मुख्य मजकुराकडे जा
WhatsUp मराठी कोश
—
ज्ञानेश्वरी — अध्याय सहावा

साहित्य

ज्ञानेश्वरी — अध्याय सहावा

ओव्या २५१–४९६

Dnyaneshwari — Adhyay 6, part 2

रचना — संत ज्ञानेश्वर · १२७५–१२९६

सारांश

ध्यानाचा अध्याय. आसन कसे असावे, आहार आणि निद्रा किती असावी — योगाची प्रत्यक्ष बैठक येथे सांगितली आहे. ‘मन चंचल आहे, वाऱ्याला बांधण्याइतके कठीण’ ही अर्जुनाची तक्रार आणि ‘अभ्यास आणि वैराग्याने ते साधते’ हे कृष्णांचे उत्तर प्रसिद्ध आहे. साधना अपुरी राहिली तरी ती वाया जात नाही, हे आश्वासनही येथेच.

तैसा आहाचवरि कोरडा ।त्वचेचा असे पातोडा ।तो झडोनि जाय कोंडा ।जैसा होय ॥६-२५२॥
मग काश्मीरीचे स्वयंभ ।कां रत्नबीजा निघाले कोंभ ।अवयवकांतीची भांब ।तैसी दिसे ॥६-२५३॥
नातरी संध्यारागींचे रंग ।काढूनि वळिलें तें आंग ।कीं अंतर्ज्योतीचें लिंग ।निर्वाळिलें ॥६-२५४॥
कुंकुमाचें भरींव ।सिद्धरसाचें वोतींव ।मज पाहतां सावेव ।शांतिचि ते ॥६-२५५॥
तें आनंदचित्रींचें लेप ।नातरी महासुखाचें रूप ।कीं संतोषतरूचें रोप ।थांबलें जैसें ॥६-२५६॥
तो कनकचंपकाचा कळा ।कीं अमृताचा पुतळा ।नाना सासिन्नला मळा ।कोंवळिकेचा ॥६-२५७॥
हो कां जे शारदियेचेनि वोलें ।चंद्रबिंब पाल्हेलें ।कां तेजचि मूर्त बैसलें ।आसनावरी ॥६-२५८॥
तैसें शरीर होये ।जे वेळीं कुंडलिनी चंद्र पीये ।मग देहाकृति बिहे ।कृतांतु गा ॥६-२५९॥
वार्धक्य तरी बहुडे ।तारुण्याची गांठी विघडे ।लोपली उघडे ।बाळदशा ॥६-२६०॥
वयसा तरी येतुलेवरी ।एऱ्हवीं बळाचा बळार्थु करी ।धैर्याची थोरी ।निरुपमु ॥६-२६१॥
कनकद्रुमाच्या पालवीं ।रत्नकळिका नित्य नवी ।नखें तैसीं बरवीं ।नवीं निघती ॥६-२६२॥
दांतही आन होती ।परि अपाडें सानेजती ।जैसी दुबाहीं बैसे पांती ।हिरेयांची ॥६-२६३॥
माणिकुलियांचिया कणिया ।सावियाचि अणुमानिया ।तैसिया सर्वांगीं उधवती अणियां ।रोमांचियां ॥६-२६४॥
करचरणतळें ।जैसीं कां रातोत्पलें ।पाखाळींव होती डोळे ।काय सांगों ॥६-२६५॥
निडाराचेनि कोंदाटें ।मोतियें नावरती संपुटें ।मग शिवणी जैशी उतटे ।शुक्तिपल्लवांची ॥६-२६६॥
तैशीं पातियांचिये कवळिये न समाये ।दिठी जाकळोनि निघों पाहे ।आधिलीचि परी होये ।गगना कवळिती ॥६-२६७॥
आइके देह होय सोनियाचें ।परि लाघव ये वायूचें ।जे आप आणि पृथ्वीचे ।अंशु नाहीं ॥६-२६८॥
मग समुद्रापैलीकडील देखे ।स्वर्गींचा आलोचु आइके ।मनोगत वोळखे ।मुंगियेचें ॥६-२६९॥
पवनाचा वारिकां वळघे ।चाले तरी उदकीं पाऊल न लागे ।येणें येणें प्रसंगें ।येती बहुता सिद्धि ॥६-२७०॥
आइकें प्राणाचा हातु धरूनी ।गगनाची पाउटी करूनी ।मध्यमेचेनि दादराहुनी ।हृदया आली ॥६-२७१॥
ते कुंडलिनी जगदंबा ।जे चैतन्यचक्रवर्तीची शोभा ।जया विश्वबीजाचिया कोंभा ।साउली केली ॥६-२७२॥
जे शून्यलिंगाची पिंडी ।जे परमात्मया शिवाची करंडी ।जे प्रणवाची उघडी ।जन्मभूमी ॥६-२७३॥
