापडेल किंवा कानापर्यंत जोडेल असे हे नाही. दैवाने कधी अनुभवायला मिळाले तर आपणच ते होऊन ठाकावे; पुढे जाणणे असे काही उरतच नाही. शब्द मागे सरतात, संकल्पाचे आयुष्य पुरते आणि विचाराचा वाराही शिरत नाही — उन्मनीचे लावण्य, तुर्येचे तारुण्य, अनादि अगण्य परमतत्त्व.
जें कहीं दैवें । अनुभविलें फावे । तैं आपणचि हें ठाकावें । होऊनियां ॥६-३१७॥
पुढती जाणणें तें नाहींचि । म्हणौनि असो किती हेंचि । बोलावें आतां वायांचि । धनुर्धरा ॥६-३१८॥
ऐसें शब्दजात माघौतें सरे । तेथ संकल्पाचें आयुष्य पुरे । वाराही जेथ न शिरे । विचाराचा ॥६-३१९॥
जें उन्मनियेचें लावण्य । जें तुर्येचें तारुण्य । अनादि जें अगण्य । परमतत्त्व ॥६-३२०॥
जें विश्वाचें मूळ । जें योगद्रुमाचें फळ । जें आनंदाचें केवळ । चैतन्य गा ॥६-३२१॥
‘तें निजस्वरूप माझें’
आकाराचा प्रांत, मोक्षाचा एकांत, जिथे आदि आणि अंत विरून गेले; महाभूतांचे बीज, महातेजाचे तेज — ‘एवं पार्था जें निजस्वरूप माझें.’ तेच हे चतुर्भुज रूपाला आलेले, जे पाहून नास्तिकांनी भक्तवृंदांना नावे ठेवली. आम्ही सांगितलेले साधन ज्यांनी शरीरात केले ते आमच्या तोडीचे झाले.
जें आकाराचा प्रांतु । जें मोक्षाचा एकांतु । जेथ आदि आणि अंतु । विरोनी गेले ॥६-३२२॥
जें महाभूतांचें बीज । जें महातेजाचें तेज । एवं पार्था जें निज- । स्वरूप माझें ॥६-३२३॥
ते हे चतुर्भुज कोंभेली । जयाची शोभा रूपा आली । देखोनि नास्तिकीं नोकिलीं । भक्तवृंदें ॥६-३२४॥
तें अनिर्वाच्य महासुख । पैं आपणचि जाहले जे पुरुष । जयांचे कां निष्कर्ष । प्राप्तिवेरीं ॥६-३२५॥
आम्हीं साधन हें जें सांगितलें । तेंचि शरीरीं जिहीं केलें । ते आमुचेनि पाडें आले । निर्वाळलेया ॥६-३२६॥
देहाच्या मुशीत ओतलेले
परब्रह्माच्या रसाने देहाकृतीच्या मुशीत ओतल्यासारखे ते दिसतात. अर्जुन म्हणतो — ‘हे खरेच; आपण सांगितलेला उपाय हाच प्राप्तीचा ठाव. या अभ्यासात दृढ होणारे खात्रीने ब्रह्मत्वाला येतात, हे सांगण्याच्या रीतीवरूनच कळले. नुसती गोष्ट ऐकतानाच बोध उपजतो, मग अनुभवाने तल्लीनता का होणार नाही?’
परब्रह्माचेनि रसें । देहाकृतीचिये मुसें । वोतींव जाहले तैसे । दिसती आंगें ॥६-३२७॥
जरी हे प्रतीति हन अंतरीं फांके । तरी विश्वचि हें अवघें झांके । तंव अर्जुन म्हणे निकें । साचचि जी हें ॥६-३२८॥
कां जें आपण आतां देवो । हा बोलिले जो उपावो । तो प्राप्तीचा ठावो । म्हणोनि घडे ॥६-३२९॥
इये अभ्यासीं जे दृढ होती । ते भरंवसेनि ब्रह्मत्वा येती । हें सांगतियाची रीती । कळलें मज ॥६-३३०॥
देवा गोठीचि हे ऐकतां । बोधु उपजतसे चित्ता । मा अनुभवें तल्लीनता । नोहेल केवीं ? ॥६-३३१॥
‘योग्यतेवाचून काय?’
‘पण क्षणभर एका बोलाकडे चित्त द्या. तुम्ही सांगितलेला योग मनाला पटला, पण योग्यतेचा पांग मला साधत नाही. अंगी जेवढे आहे तेवढ्यानेच सिद्धी होत असेल तर हाच मार्ग सुखाने अभ्यासीन; नाहीतर योग्यतेवाचून काय होईल तेच विचारतो.’
म्हणौनि एथ कांहीं । अनारिसें नाहीं । परी नावभरी चित्त देईं । बोला एका ॥६-३३२॥
आतां कृष्णा तुवां सांगितला योगु । तो मना तरी आला चांगु । परि न शकें करूं पांगु । योग्यतेचा ॥६-३३३॥
सहजें आंगिक जेतुलें आहे । तेतुलियाची जरी सिद्धि जाये । तरी हाचि मार्गु सुखोपायें । अभ्यासीन ॥६-३३४॥
नातरी देवो जैसें सांगतील । तैसें आपणपें जरी न ठकेल । तरी योग्यतेवीण होईल । तेंचि पुसों ॥६-३३५॥
जीवींचिये ऐसी धारण । म्हणोनि पुसावया जाहलें कारण । मग म्हणे तरी आपण । चित्त देइजो ॥६-३३६॥
योग्यता ही प्राप्तीच्या आधीन
‘हे साधन भलत्यालाही अभ्यासता येईल का, की योग्यतेवाचून नाही?’ कृष्ण म्हणतात — हे काम निर्वाणीचे खरे, पण साधारण गोष्टीही अधिकाराच्या आधाराविना सिद्ध होतात का? आणि योग्यता ही प्राप्तीच्या आधीन; योग्य होऊन मग करायचे म्हटले तर आरंभच फळाने करायचा. योग्यतेची काही खाणच असते का?