हें असो ते कुंडलिनी बाळी ।हृदयाआंतु आली ।अनुहताची बोली ।चावळे ते ॥६-२७४॥
शक्तीचिया आंगा लागलें ।बुद्धीचें चैतन्य होतें जाहलें ।तें तेणें आइकिलें ।अळुमाळु ॥६-२७५॥
घोषाच्या कुंडीं ।नादचित्रांचीं रूपडीं ।प्रणवाचिया मोडी ।रेखिलीं ऐसीं ॥६-२७६॥
हेंचि कल्पावें तरी जाणिजे ।परी कल्पितें कैचें आणिजे ।तरी नेणों काय गाजे ।तिये ठायीं ॥६-२७७॥
विसरोनि गेलों अर्जुना ।जंव नाशु नाहीं पवना ।तंव वाचा आथी गगना ।म्हणौनि घुमे ॥६-२७८॥
तया अनाहताचेनि मेघें ।आकाश दुमदुमों लागे ।तंव ब्रह्मस्थानींचें बेगें ।फिटले सहजे ॥६-२७९॥
आइकें कमळगर्भाकारें ।जें महदाकाश दुसरें ।जेथ चैतन्य आधातुरें ।करूनि असिजे ॥६-२८०॥
तया हृदयाच्या परिवरीं ।कुंडलिनिया परमेश्वरी ।तेजाची शिदोरी ।विनियोगिली ॥६-२८१॥
बुद्धीचेनि शाकें ।हातबोनें निकें ।द्वैत तेथ न देखे ।तैसें केलें ॥६-२८२॥
निजकांती हारविली ।मग प्राणुचि केवळ जाहाली ।ते वेळीं कैसी गमली ।म्हणावी पां ? ॥६-२८३॥
हो कां जे पवनाची पुतळी ।पांघुरली होती सोनसळी ।ते फेडूनियां वेगळी ।ठेविली तिया ॥६-२८४॥
नातरी वायूचेनि आंगें झगटली ।दीपाची दिठी निवटली ।कां लखलखोनि हारपली ।वीजु गगनीं ॥६-२८५॥
तैशी हृदयकमळवेऱ्हीं ।दिसे जैशी सोनियाची सरी ।नातरी प्रकाशजळाची झरी ।वाहत आली ॥६-२८६॥
मग ते हृदयभूमी पोकळे ।जिराली कां एके वेळे ।तैसें शक्तीचें रूप मावळे ।शक्तीचिमाजीं ॥६-२८७॥
तेव्हां तरी शक्तीचि म्हणिजे ।एऱ्हवीं तो प्राणु केवळ जाणिजे ।आतां नादुबिंदु नेणिजे ।कळा ज्योती ॥६-२८८॥
मनाचा हन मारु ।कां पवनाचा आधारु ।ध्यानाचा आदरु ।नाहीं परी ॥६-२८९॥
हे कल्पना घे सांडी ।तें नाहीं इये परवडी ।हे महाभूतांची फुडी ।आटणी देखां ॥६-२९०॥
पिंडें पिंडाचा ग्रासु ।तो हा नाथसंकेतींचा दंशु ।परि दाऊनि गेला उद्देशु ।श्रीमहाविष्णु ॥६-२९१॥
तया ध्वनिताचें केणें सोडुनि ।यथार्थाची घडी झाडुनी ।उपलविली म्यां जाणुनी ।ग्राहीक श्रोते ॥६-२९२॥
ऐकें शक्तीचें तेज जेव्हां लोपे ।तेथ देहाचें रूप हारपे ।मग तो डोळ्यांमाजीं लपे ।जगाचिया ॥६-२९३॥
एऱ्हवीं आधिलाचि ऐसें ।सावयव तरी दिसे ।परी वायूचें कां जैसें ।वळिलें होय ॥६-२९४॥
नातरी कर्दळीचा गाभा ।बुंथी सांडोनी उभा ।कां अवयवचि नभा ।उदयला तो ॥६-२९५॥
तैसें होय शरीर ।तैं तें म्हणिजे खेचर ।हें पद होतां चमत्कार ।पिंडजनीं ॥६-२९६॥
देखें साधकु निघोनि जाये ।मागां पाउलांची वोळ राहे ।तेथ ठायीं ठायीं होये ।अणिमादिक ॥६-२९७॥
परि तेणें काय काज आपणयां ।अवधारीं ऐसा धनंजया ।लोप आथी भूतत्रया ।देहींचा देहीं ॥६-२९८॥
पृथ्वीतें आप विरवी ।आपातें तेज जिरवी ।तेजातें पवनु हरवी ।हृदयामाजीं ॥६-२९९॥
पाठीं आपण एकला उरे ।परि शरीराचेनि अनुकारें ।मग तोही निगे अंतरें ।गगना मिळे ॥६-३००॥
ते वेळीं कुंडलिनी हे भाष जाये ।मग मारुत ऐसें नाम होये ।परि शक्तिपण तें आहे ।जंव न मिळे शिवीं ॥६-३०१॥