हां हो जी अवधारिलें । जें हें साधन तुम्हीं निरूपिलें । तें आवडतयाहि अभ्यासिलें । फावों शके ? ॥६-३३७॥
कीं योग्यतेवीण नाहीं । ऐसें हन आहे कांहीं । तेथ श्रीकृष्ण म्हणती काई । धनुर्धरा ॥६-३३८॥
हें काज कीर निर्वाण । परि आणिकही जें कांहीं साधारण । तेंही अधिकाराचे वोडवेविण । काय सिद्धि जाय ? ॥६-३३९॥
पैं योग्यता जे म्हणिजे । ते प्राप्तीची अधीन जाणिजे । कां जे योग्य होऊनि कीजे । तें आरंभिलें फळें ॥६-३४०॥
तरी तैसी एथ कांहीं । सावियाचि केणी नाहीं । आणि योग्यतेची काई । खाणी असे ? ॥६-३४१॥
विरक्त आणि नियत तोच अधिकारी
जो क्षणभर विरक्त झाला आणि देहधर्मांत नियत झाला, तोच व्यवस्थित अधिकारी — एवढ्या सवलतीत तुलाही योग्यपण जोडते. पण अनियताला सर्वथा योग्यता नाही: जो जिभेचा अंकित किंवा झोपेला जिवाने विकलेला, तो अधिकारी नाही. तसेच आग्रहाच्या बेडीत भूकतहान कोंडणारा —
नावेक विरक्तु । जाहला देहधर्मीं नियतु । तरि तोचि नव्हे व्यवस्थितु । अधिकारिया ? ॥६-३४२॥
येतुलालिये आयणीमाजिवडें । योग्यपण तूतेंही जोडे । ऐसें प्रसंगें सांकडें । फेडिलें तयाचें ॥६-३४३॥
मग म्हणे पार्था । ते हे ऐसी व्यवस्था । अनियतासि सर्वथा । योग्यता नाहीं ॥६-३४४॥
जो रसनेंद्रियाचा अंकिला । कां निद्रेसी जीवें विकला । तो नाहींच एथ म्हणितला । अधिकारिया ॥६-३४५॥
अथवा आग्रहाचिये बांदोडी । क्षुधा तृषा कोंडी । आहारातें तोडी । मारूनियां ॥६-३४६॥
मापाने आहार, मापाने झोप
झोपेच्या वाटेला न जाणारा — त्याचे शरीरच उरत नाही, मग योग कोणाचा? म्हणून विषय अतिशयाने सेवू नयेत आणि सर्वथा कोंडूही नयेत. आहार घ्यावा पण युक्तीच्या मापाने; बोलणे मोजके, चालणे मोजके, झोपेलाही वेळेवर मान द्यावा आणि जागरणही मोजके — एवढ्याने धातुसाम्य आपोआप.
निद्रेचिया वाटा नवचे । ऐसा दृढिवेचेनि अवतरणें नाचे । तें शरीरचि नव्हे तयाचें । मा योगु कवणाचा ? ॥६-३४७॥
म्हणौनि अतिशयें विषयो सेवावा । तैसा विरोधु नोहावा । कां सर्वथा निरोधावा । हेंही नको ॥६-३४८॥
आहार तरी सेविजे । परी युक्तीचेनि मापें मविजे । क्रियाजात आचरिजे । तयाचि स्थिती ॥६-३४९॥
मितला बोलीं बोलिजे । मितलिया पाउलीं चालिजे । निद्रेही मानु दीजे । अवसरें एकें ॥६-३५०॥
जागणें जरी जाहलें । तरी होआवें तें मितलें । येतुलेनि धातुसाम्य संचलें । असेल सहजें ॥६-३५१॥
बाहेर युक्तीची मुद्रा, आत सुख
युक्तीच्या हाताने इंद्रियांना शिधा दिला की मनच संतोष वाढवते. बाहेर युक्तीची मुद्रा पडते आणि आत सुख वाढते; तिथे अभ्यासावाचूनच योग घडतो — भाग्याच्या भरात उद्यमाच्या निमित्ताने समृद्धी आपोआप घरात शिरते तसे. ज्याला ही युक्ती साधते तो अपवर्गाच्या राणिवेने अलंकारला जातो.
ऐसें युक्तीचेनि हातें । जें इंद्रियां वोपिजे भातें । तैं संतोषासी वाढतें । मनचि करी ॥६-३५२॥
बाहेर युक्तीची मुद्रा पडे । तव आंत आंत सुख वाढे । तेथें सहजेंचि योगु घडे । नाभ्यासितां ॥६-३५३॥
जैसें भाग्याचिया भडसें । उद्यमाचेनि मिसें । मग समृद्धिजात आपैसें । घर रिघे ॥६-३५४॥
तैसा युक्तिमंतु कौतुकें । अभ्यासाचिया मोहरा ठाके । आणि आत्मसिद्धीचि पिके । अनुभवु तयाचा ॥६-३५५॥
म्हणोनि युक्ति हे पांडवा । घडे जया सदैवा । तो अपवर्गीचिये राणिवा । अळंकारिजे ॥६-३५६॥
निर्वात दिव्यासारखे
युक्ती योगाचे अंग होते असा प्रयाग जिथे होतो आणि तिथे मन स्थिरावते, त्याला योगयुक्त म्हण — निर्वात ठिकाणच्या दिव्याचे ते उपलक्षण. ‘तू प्राप्तीची चाड वाहतोस पण अभ्यासात दक्ष नाहीस; अवघडपणाला का भितोस? सायास मानू नकोस — ही दुर्जन इंद्रिये उगाच बागुलबुवा करतात.’
युक्ति योगाचें आंग पावे । ऐसें प्रयाग जेथ होय बरवें । तेथ क्षेत्रसंन्यासें स्थिरावें । मानस जयाचें ॥६-३५७॥
तयातें योगयुक्त तूं म्हण । हेंही प्रसंगें जाण । तें दीपाचे उपलक्षण । निर्वातींचिया ॥६-३५८॥
आतां तुझें मनोगत जाणोनी । कांहीं एक आम्ही म्हणौनि । तें निकें चित्त देउनी । परिसावें गा ॥६-३५९॥
तूं प्राप्तीची चाड वाहसी । परी अभ्यासीं दक्षु नव्हसी । तें सांग पां काय बिहसी । दुवाडपणा ? ॥६-३६०॥
तरी पार्था हें झणें । सायास घेशीं हो मनें । वायां बागूल इये दुर्जनें । इंद्रियें करिती ॥६-३६१॥
जिभेला औषध वैरी वाटते
जाणारे आयुष्य थांबवणाऱ्या औषधाला जीभ वैरी म्हणत नाही का? हिताला जे जे चांगले ते इंद्रियांना नेहमी दुःखच; एरवी योगासारखे सोपे काही आहे का? या अभ्यासाने इंद्रियांना बंध लागेल; मग चित्त स्वतःला भेटायला शिरते, पाठमोरे होऊन स्वतःला पाहते आणि ओळखते — ‘तत्त्व हें मी’.