मग जालंधर सांडी ।ककारांत फोडी ।गगनाचिये पाहाडीं ।पैठी होय ॥६-३०२॥
ते ॐ काराचिये पाठी ।पाय देत उठाउठी ।पश्यंतीचिये पाउटी ।मागां घाली ॥६-३०३॥
पुढां तन्मात्रा अर्धवेरी ।आकाशाच्या अंतरीं ।भरती गमे सागरीं ।सरिता जेवीं ॥६-३०४॥
मग ब्रह्मरंध्रीं स्थिरावोनी ।सोऽहंभावाच्या बाह्या पसरुनी ।परमात्मलिंगा धांवोनी ।आंगा घडे ॥६-३०५॥
तंव महाभूतांची जवनिका फिटे ।मग दोहींसि होय झटें ।तेथ गगनासकट आटे ।समरसीं तिये ॥६-३०६॥
पैं मेघाचेनि मुखीं निवडिला ।समुद्र कां वोघीं पडिला ।तो मागुता जैसा आला ।आपणपयां ॥६-३०७॥
तेवीं पिंडाचेनि मिषें ।पदीं पद प्रवेशे ।तें एकत्व होय तैसें ।पंडुकुमरा ॥६-३०८॥
आतां दुजें हन होतें ।कीं एकचि हें आइतें ।ऐशिये विवंचनेपुरतें ।उरेचिना ॥६-३०९॥
गगनीं गगन लया जाये ।ऐसें जें कांहीं आहे ।तें अनुभवें जो होये ।तो होऊनि ठाके ॥६-३१०॥
म्हणौनि तेथिंची मातु ।न चढेचि बोलाचा हातु ।जेणें संवादाचिया गांवाआंतु ।पैठी कीजे ॥६-३११॥
अर्जुना एऱ्हवीं तरी ।इया अभिप्रायाचा जे गर्व धरी ।ते पाहें पां वैखरी ।दुरी ठेली ॥६-३१२॥
भ्रूलता मागिलीकडे ।तेथ मकाराचेंचि आंग न मांडे ।सडेया प्राणा सांकडें ।गगना येतां ॥६-३१३॥
पाठीं तेथेंचि तो भेसळला ।तैं शब्दाचा दिवो मावळला ।मग तयाहि वरी आटु भविन्नला ।आकाशाचा ॥६-३१४॥
आतां महाशून्याचिया डोहीं ।जेथ गगनसीचि थावो नाहीं ।तेथ तागा लागेल काई ।बोलाचा इया ? ॥६-३१५॥
म्हणौनि आखरामाजीं सांपडे ।कीं कानवरी जोडे ।हे तैसें नव्हे फुडें ।त्रिशुद्धी गा ॥६-३१६॥
जें कहीं दैवें ।अनुभविलें फावे ।तैं आपणचि हें ठाकावें ।होऊनियां ॥६-३१७॥
पुढती जाणणें तें नाहींचि ।म्हणौनि असो किती हेंचि ।बोलावें आतां वायांचि ।धनुर्धरा ॥६-३१८॥
ऐसें शब्दजात माघौतें सरे ।तेथ संकल्पाचें आयुष्य पुरे ।वाराही जेथ न शिरे ।विचाराचा ॥६-३१९॥
जें उन्मनियेचें लावण्य ।जें तुर्येचें तारुण्य ।अनादि जें अगण्य ।परमतत्त्व ॥६-३२०॥
जें विश्वाचें मूळ ।जें योगद्रुमाचें फळ ।जें आनंदाचें केवळ ।चैतन्य गा ॥६-३२१॥
जें आकाराचा प्रांतु ।जें मोक्षाचा एकांतु ।जेथ आदि आणि अंतु ।विरोनी गेले ॥६-३२२॥
जें महाभूतांचें बीज ।जें महातेजाचें तेज ।एवं पार्था जें निज- ।स्वरूप माझें ॥६-३२३॥
ते हे चतुर्भुज कोंभेली ।जयाची शोभा रूपा आली ।देखोनि नास्तिकीं नोकिलीं ।भक्तवृंदें ॥६-३२४॥
तें अनिर्वाच्य महासुख ।पैं आपणचि जाहले जे पुरुष ।जयांचे कां निष्कर्ष ।प्राप्तिवेरीं ॥६-३२५॥
आम्हीं साधन हें जें सांगितलें ।तेंचि शरीरीं जिहीं केलें ।ते आमुचेनि पाडें आले ।निर्वाळलेया ॥६-३२६॥
परब्रह्माचेनि रसें ।देहाकृतीचिये मुसें ।वोतींव जाहले तैसे ।दिसती आंगें ॥६-३२७॥
जरी हे प्रतीति हन अंतरीं फांके ।तरी विश्वचि हें अवघें झांके ।तंव अर्जुन म्हणे निकें ।साचचि जी हें ॥६-३२८॥
कां जें आपण आतां देवो ।हा बोलिले जो उपावो ।तो प्राप्तीचा ठावो ।म्हणोनि घडे ॥६-३२९॥
इये अभ्यासीं जे दृढ होती ।ते भरंवसेनि ब्रह्मत्वा येती ।हें सांगतियाची रीती ।कळलें मज ॥६-३३०॥
देवा गोठीचि हे ऐकतां ।बोधु उपजतसे चित्ता ।मा अनुभवें तल्लीनता ।नोहेल केवीं ? ॥६-३३१॥
म्हणौनि एथ कांहीं ।अनारिसें नाहीं ।परी नावभरी चित्त देईं ।बोला एका ॥६-३३२॥
आतां कृष्णा तुवां सांगितला योगु ।तो मना तरी आला चांगु ।परि न शकें करूं पांगु ।योग्यतेचा ॥६-३३३॥
सहजें आंगिक जेतुलें आहे ।तेतुलियाची जरी सिद्धि जाये ।तरी हाचि मार्गु सुखोपायें ।अभ्यासीन ॥६-३३४॥
नातरी देवो जैसें सांगतील ।तैसें आपणपें जरी न ठकेल ।तरी योग्यतेवीण होईल ।तेंचि पुसों ॥६-३३५॥
जीवींचिये ऐसी धारण ।म्हणोनि पुसावया जाहलें कारण ।मग म्हणे तरी आपण ।चित्त देइजो ॥६-३३६॥
हां हो जी अवधारिलें ।जें हें साधन तुम्हीं निरूपिलें ।तें आवडतयाहि अभ्यासिलें ।फावों शके ? ॥६-३३७॥
कीं योग्यतेवीण नाहीं ।ऐसें हन आहे कांहीं ।तेथ श्रीकृष्ण म्हणती काई ।धनुर्धरा ॥६-३३८॥
हें काज कीर निर्वाण ।परि आणिकही जें कांहीं साधारण ।तेंही अधिकाराचे वोडवेविण ।काय सिद्धि जाय ? ॥६-३३९॥
पैं योग्यता जे म्हणिजे ।ते प्राप्तीची अधीन जाणिजे ।कां जे योग्य होऊनि कीजे ।तें आरंभिलें फळें ॥६-३४०॥
तरी तैसी एथ कांहीं ।सावियाचि केणी नाहीं ।आणि योग्यतेची काई ।खाणी असे ? ॥६-३४१॥
नावेक विरक्तु ।जाहला देहधर्मीं नियतु ।तरि तोचि नव्हे व्यवस्थितु ।अधिकारिया ? ॥६-३४२॥
येतुलालिये आयणीमाजिवडें ।योग्यपण तूतेंही जोडे ।ऐसें प्रसंगें सांकडें ।फेडिलें तयाचें ॥६-३४३॥
मग म्हणे पार्था ।ते हे ऐसी व्यवस्था ।अनियतासि सर्वथा ।योग्यता नाहीं ॥६-३४४॥
जो रसनेंद्रियाचा अंकिला ।कां निद्रेसी जीवें विकला ।तो नाहींच एथ म्हणितला ।अधिकारिया ॥६-३४५॥
अथवा आग्रहाचिये बांदोडी ।क्षुधा तृषा कोंडी ।आहारातें तोडी ।मारूनियां ॥६-३४६॥
निद्रेचिया वाटा नवचे ।ऐसा दृढिवेचेनि अवतरणें नाचे ।तें शरीरचि नव्हे तयाचें ।मा योगु कवणाचा ? ॥६-३४७॥
म्हणौनि अतिशयें विषयो सेवावा ।तैसा विरोधु नोहावा ।कां सर्वथा निरोधावा ।हेंही नको ॥६-३४८॥
आहार तरी सेविजे ।परी युक्तीचेनि मापें मविजे ।क्रियाजात आचरिजे ।तयाचि स्थिती ॥६-३४९॥
मितला बोलीं बोलिजे ।मितलिया पाउलीं चालिजे ।निद्रेही मानु दीजे ।अवसरें एकें ॥६-३५०॥
जागणें जरी जाहलें ।तरी होआवें तें मितलें ।येतुलेनि धातुसाम्य संचलें ।असेल सहजें ॥६-३५१॥
ऐसें युक्तीचेनि हातें ।जें इंद्रियां वोपिजे भातें ।तैं संतोषासी वाढतें ।मनचि करी ॥६-३५२॥
बाहेर युक्तीची मुद्रा पडे ।तव आंत आंत सुख वाढे ।तेथें सहजेंचि योगु घडे ।नाभ्यासितां ॥६-३५३॥
जैसें भाग्याचिया भडसें ।उद्यमाचेनि मिसें ।मग समृद्धिजात आपैसें ।घर रिघे ॥६-३५४॥
तैसा युक्तिमंतु कौतुकें ।अभ्यासाचिया मोहरा ठाके ।आणि आत्मसिद्धीचि पिके ।अनुभवु तयाचा ॥६-३५५॥
म्हणोनि युक्ति हे पांडवा ।घडे जया सदैवा ।तो अपवर्गीचिये राणिवा ।अळंकारिजे ॥६-३५६॥