पाहें पां आयुष्यातें अढळ करी । जें सरतें जीवित वारी । तया औषधातें वैरी । काय जिव्हा न म्हणे ? ॥६-३६२॥
ऐसें हितासि जें जें निकें । तें सदाचि या इंद्रियां दुःखें । एऱ्हवीं सोपें योगासारिखें । कांहीं आहे ? ॥६-३६३॥
म्हणौनि आसनाचिया गाढिका । जो आम्हीं अभ्यासु सांगितला निका । तेणें होईल तरी हो कां । निरोधु यया ॥६-३६४॥
एऱ्हवीं तरी येणें योगें । जैं इंद्रियां विंदाण लागे । तैं चित्त भेटों रिगे । आपणपेयां ॥६-३६५॥
परतोनि पाठिमोरें ठाके । आणि आपणियांतें आपण देखे । देखतखेवों वोळखे । म्हणे तत्त्व हें मी ॥६-३६६॥
मेरूहून मोठा दुःखाचा डोंगर
त्या ओळखीबरोबरच ते सुखाच्या साम्राज्यात बसते आणि स्वतःतच समरसाने विरते. मग मेरूहून मोठ्या दुःखाच्या डोंगराने देह दाटला तरी चित्त दटत नाही; शस्त्राने तोडले आणि देह आगीत पडला तरी महासुखात पहुडलेले चित्त जागेच होत नाही.
तिये ओळखीचिसरिसें । सुखाचिया साम्राज्यीं बैसे । मग आपणपां समरसें । विरोनि जाय ॥६-३६७॥
जयापरतें आणिक नाहीं । जयातें इंद्रियें नेणती कहीं । तें आपणचि आपुलिया ठायीं । होऊनि ठाके ॥६-३६८॥
मग मेरूपासूनि थोरें । देह दुःखाचेनि डोंगरें । दाटिजो पां पडिभरें । चित्त न दटे ॥६-३६९॥
कां शस्त्रें वरी तोडिलिया । देह अग्निमाजीं पडलिया । चित्त महासुखीं पहुडलिया । चेवोचि नये ॥६-३७०॥
ऐसें आपणपां रिगोनि ठाये । मग देहाची वासु न पाहे । आणिकचि सुख होऊनि जाये । म्हणूनि विसरे ॥६-३७१॥
पुत्रशोकाची उपमा
ते सुख अभ्यासाच्या योगाने सावयव पाहावे लागते; पाहिले की अंगाने तेच होता येते. ‘तोचि योगु बापा एके परी आहे सोपा’ — जर संकल्पाला पुत्रशोक दाखवला, म्हणजे विषय मेले असे ऐकले आणि इंद्रिये नियमात दिसली तर ती जिवाला मुकतात.
जया सुखाचिया गोडी । मग आर्तीची सेचि सोडी । संसाराचिया तोंडीं । गुंतलें जें ॥६-३७२॥
जें योगाची बरव । संतोषाची राणिव । ज्ञानाची जाणीव । जयालागीं ॥६-३७३॥
तें अभ्यासिलेनि योगें । सावयव देखावें लागे । देखिलें तरी आंगें । होईजेल गा ॥६-३७४॥
तरि तोचि योगु बापा । एके परी आहे सोपा । जरी पुत्रशोकु संकल्पा । दाखविजे ॥६-३७५॥
हां विषयातें निमालिया आइके । इंद्रियें नेमाचिया धारणीं देखे । तरी हियें घालूनि मुके । जीवित्वासी ॥६-३७६॥
नियम एकटाच पुरेल
असे वैराग्य केले तर संकल्पाची वारी सरते आणि बुद्धी धृतीच्या वाड्यात सुखाने नांदते; बुद्धी धैर्याचे घर होते आणि मनाची आत्मभुवनात हळूहळू प्रतिष्ठा होते. हेही जमत नसेल तर आणखी सोपे — नुसता नियमच जिवाने आपला करावा; एवढ्याने चित्त स्थिरावले तर काम झाले, नाहीतर ते मोकळे सोडावे.
ऐसें वैराग्य हें करी । तरी संकल्पाची सरे वारी । सुखें धृतीचिया धवळारीं । बुद्धि नांदे ॥६-३७७॥
बुद्धी धैर्या होय वसौटा । मनातें अनुभवाचिया वाटा । हळु हळु करी प्रतिष्ठा । आत्मभुवनीं ॥६-३७८॥
याही एके परी । प्राप्ती आहे विचारीं । हें न ठके तरी सोपारी । आणिक ऐकें ॥६-३७९॥
आतां नियमुचि हा एकला । जीवें करावा आपुला । जैसा कृतनिश्चयाचिया बोला- । बाहेरा नोहे ॥६-३८०॥
जरी येतुलेनि चित्त स्थिरावें । तरी काजा आलें स्वभावें । नाहीं तरी घालावें । मोकलुनी ॥६-३८१॥
मोकळे सोडून परत आणावे
मोकळे सोडलेले जिथे जाईल तिथून नियमच त्याला परत आणील; अशाने स्थैर्य आपोआप येईल आणि एखाद्या वेळी त्या स्थैर्याने ते आत्मस्वरूपाजवळ येईल. मग ते पाहून त्याला आलिंगन घडेल, अद्वैतात द्वैत बुडेल. आकाशातला ढग विरला की गगनच विश्व भरून राहते — तसे चित्त लयाला जाऊन सगळे चैतन्यच होते.
मग मोकलिलें जेथ जाईल । तेथूनि नियमूचि घेउनि येईल । ऐसेनि स्थैर्यचि होईल । सावियाचि कीं ॥६-३८२॥
पाठीं केतुलेनि एके वेळे । तया स्थैर्याचेनि मेळें । आत्मस्वरूपाजवळें । येईल सहजें ॥६-३८३॥
तयातें देखोनि आंगा घडेल । तेथ अद्वैतीं द्वैत बुडेल । आणि ऐक्यतेजें उघडेल । त्रैलोक्य हें ॥६-३८४॥
आकाशीं दिसे दुसरें । तें अभ्र जैं विरे । तैं गगनचि कां भरे । विश्व जैसें ॥६-३८५॥
तैसें चित्त लया जाये । आणि चैतन्यचि आघवें होये । ऐसी प्राप्ति सुखोपायें । आहे येणें ॥६-३८६॥
पाण्यात मीठ
या सोप्या योगस्थितीचा उलगडा पुष्कळांना झाला आहे — संकल्पाच्या संपत्तीवर रुसून. ते सुखाच्या सोबतीने परब्रह्मात आले आणि मग पाण्याला सोडणे मिठाला जमत नाही तसे झाले; सामरस्याच्या मंदिरात महासुखाची दिवाळी. ‘आपुले पायवरी चालिजे आपुले पाठीवरी’ — हेही जमत नसेल तर आणखी ऐक.
या सोपिया योगस्थिती । उकलु देखिला गा बहुतीं । संकल्पाचिया संपत्ती । रुसोनियां ॥६-३८७॥
तें सुखाचेनि सांगातें । आलें परब्रह्मा आंतौतें । तेथ लवण जैसें जळातें । सांडूं नेणें ॥६-३८८॥
तैसें होय तिये मेळीं । मग सामरस्याचिया राउळीं । महासुखाची दिवाळी । जगेंसि दिसे ॥६-३८९॥
ऐसें आपुले पायवरी । चालिजे आपुले पाठीवरी । हें पार्था नागवे तरी । आन ऐकें ॥६-३९०॥
तरी मी तंव सकळ देहीं । असे एथ विचारु नाहीं । आणि तैसेंचि माझ्या ठायीं । सकळ असे ॥६-३९१॥
सर्व भूतांत अभिन्न
मी सगळ्या देहांत आहे आणि सगळे माझ्यात — एवढे बुद्धीने घेता आले तरी पुरे. जो एकवटलेल्या भावनेने सर्व भूतांत अभिन्न अशा मला भजतो; भूतांच्या अनेकपणाने ज्याचे अंतःकरण अनेक होत नाही. दिवा आणि प्रकाश यांचे जे नाते, ते माझे आणि त्याचे.
हें ऐसेंचि संचलें । परस्परें मिसळलें । बुद्धी घेपे एतुलें । होआवें गा ॥६-३९२॥
एऱ्हवीं तरी अर्जुना । जो एकवटलिया भावना । सर्वभूतीं अभिन्ना । मातें भजे ॥६-३९३॥
भूतांचेनि अनेकपणें । अनेक नोहे अंतःकरणें । केवळ एकत्वचि माझें जाणें । सर्वत्र जो ॥६-३९४॥
मग तो एक हा मियां । बोलता दिसतसे वायां । एऱ्हवीं न बोलिजे तरी धनंजया । तो मीचि आहें ॥६-३९५॥
दीपा आणि प्रकाशा । एकवंकीचा पाडु जैसा । तो माझ्या ठायीं तैसा । मी तयामाजीं ॥६-३९६॥
वस्त्रातला एक धागा
पाण्याचा रस, गगनाचा अवकाश — तसा तो माझ्याच रूपाने रूपवान. ज्याने ऐक्याच्या दृष्टीने सर्वत्र मलाच पाहिले, वस्त्रातला एक धागा पाहावा तसे; रूपे पुष्कळ असली तरी सोने पुष्कळ होत नाही. ज्याला अद्वैताचा दिवस उजाडला, त्याला पंचभूतांत अडकवणार कोण?
जैसा उदकाचेनि आयुष्यें रसु । कां गगनाचेनि मानें अवकाशु । तैसा माझेनि रूपें रूपसु । पुरुषु तो गा ॥६-३९७॥
जेणें ऐक्याचिये दिठी । सर्वत्र मातेंचि किरीटी । देखिला जैसा पटीं । तंतु एकु ॥६-३९८॥
कां स्वरूपें तरी बहुतें आहाती । परी तैसीं सोनीं बहुवें न होती । ऐसी ऐक्याचळाची स्थिती । केली जेणें ॥६-३९९॥
नातरी वृक्षांचीं पानें जेतुलीं । तेतुलीं रोपें नाहीं लाविलीं । ऐसी अद्वैतदिवसें पाहली । रात्री जया ॥६-४००॥
तो पंचात्मकीं सांपडे । तरी मग सांग पां कैसेनि अडे ? । जो प्रतीतीचेनि पाडें । मजसीं तुके ॥६-४०१॥
शरीरात आहे पण शरीराचा नाही
माझे व्यापकपण त्याच्या अनुभवात आले, म्हणून न म्हणताही तो व्यापक झाला. तो शरीरात आहे पण शरीराचा नाही. सुखदुःख आणि शुभाशुभ कर्मे ही दोन आहेत असे त्याचा मनोधर्म जाणतच नाही; सम-विषम भाव त्याला आपलेच अवयव वाटतात.
माझें व्यापकपण आघवें । गवसलें तयाचेनि अनुभवें । तरी न म्हणतां स्वभावें । व्यापकु जाहला ॥६-४०२॥
आतां शरीरीं तरी आहे । परी शरीराचा तो नोहे । ऐसें बोलवरी होये । तें करूं ये काई ॥६-४०३॥
म्हणौनि असो तें विशेषें । आपणपेयांसारिखें । जो चराचर देखे । अखंडित ॥६-४०४॥
सुखदुःखादि वर्में । कां शुभाशुभें कर्में । दोनी ऐसीं मनोधर्में । नेणेचि जो ॥६-४०५॥
हें सम विषम भाव । आणिकही विचित्र जें सर्व । तें मानी जैसे अवयव । आपुले होती ॥६-४०६॥
साम्यापलीकडे प्राप्ती नाही
ज्याला अख्खे त्रैलोक्य ‘मी’ असे बोधले, त्यालाही देह एक आहे आणि लौकिकात त्याला सुखीदुःखी म्हणतात — ‘परी आम्हांतें ऐसी प्रतीती, परब्रह्मचि हा.’ स्वतःत विश्व पाहावे आणि स्वतः विश्व व्हावे — हेच साम्य उपासावे; ‘साम्यापरौती जगीं प्राप्ति नाहीं’.