युक्ति योगाचें आंग पावे ।ऐसें प्रयाग जेथ होय बरवें ।तेथ क्षेत्रसंन्यासें स्थिरावें ।मानस जयाचें ॥६-३५७॥
तयातें योगयुक्त तूं म्हण ।हेंही प्रसंगें जाण ।तें दीपाचे उपलक्षण ।निर्वातींचिया ॥६-३५८॥
आतां तुझें मनोगत जाणोनी ।कांहीं एक आम्ही म्हणौनि ।तें निकें चित्त देउनी ।परिसावें गा ॥६-३५९॥
तूं प्राप्तीची चाड वाहसी ।परी अभ्यासीं दक्षु नव्हसी ।तें सांग पां काय बिहसी ।दुवाडपणा ? ॥६-३६०॥
तरी पार्था हें झणें ।सायास घेशीं हो मनें ।वायां बागूल इये दुर्जनें ।इंद्रियें करिती ॥६-३६१॥
पाहें पां आयुष्यातें अढळ करी ।जें सरतें जीवित वारी ।तया औषधातें वैरी ।काय जिव्हा न म्हणे ? ॥६-३६२॥
ऐसें हितासि जें जें निकें ।तें सदाचि या इंद्रियां दुःखें ।एऱ्हवीं सोपें योगासारिखें ।कांहीं आहे ? ॥६-३६३॥
म्हणौनि आसनाचिया गाढिका ।जो आम्हीं अभ्यासु सांगितला निका ।तेणें होईल तरी हो कां ।निरोधु यया ॥६-३६४॥
एऱ्हवीं तरी येणें योगें ।जैं इंद्रियां विंदाण लागे ।तैं चित्त भेटों रिगे ।आपणपेयां ॥६-३६५॥
परतोनि पाठिमोरें ठाके ।आणि आपणियांतें आपण देखे ।देखतखेवों वोळखे ।म्हणे तत्त्व हें मी ॥६-३६६॥
तिये ओळखीचिसरिसें ।सुखाचिया साम्राज्यीं बैसे ।मग आपणपां समरसें ।विरोनि जाय ॥६-३६७॥
जयापरतें आणिक नाहीं ।जयातें इंद्रियें नेणती कहीं ।तें आपणचि आपुलिया ठायीं ।होऊनि ठाके ॥६-३६८॥
मग मेरूपासूनि थोरें ।देह दुःखाचेनि डोंगरें ।दाटिजो पां पडिभरें ।चित्त न दटे ॥६-३६९॥
कां शस्त्रें वरी तोडिलिया ।देह अग्निमाजीं पडलिया ।चित्त महासुखीं पहुडलिया ।चेवोचि नये ॥६-३७०॥
ऐसें आपणपां रिगोनि ठाये ।मग देहाची वासु न पाहे ।आणिकचि सुख होऊनि जाये ।म्हणूनि विसरे ॥६-३७१॥
जया सुखाचिया गोडी ।मग आर्तीची सेचि सोडी ।संसाराचिया तोंडीं ।गुंतलें जें ॥६-३७२॥
जें योगाची बरव ।संतोषाची राणिव ।ज्ञानाची जाणीव ।जयालागीं ॥६-३७३॥
तें अभ्यासिलेनि योगें ।सावयव देखावें लागे ।देखिलें तरी आंगें ।होईजेल गा ॥६-३७४॥
तरि तोचि योगु बापा ।एके परी आहे सोपा ।जरी पुत्रशोकु संकल्पा ।दाखविजे ॥६-३७५॥
हां विषयातें निमालिया आइके ।इंद्रियें नेमाचिया धारणीं देखे ।तरी हियें घालूनि मुके ।जीवित्वासी ॥६-३७६॥
ऐसें वैराग्य हें करी ।तरी संकल्पाची सरे वारी ।सुखें धृतीचिया धवळारीं ।बुद्धि नांदे ॥६-३७७॥
बुद्धी धैर्या होय वसौटा ।मनातें अनुभवाचिया वाटा ।हळु हळु करी प्रतिष्ठा ।आत्मभुवनीं ॥६-३७८॥
याही एके परी ।प्राप्ती आहे विचारीं ।हें न ठके तरी सोपारी ।आणिक ऐकें ॥६-३७९॥
आतां नियमुचि हा एकला ।जीवें करावा आपुला ।जैसा कृतनिश्चयाचिया बोला- ।बाहेरा नोहे ॥६-३८०॥
जरी येतुलेनि चित्त स्थिरावें ।तरी काजा आलें स्वभावें ।नाहीं तरी घालावें ।मोकलुनी ॥६-३८१॥
मग मोकलिलें जेथ जाईल ।तेथूनि नियमूचि घेउनि येईल ।ऐसेनि स्थैर्यचि होईल ।सावियाचि कीं ॥६-३८२॥