हें एकैक काय सांगावें । जया त्रैलोक्यचि आघवें । मी ऐसें स्वभावें । बोधा आलें ॥६-४०७॥
तयाही देह एकु कीर आथी । लौकिकीं सुखदुःखी तयातें म्हणती । परी आम्हांतें ऐसी प्रतीती । परब्रह्मचि हा ॥६-४०८॥
म्हणौनि आपणपां विश्व देखिजे । आणि आपण विश्व होईजे । ऐसें साम्यचि एक उपासिजे । पांडवा गा ॥६-४०९॥
हें तूतें बहुतीं प्रसंगीं । आम्ही म्हणों याचिलागीं । जे साम्यापरौती जगीं । प्राप्ति नाहीं ॥६-४१०॥
तंव अर्जुन म्हणे देवा । तुम्ही सांगा कीर आमुचिया कणवा । परी न पुरों जी स्वभावा । मनाचिया ॥६-४११॥
माकड समाधीला येईल?
अर्जुन म्हणतो — हे मनाच्या स्वभावापुढे पुरे पडत नाही. ‘हे मन कैसें केवढें’ — पाहू म्हटले तर सापडत नाही, आणि वावरायला त्याला त्रैलोक्य थोडे. माकड समाधीला येईल का, महावाताला ‘थांब’ म्हटले की थांबेल का? ते बुद्धीला सळते, निश्चयाला टाळते, धैर्याशी हातफळी करून जाते.
हें मन कैसें केवढें । ऐसें पाहों म्हणों तरी न सांपडें । एऱ्हवीं राहाटावया थोडें । त्रैलोक्य यया ॥६-४१२॥
म्हणौनि ऐसें कैसें घडेल । जे मर्कट समाधी येईल । कां राहा म्हणतलिया राहेल । महावातु ? ॥६-४१३॥
जें बुद्धीतें सळी । निश्चयातें टाळी । धैर्येसीं हातफळी । मिळऊनि जाय ॥६-४१४॥
जें विवेकातें भुलवी । संतोषासी चाड लावी । बैसिजे तरी हिंडवी । दाही दिशा ॥६-४१५॥
जें निरोधलें घे उवावो । जया संयमुचि होय सावावो । तें मन आपुला स्वभावो । सांडील काई ? ॥६-४१६॥
मनाचे एक बरे आहे
कृष्ण म्हणतात — खरेच बोलतोस, मनाचा स्वभाव चपळच. पण वैराग्याच्या आधाराने अभ्यासाकडे लावले तर ते कधीतरी स्थिरावेलच. ‘यया मनाचें एक निकें, जें देखिलें गोडीचिया ठाया सोके’ — त्याला गोडी लागलेल्या ठिकाणी ते रमते, म्हणून अनुभवसुखच कौतुकाने दाखवत जावे.
म्हणौनि मन एक निश्चळ राहेल । मग आम्हांसि साम्य होईल । हें विशेषेंही न घडेल । याचिलागीं ॥६-४१७॥
तंव कृष्ण म्हणती साचचि । बोलत आहासि तें तैसेंचि । यया मनाचा कीर चपळचि । स्वभावो गा ॥६-४१८॥
परि वैराग्याचेनि आधारें । जरी लाविलें अभ्यासाचिये मोहरें । तरी केतुलेनि एके अवसरें । स्थिरावेल ॥६-४१९॥
कां जें यया मनाचें एक निकें । जें देखिलें गोडीचिया ठाया सोके । म्हणौनि अनुभवसुखचि कवतिकें । दावीत जाइजे ॥६-४२० ॥
एऱ्हवीं विरक्ति जयांसि नाहीं । जे अभ्यासीं न रिघती कहीं । तयां नाकळे हें आम्हीही । न मनूं कायी ॥६-४२१॥
युक्तीची कांबी लागली नाही
ज्यांना विरक्ती नाही आणि जे अभ्यासात शिरतच नाहीत, त्यांना हे आवरत नाही हे खरे. पण यमनियमांच्या वाटेला न जाता, वैराग्याची आठवणही न करता, नुसते विषयांच्या पाण्यात बुडी मारून राहिलेल्या मनाला युक्तीची कांबी कधी लागलीच नाही — ते स्थिर कसे होईल? अंगी योगाचे बळ आले तर मन किती चपळ?
परि यमनियमांचिया वाटा न वचिजे । कहीं वैराग्याची से न करिजे । केवळ विषयजळीं ठाकिजे । बुडी देउनी ॥६-४२२॥
यया जालिया मानसा कहीं । युक्तीची कांबी लागली नाहीं । तरी निश्चळ होईल काई । कैसेनि सांगें ? ॥६-४२३॥
म्हणौनि मनाचा निग्रहो होये । ऐसा उपाय जो आहे । तो आरंभीं मग नोहे । कैसा पाहों ॥६-४२४॥
तरी योगसाधन जितुकें । कें अवघेंचि काय लटिकें ? । परि आपणयां अभ्यासूं न ठाके । हेंचि म्हण ॥६-४२५॥
आंगीं योगाचें होय बळ । तरी मन केतुलें चपळ ? । काय महदादि हें सकळ । आपु नोहे ? ॥६-४२६॥
योगभ्रष्टाचा प्रश्न
अर्जुन कबूल करतो — योगबळापुढे मनोबळ टिकत नाही; पण तो योग आम्हाला आजवर ठाऊकच नव्हता म्हणून मनाला अनावर म्हटले. ‘आज तुझ्या प्रसादाने योगाचा परिचय झाला. पण आणखी एक संशय आहे, जो तुझ्यावाचून कोणी फेडणार नाही.’
तेथ अर्जुन म्हणे निकें । देवो बोलती तें न चुके । साचचि योगबळेंसीं न तुके । मनोबळ ॥६-४२७॥
तरी तोचि योगु कैसा केवीं जाणों । आम्ही येतुले दिवस याची मातुही नेणों । म्हणौनि मनातें जी म्हणों । अनावर ॥६-४२८॥
हा आतां अघवेया जन्मा । तुझेनि प्रसादें पुरुषोत्तमा । योगपरिचयो आम्हां । जाहला आजी ॥६-४२९॥
परि आणिक एक गोसांविया । मज संशयो असे साविया । तो तूं वांचूनि फेडावया । समर्थु नाहीं ॥६-४३०॥
म्हणौनि सांगें गोविंदा । कवण एकु मोक्षपदा । झोंबत होता श्रद्धा । उपायेंविण ॥६-४३१॥
मधेच आयुष्याचा सूर्य मावळला
‘जो इंद्रियग्रामातून निघाला, आस्थेच्या वाटेला लागला आणि आत्मसिद्धीच्या पुढच्या नगराकडे चालला; पण आत्मसिद्धीही गाठली नाही आणि परतही येता आले नाही — मधेच आयुष्याचा सूर्य मावळला. अवकाळी आलेला पातळ ढग वसतही नाही आणि वर्षतही नाही, तसा तो दोन्हीकडून अंतरला. त्याची गती कोणती?’
इंद्रियग्रामोनि निघाला । आस्थेचिया वाटे लागला । आत्मसिद्धिचिया पुढिला । नगरा यावया ॥६-४३२॥
तंव आत्मसिद्धि न ठकेचि । आणि मागुतें न येववेचि । ऐसा अस्तु गेला माझारींचि । आयुष्यभानु ॥६-४३३॥
जैसें अकाळीं आभाळ । अळुमाळु सपातळ । विपायें आलें केवळ । वसे ना वर्षे ॥६-४३४ ॥
तैसीं दोन्ही दुरावलीं । जे प्राप्ती तंव अलग ठेली । आणि अप्राप्तीही सांडवली । श्रद्धा तया ॥६-४३५॥
ऐसा दोंला अंतरला कां जी । जो श्रद्धेच्या समाजीं । बुडाला तया हो जी । कवण गति ? ॥६-४३६॥
देवांनाही नसलेला विसावा
कृष्ण म्हणतात — ज्याला मोक्षसुखाची आस्था त्याला मोक्षावाचून दुसरी गती आहे का? फक्त एवढेच की मधे एक विसावा पडेल; आणि तो विसावाही देवांना नसलेल्या सुरवाडाचा. अभ्यासाच्या वेगाने चालला असता तर दिवसाच्या आत सोऽहंसिद्धी गाठली असती; तेवढा वेग नव्हता म्हणून विसावा, आणि मोक्ष तसाच ठेवलेला.
तंव कृष्ण म्हणती पार्था । जया मोक्षसुखीं आस्था । तया मोक्षावांचूनि अन्यथा । गती आहे गा ? ॥६-४३७॥
परि एतुलें हेंचि एक घडे । जें माझारीं विसवावें पडे । तेंही परी ऐसेनि सुरवाडें । जो देवां नाहीं ॥६-४३८॥
एऱ्हवीं अभ्यासाचा उचलता । पाउलीं जरी चालता । तरी दिवसाआधीं ठाकिता । सोऽहंसिद्धीतें ॥६-४३९॥
परि तेतुला वेगु नव्हेचि । म्हणौनि विसांवा तरी निकाचि । पाठीं मोक्षु तंव तैसाचि । ठेविला असे ॥६-४४०॥
ऐकें कवतिक हें कैसें । जें शतमखा लोक सायासें । तें तो पावे अनायासें । कैवल्यकामु ॥६-४४१॥
स्वर्गातही अनुतापी
इंद्रालाही सायासाने मिळणारे लोक त्याला अनायासे मिळतात; पण तिथले अलौकिक भोग भोगतानाही त्याचे मन कंटाळते — ‘हा अंतराय अवचित का ओढवला?’ असा तो स्वर्गातही नित्य अनुतापी. मग तो संसारात जन्मतो, पण सर्व धर्मांच्या माहेरी, वैभवश्रीच्या आगरात.
मग तेथिंचे जे अमोघ । अलौकिक भोग । भोगितांही सांग । कांटाळे मन ॥६-४४२॥
हा अंतरायो अवचितां । कां वोढवला भगवंता ? । ऐसा दिविभोग भोगितां । अनुतापी नित्य ॥६-४४३॥
पाठीं जन्में संसारीं । परि सकळ धर्माचिया माहेरीं । लांबा उगवे आगरीं । विभवश्रियेचा ॥६-४४४॥
जयातें नीतिपंथें चालिजे । सत्यधूत बोलिजे । देखावें तें देखिजे । शास्त्रदृष्टीं ॥६-४४५॥
वेद तो जागेश्वरु । जया व्यवसाय निजाचारु । सारासार विचारु । मंत्री जया ॥६-४४६॥
योग्यांच्या कुळात जन्म
ज्या घरात नीतीचा पंथ, सत्यधूत बोलणे आणि शास्त्रदृष्टी; वेद हा जागेश्वर आणि सारासार विचार हा मंत्री; ज्या कुळात चिंता ही ईश्वराची पतिव्रता झाली. अशा घरात तो योगच्युत जन्मतो. किंवा ज्ञानाग्निहोत्री, परब्रह्मण्यश्रोत्री, सिद्धांताच्या सिंहासनावर त्रिभुवनाचे राज्य करणाऱ्या योग्यांच्या कुळात.
जयाच्या कुळीं चिंता । जाली ईश्वराची पतिव्रता । जयातें गृहदेवता । आदि ऋद्धि ॥६-४४७॥
ऐसी निजपुण्याची जोडी । वाढिन्नली सर्वसुखाची कुळवाडी । तिये जन्मे तो सुरवाडी । योगच्युतु ॥६-४४८॥
अथवा ज्ञानाग्निहोत्री । जे परब्रह्मण्यश्रोत्री । महासुखक्षेत्रीं । आदिवंत ॥६-४४९॥
जे सिद्धांताचिया सिंहासनीं । राज्य करिती त्रिभुवनीं । जे कूजती कोकिल वनीं । संतोषाच्या ॥६-४५०॥
जे विवेकद्रुमाचे मुळीं । बैसले आहाति नित्य फळीं । तया योगियांचिया कुळीं । जन्म पावे ॥६-४५१॥
बाळपणीच सर्वज्ञता
देहाकृती मोटकी उमटते आणि निजज्ञानाची पहाट फुटते — सूर्यापुढे प्रकाश प्रकटावा तसे. वयाच्या गावी न येता बाळपणीच सर्वज्ञता त्याला वरते; त्या सिद्धप्रज्ञेच्या लाभाने मनच सारस्वत दुभते आणि सगळी शास्त्रे मुखातून स्वयंभू निघतात. असा जन्म मिळावा म्हणून देवही सकाम होऊन स्वर्गात जपहोम करतात.