पाठीं केतुलेनि एके वेळे ।तया स्थैर्याचेनि मेळें ।आत्मस्वरूपाजवळें ।येईल सहजें ॥६-३८३॥
तयातें देखोनि आंगा घडेल ।तेथ अद्वैतीं द्वैत बुडेल ।आणि ऐक्यतेजें उघडेल ।त्रैलोक्य हें ॥६-३८४॥
आकाशीं दिसे दुसरें ।तें अभ्र जैं विरे ।तैं गगनचि कां भरे ।विश्व जैसें ॥६-३८५॥
तैसें चित्त लया जाये ।आणि चैतन्यचि आघवें होये ।ऐसी प्राप्ति सुखोपायें ।आहे येणें ॥६-३८६॥
या सोपिया योगस्थिती ।उकलु देखिला गा बहुतीं ।संकल्पाचिया संपत्ती ।रुसोनियां ॥६-३८७॥
तें सुखाचेनि सांगातें ।आलें परब्रह्मा आंतौतें ।तेथ लवण जैसें जळातें ।सांडूं नेणें ॥६-३८८॥
तैसें होय तिये मेळीं ।मग सामरस्याचिया राउळीं ।महासुखाची दिवाळी ।जगेंसि दिसे ॥६-३८९॥
ऐसें आपुले पायवरी ।चालिजे आपुले पाठीवरी ।हें पार्था नागवे तरी ।आन ऐकें ॥६-३९०॥
तरी मी तंव सकळ देहीं ।असे एथ विचारु नाहीं ।आणि तैसेंचि माझ्या ठायीं ।सकळ असे ॥६-३९१॥
हें ऐसेंचि संचलें ।परस्परें मिसळलें ।बुद्धी घेपे एतुलें ।होआवें गा ॥६-३९२॥
एऱ्हवीं तरी अर्जुना ।जो एकवटलिया भावना ।सर्वभूतीं अभिन्ना ।मातें भजे ॥६-३९३॥
भूतांचेनि अनेकपणें ।अनेक नोहे अंतःकरणें ।केवळ एकत्वचि माझें जाणें ।सर्वत्र जो ॥६-३९४॥
मग तो एक हा मियां ।बोलता दिसतसे वायां ।एऱ्हवीं न बोलिजे तरी धनंजया ।तो मीचि आहें ॥६-३९५॥
दीपा आणि प्रकाशा ।एकवंकीचा पाडु जैसा ।तो माझ्या ठायीं तैसा ।मी तयामाजीं ॥६-३९६॥
जैसा उदकाचेनि आयुष्यें रसु ।कां गगनाचेनि मानें अवकाशु ।तैसा माझेनि रूपें रूपसु ।पुरुषु तो गा ॥६-३९७॥
जेणें ऐक्याचिये दिठी ।सर्वत्र मातेंचि किरीटी ।देखिला जैसा पटीं ।तंतु एकु ॥६-३९८॥
कां स्वरूपें तरी बहुतें आहाती ।परी तैसीं सोनीं बहुवें न होती ।ऐसी ऐक्याचळाची स्थिती ।केली जेणें ॥६-३९९॥
नातरी वृक्षांचीं पानें जेतुलीं ।तेतुलीं रोपें नाहीं लाविलीं ।ऐसी अद्वैतदिवसें पाहली ।रात्री जया ॥६-४००॥
तो पंचात्मकीं सांपडे ।तरी मग सांग पां कैसेनि अडे ? ।जो प्रतीतीचेनि पाडें ।मजसीं तुके ॥६-४०१॥
माझें व्यापकपण आघवें ।गवसलें तयाचेनि अनुभवें ।तरी न म्हणतां स्वभावें ।व्यापकु जाहला ॥६-४०२॥
आतां शरीरीं तरी आहे ।परी शरीराचा तो नोहे ।ऐसें बोलवरी होये ।तें करूं ये काई ॥६-४०३॥
म्हणौनि असो तें विशेषें ।आपणपेयांसारिखें ।जो चराचर देखे ।अखंडित ॥६-४०४॥
सुखदुःखादि वर्में ।कां शुभाशुभें कर्में ।दोनी ऐसीं मनोधर्में ।नेणेचि जो ॥६-४०५॥
हें सम विषम भाव ।आणिकही विचित्र जें सर्व ।तें मानी जैसे अवयव ।आपुले होती ॥६-४०६॥
हें एकैक काय सांगावें ।जया त्रैलोक्यचि आघवें ।मी ऐसें स्वभावें ।बोधा आलें ॥६-४०७॥
तयाही देह एकु कीर आथी ।लौकिकीं सुखदुःखी तयातें म्हणती ।परी आम्हांतें ऐसी प्रतीती ।परब्रह्मचि हा ॥६-४०८॥
म्हणौनि आपणपां विश्व देखिजे ।आणि आपण विश्व होईजे ।ऐसें साम्यचि एक उपासिजे ।पांडवा गा ॥६-४०९॥