मोटकी देहाकृति उमटे । आणि निजज्ञानाची पाहांट फुटे । सूर्यापुढें प्रगटे । प्रकाशु जैसा ॥६-४५२॥
तैसी दशेची वाट न पाहतां । वयसेचिया गांवा न येतां । बाळपणींच सर्वज्ञता । वरी तयातें ॥६-४५३॥
तिये सिद्धप्रज्ञेचेनि लाभें । मनचि सारस्वतें दुभे । मग सकळ शास्त्रे स्वयंभें । निघती मुखें ॥६-४५४॥
ऐसें जे जन्म । जयालागीं देव सकाम । स्वर्गीं ठेले जप होम । करिती सदा ॥६-४५५॥
अमरीं भाट होईजे । मग मृत्युलोकातें वानिजे । ऐसें जन्म पार्था गा जे । तें तो पावे ॥६-४५६॥
पायाळाला दिव्यांजन
मागची सद्बुद्धी, जी आयुष्याच्या अखेरीला थांबली होती, तीच आता निरवधी नवी मिळते. पायाळाच्या डोळ्यांना दिव्यांजन मिळाले की पाताळधने सहज दिसतात; तसे दुर्भेद अभिप्राय आणि गुरुगम्य ठिकाणे त्याच्या बुद्धीला विनासायास उमगतात. इंद्रिये मनात येतात, मन पवनात एकवटते, पवन सहज गगनात मिळतो.
आणि मागील जे सद्बुद्धि । जेथ जीवित्वा जाहाली होती अवधि । मग तेचि पुढती निरवधि । नवी लाहे ॥६-४५७॥
तेथ सदैवा आणि पायाळा । वरी दिव्यांजन होय डोळां । मग देखे जैसी अवलीळा । पाताळधनें ॥६-४५८॥
तैसें दुर्भेद जे अभिप्राय । कां गुरुगम्य हन ठाय । तेथ सौरसेंवीण जाय । बुद्धि तयाची ॥६-४५९॥
बळियें इंद्रियें येती मना । मन एकवटे पवना । पवन सहजें गगना । मिळोंचि लागे ॥६-४६०॥
ऐसें नेणों काय अपैसें । तयातेंचि कीजे अभ्यासें । समाधि घर पुसे । मानसाचें ॥६-४६१॥
आत्मसिद्धीची थडी
योगपीठाचा भैरव, वैराग्यसिद्धीचा रूपाला आलेला अनुभव; संसार मोजणारे माप, अष्टांगसामग्रीचे बेट. चंदन परिमळानेच रूप धरते तसा तो संतोषाचा घडलेला दिसतो. शेकडो वर्षे आणि हजारो जन्म ओलांडत तो आत्मसिद्धीच्या थडीला पोहोचला आहे; म्हणून सगळी साधने त्याला आपोआप अनुसरतात.
जाणिजे योगपीठीचा भैरवु । काय हा आरंभरंभेचा गौरवु । कीं वैराग्यसिद्धीचा अनुभवु । रूपा आला ॥६-४६२॥
हा संसारु उमाणितें माप । कां अष्टांगसामग्रीचें द्वीप । जैसें परिमळेंचि धरिजे रूप । चंदनाचें ॥६-४६३॥
तैसा संतोषाचा काय घडिला । कीं सिद्धिभांडारींहूनि काढिला । दिसे तेणें मानें रूढला । साधकदशे ॥६-४६४॥
जे वर्षशतांचिया कोडी । जन्मसहस्रांचिया आडी । लंघितां पातला थडी । आत्मसिद्धीची ॥६-४६५॥
म्हणौनि साधनजात आघवें । अनुसरे तया स्वभावें । मग आयतिये बैसे राणिवे । विवेकाचिये ॥६-४६६॥
प्रणवाचा माथा बुडतो
मग विचाराच्या वेगात तो विवेकही मागे राहतो आणि अविचारणीय तेच अंगाला घडते. तिथे मनाचे ढग विरतात, पवनाचे पवनपण सरते, आकाशही स्वतःत मुरते; प्रणवाचा माथा बुडतो आणि अनिर्वाच्य सुख मिळते. त्याने मागील जन्मांतल्या विक्षेपांची पाणवठे झाडली, म्हणून जन्मताक्षणीच लग्नघटिका बुडाली.
पाठीं विचारितया वेगां । तो विवेकुही ठाके मागां । मग अविचारणीय तें आंगा । घडोनि जाय ॥६-४६७॥
तेथ मनाचें मेहुडें विरे । पवनाचें पवनपण सरे । आपणपां आपण मुरे । आकाशही ॥६-४६८॥
प्रणवाचा माथा बुडे । येतुलेनि अनिर्वाच्य सुख जोडे । म्हणौनि आधींचि बोलु बहुडे । तयालागीं ॥६-४६९॥
ऐसी ब्रह्मींची स्थिती । जे सकळां गतींसी गती । तया अमूर्ताची मूर्ति । होऊनि ठाके ॥६-४७०॥
तेणें बहुतीं जन्मीं मागिलीं । विक्षेपांचीं पाणिवळें झाडिलीं । म्हणौनि उपजतखेंवो बुडाली । लग्नघटिका ॥६-४७१॥
सगळ्यांचे पूज्य तोच झाला
तद्रूपतेशी अभिन्न लग्न लागले — ढग लोपून गगन व्हावे तसे. ज्या एका वस्तूसाठी कर्मनिष्ठ षट्कर्मांच्या धारेत घालतात, ज्ञानी ज्ञानाची वज्रांगी घालून प्रपंचाशी झुंजतात आणि तपस्वी तपोदुर्गाचा कडा चढतात; जे भजणाऱ्यांचे भज्य, याज्ञिकांचे याज्य आणि सर्वांचे पूज्य — तेच तो स्वतः झाला.
आणि तद्रूपतेसीं लग्न । लागोनि ठेलें अभिन्न । जैसे लोपलें अभ्र गगन । होऊनि ठाके ॥४७२॥
तैसें विश्व जेथ होये । मागौतें जेथ लया जाये । तें विद्यमानेंचि देहें । जाहला तो गा ॥६-४७३॥
जया लाभाचिया आशा । करूनि धैर्यबाहूंचा भरंवसा । घालीत षट्कर्मांचा धारसां । कर्मनिष्ठ ॥६-४७४॥
कां जिये एक वस्तूलांगीं । बाणोनि ज्ञानाची वज्रांगी । झुंजत प्रपंचेंशीं समरंगीं । ज्ञानिये गा ॥६-४७५॥
अथवा निलागें निसरडा । तपोदुर्गाचा आडकडा । झोंबती तपिये चाडा । जयाचिया ॥६-४७६॥
जें भजतियां भज्य । याज्ञिकांचें याज्य । एवं जें पूज्य । सकळां सदा ॥६-४७७॥
योगी तो देवांचा देव
म्हणून तो कर्मनिष्ठांना वंद्य, ज्ञान्यांना वेद्य आणि तपस्व्यांचा तपोनाथ. जीव आणि परमात्म्याच्या संगमाला ज्याचा मनोधर्म पोहोचला, तो शरीरात असूनही असा महिमा पावतो. ‘म्हणौनि योगी होईं अंतःकरणें’ — योगी तो देवांचा देव, आणि माझे सर्वस्व सुख तेच चैतन्य.
तेंचि तो आपण । स्वयें जाहला निर्वाण । जें साधकांचें कारण । सिद्ध तत्त्व ॥६-४७८॥
म्हणौनि कर्मनिष्ठा वंद्यु । तो ज्ञानियांसि वेद्यु । तापसांचा आद्यु । तपोनाथु ॥६-४७९॥
पैं जीवपरमात्मसंगमा । जयाचें येणें जाहलें मनोधर्मा । तो शरीरीचि परी महिमा । ऐशी पावे ॥६-४८०॥
म्हणौनि याकारणें । तूंतें मी सदा म्हणें । योगी होईं अंतःकरणें । पंडुकुमरा ॥६-४८१॥
अगा योगी जो म्हणिजे । तो देवांचा देवो जाणिजे । आणि सुख सर्वस्व माझें । चैतन्य तो ॥६-४८२॥
मी देह, तो आत्मा
भजणारा, भजन आणि भजावे ते — हे सगळे भक्तिसाधन मीच अनुभवाने अखंड झालो. त्या प्रीतीचे स्वरूप बोलात सांगता येत नाही; उपमा द्यायचीच तर ‘मी देह आणि तो आत्मा’ एवढीच. असे भक्तचकोरांच्या चंद्राने, त्रिभुवनाच्या नरेंद्राने सांगितले, म्हणतो संजय.
तेथ भजता भजन भजावें । हें भक्तिसाधन जें आघवें । तो मीचि जाहलों अनुभवें । अखंडित ॥६-४८३॥
मग तया आम्हां प्रीतीचें । स्वरूप बोलीं निर्वचे । ऐसें नव्हे गा तो साचें । सुभद्रापती ॥६-४८४॥
तया एकवटलिया प्रेमा । जरी पाडें पाहिजे उपमा । तरी मी देह तो आत्मा । हेंचि होय ॥६-४८५॥
ऐसे भक्तचकोरचंद्रें । त्रिभुवनैकनरेंद्रें । बोलिलें गुणसमुद्रें । संजयो म्हणे ॥६-४८६॥
तेथ आदिलापासूनि पार्था । ऐकिजे ऐसीचि आस्था । दुणावली हें यदुनाथा । भावों सरलें ॥६-४८७॥
बोलाला आरसा मिळाला
अर्जुनाची ऐकण्याची आस्था दुणावली हे पाहून यदुनाथ मनातून संतोषले — ‘बोला आरिसा जोडला’. पुढचा प्रसंग शांत रसाचा; सात्त्विकाच्या सावलीने आध्यात्मिक खरपूसपणा गेला आणि चतुर चित्ताचे वाफे निडारले. त्यावर अवधानाचा वाफसा सोन्यासारखा लाभला.
कीं सावियाचि मनीं संतोषला । जे बोला आरिसा जोडला । तेणें हरिखें आतां उपलवला । निरूपील ॥६-४८८॥
तो प्रसंगु आहे पुढां । जेथ शांतु दिसेल उघडा । तो पालविजेल मुडा । प्रमेयबीजाचा ॥६-४८९॥
जें सात्त्विकाचेनि वडपें । गेलें आध्यात्मिक खरपें । सहजें निडारले वाफे । चतुरचित्ताचे ॥६-४९०॥
वरी अवधानाचा वाफसा । लाधला सोनया ऐसा । म्हणौनि पेरावया धिंवसा । श्रीनिवृत्तीसी ॥६-४९१॥
ज्ञानदेव म्हणे मी चाडें । सद्गुरूंनीं केलें कोडें । माथां हात ठेविला तें फुडें । बीजचि वाइलें ॥६-४९२॥
माथ्यावर ठेवलेला हात
‘सद्गुरूंनी माथ्यावर हात ठेवला तेच बीज वाहिले; म्हणून या मुखातून जे जे निघते ते संतांच्या हृदयात खरेच लागते.’ हे मनाच्या कानांनी ऐकावे आणि बुद्धीच्या डोळ्यांनी पाहावे; अवधानाच्या हाताने हृदयात न्यावे. ‘आतां अर्जुनेंसीं श्रीमुकुंदें नागर बोलिजेल विनोदें, तें वोंवियेचेनि प्रबंधें सांगेन मी.’
म्हणौनि येणें मुखें जें जें निगे । तें संतांच्या हृदयीं साचचि लागे । हें असो सांगों श्रीरंगें । बोलिलें जें ॥६-४९३॥
परी तें मनाच्या कानीं ऐकावें । बोल बुद्धीच्या डोळां देखावें । हे सांटोवाटीं घ्यावें । चित्ताचिया ॥६-४९४॥
अवधानाचेनि हातें । नेयावें हृदयांआतौतें । हे रिझवितील आयणीतें । सज्जनांचिये ॥६-४९५॥
हे स्वहितातें निवविती । परिणामातें जीवविती । सुखाची वाहविती । लाखोली जीवां ॥६-४९६॥
आतां अर्जुनेंसीं श्रीमुकुंदें । नागर बोलिजेल विनोदें । तें वोंवियेचेनि प्रबंधें । सांगेन मी ॥६-४९७॥
ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.