हें तूतें बहुतीं प्रसंगीं ।आम्ही म्हणों याचिलागीं ।जे साम्यापरौती जगीं ।प्राप्ति नाहीं ॥६-४१०॥
तंव अर्जुन म्हणे देवा ।तुम्ही सांगा कीर आमुचिया कणवा ।परी न पुरों जी स्वभावा ।मनाचिया ॥६-४११॥
हें मन कैसें केवढें ।ऐसें पाहों म्हणों तरी न सांपडें ।एऱ्हवीं राहाटावया थोडें ।त्रैलोक्य यया ॥६-४१२॥
म्हणौनि ऐसें कैसें घडेल ।जे मर्कट समाधी येईल ।कां राहा म्हणतलिया राहेल ।महावातु ? ॥६-४१३॥
जें बुद्धीतें सळी ।निश्चयातें टाळी ।धैर्येसीं हातफळी ।मिळऊनि जाय ॥६-४१४॥
जें विवेकातें भुलवी ।संतोषासी चाड लावी ।बैसिजे तरी हिंडवी ।दाही दिशा ॥६-४१५॥
जें निरोधलें घे उवावो ।जया संयमुचि होय सावावो ।तें मन आपुला स्वभावो ।सांडील काई ? ॥६-४१६॥
म्हणौनि मन एक निश्चळ राहेल ।मग आम्हांसि साम्य होईल ।हें विशेषेंही न घडेल ।याचिलागीं ॥६-४१७॥
तंव कृष्ण म्हणती साचचि ।बोलत आहासि तें तैसेंचि ।यया मनाचा कीर चपळचि ।स्वभावो गा ॥६-४१८॥
परि वैराग्याचेनि आधारें ।जरी लाविलें अभ्यासाचिये मोहरें ।तरी केतुलेनि एके अवसरें ।स्थिरावेल ॥६-४१९॥
कां जें यया मनाचें एक निकें ।जें देखिलें गोडीचिया ठाया सोके ।म्हणौनि अनुभवसुखचि कवतिकें ।दावीत जाइजे ॥६-४२० ॥
एऱ्हवीं विरक्ति जयांसि नाहीं ।जे अभ्यासीं न रिघती कहीं ।तयां नाकळे हें आम्हीही ।न मनूं कायी ॥६-४२१॥
परि यमनियमांचिया वाटा न वचिजे ।कहीं वैराग्याची से न करिजे ।केवळ विषयजळीं ठाकिजे ।बुडी देउनी ॥६-४२२॥
यया जालिया मानसा कहीं ।युक्तीची कांबी लागली नाहीं ।तरी निश्चळ होईल काई ।कैसेनि सांगें ? ॥६-४२३॥
म्हणौनि मनाचा निग्रहो होये ।ऐसा उपाय जो आहे ।तो आरंभीं मग नोहे ।कैसा पाहों ॥६-४२४॥
तरी योगसाधन जितुकें ।कें अवघेंचि काय लटिकें ? ।परि आपणयां अभ्यासूं न ठाके ।हेंचि म्हण ॥६-४२५॥
आंगीं योगाचें होय बळ ।तरी मन केतुलें चपळ ? ।काय महदादि हें सकळ ।आपु नोहे ? ॥६-४२६॥
तेथ अर्जुन म्हणे निकें ।देवो बोलती तें न चुके ।साचचि योगबळेंसीं न तुके ।मनोबळ ॥६-४२७॥
तरी तोचि योगु कैसा केवीं जाणों ।आम्ही येतुले दिवस याची मातुही नेणों ।म्हणौनि मनातें जी म्हणों ।अनावर ॥६-४२८॥
हा आतां अघवेया जन्मा ।तुझेनि प्रसादें पुरुषोत्तमा ।योगपरिचयो आम्हां ।जाहला आजी ॥६-४२९॥
परि आणिक एक गोसांविया ।मज संशयो असे साविया ।तो तूं वांचूनि फेडावया ।समर्थु नाहीं ॥६-४३०॥
म्हणौनि सांगें गोविंदा ।कवण एकु मोक्षपदा ।झोंबत होता श्रद्धा ।उपायेंविण ॥६-४३१॥
इंद्रियग्रामोनि निघाला ।आस्थेचिया वाटे लागला ।आत्मसिद्धिचिया पुढिला ।नगरा यावया ॥६-४३२॥
तंव आत्मसिद्धि न ठकेचि ।आणि मागुतें न येववेचि ।ऐसा अस्तु गेला माझारींचि ।आयुष्यभानु ॥६-४३३॥
जैसें अकाळीं आभाळ ।अळुमाळु सपातळ ।विपायें आलें केवळ ।वसे ना वर्षे ॥६-४३४ ॥
तैसीं दोन्ही दुरावलीं ।जे प्राप्ती तंव अलग ठेली ।आणि अप्राप्तीही सांडवली ।श्रद्धा तया ॥६-४३५॥
ऐसा दोंला अंतरला कां जी ।जो श्रद्धेच्या समाजीं ।बुडाला तया हो जी ।कवण गति ? ॥६-४३६॥
तंव कृष्ण म्हणती पार्था ।जया मोक्षसुखीं आस्था ।तया मोक्षावांचूनि अन्यथा ।गती आहे गा ? ॥६-४३७॥
परि एतुलें हेंचि एक घडे ।जें माझारीं विसवावें पडे ।तेंही परी ऐसेनि सुरवाडें ।जो देवां नाहीं ॥६-४३८॥
एऱ्हवीं अभ्यासाचा उचलता ।पाउलीं जरी चालता ।तरी दिवसाआधीं ठाकिता ।सोऽहंसिद्धीतें ॥६-४३९॥
परि तेतुला वेगु नव्हेचि ।म्हणौनि विसांवा तरी निकाचि ।पाठीं मोक्षु तंव तैसाचि ।ठेविला असे ॥६-४४०॥
ऐकें कवतिक हें कैसें ।जें शतमखा लोक सायासें ।तें तो पावे अनायासें ।कैवल्यकामु ॥६-४४१॥
मग तेथिंचे जे अमोघ ।अलौकिक भोग ।भोगितांही सांग ।कांटाळे मन ॥६-४४२॥
हा अंतरायो अवचितां ।कां वोढवला भगवंता ? ।ऐसा दिविभोग भोगितां ।अनुतापी नित्य ॥६-४४३॥
पाठीं जन्में संसारीं ।परि सकळ धर्माचिया माहेरीं ।लांबा उगवे आगरीं ।विभवश्रियेचा ॥६-४४४॥
जयातें नीतिपंथें चालिजे ।सत्यधूत बोलिजे ।देखावें तें देखिजे ।शास्त्रदृष्टीं ॥६-४४५॥
वेद तो जागेश्वरु ।जया व्यवसाय निजाचारु ।सारासार विचारु ।मंत्री जया ॥६-४४६॥
जयाच्या कुळीं चिंता ।जाली ईश्वराची पतिव्रता ।जयातें गृहदेवता ।आदि ऋद्धि ॥६-४४७॥
ऐसी निजपुण्याची जोडी ।वाढिन्नली सर्वसुखाची कुळवाडी ।तिये जन्मे तो सुरवाडी ।योगच्युतु ॥६-४४८॥
अथवा ज्ञानाग्निहोत्री ।जे परब्रह्मण्यश्रोत्री ।महासुखक्षेत्रीं ।आदिवंत ॥६-४४९॥
जे सिद्धांताचिया सिंहासनीं ।राज्य करिती त्रिभुवनीं ।जे कूजती कोकिल वनीं ।संतोषाच्या ॥६-४५०॥
जे विवेकद्रुमाचे मुळीं ।बैसले आहाति नित्य फळीं ।तया योगियांचिया कुळीं ।जन्म पावे ॥६-४५१॥
मोटकी देहाकृति उमटे ।आणि निजज्ञानाची पाहांट फुटे ।सूर्यापुढें प्रगटे ।प्रकाशु जैसा ॥६-४५२॥
तैसी दशेची वाट न पाहतां ।वयसेचिया गांवा न येतां ।बाळपणींच सर्वज्ञता ।वरी तयातें ॥६-४५३॥
तिये सिद्धप्रज्ञेचेनि लाभें ।मनचि सारस्वतें दुभे ।मग सकळ शास्त्रे स्वयंभें ।निघती मुखें ॥६-४५४॥
ऐसें जे जन्म ।जयालागीं देव सकाम ।स्वर्गीं ठेले जप होम ।करिती सदा ॥६-४५५॥
अमरीं भाट होईजे ।मग मृत्युलोकातें वानिजे ।ऐसें जन्म पार्था गा जे ।तें तो पावे ॥६-४५६॥
आणि मागील जे सद्बुद्धि ।जेथ जीवित्वा जाहाली होती अवधि ।मग तेचि पुढती निरवधि ।नवी लाहे ॥६-४५७॥
तेथ सदैवा आणि पायाळा ।वरी दिव्यांजन होय डोळां ।मग देखे जैसी अवलीळा ।पाताळधनें ॥६-४५८॥
तैसें दुर्भेद जे अभिप्राय ।कां गुरुगम्य हन ठाय ।तेथ सौरसेंवीण जाय ।बुद्धि तयाची ॥६-४५९॥
बळियें इंद्रियें येती मना ।मन एकवटे पवना ।पवन सहजें गगना ।मिळोंचि लागे ॥६-४६०॥
ऐसें नेणों काय अपैसें ।तयातेंचि कीजे अभ्यासें ।समाधि घर पुसे ।मानसाचें ॥६-४६१॥
जाणिजे योगपीठीचा भैरवु ।काय हा आरंभरंभेचा गौरवु ।कीं वैराग्यसिद्धीचा अनुभवु ।रूपा आला ॥६-४६२॥
हा संसारु उमाणितें माप ।कां अष्टांगसामग्रीचें द्वीप ।जैसें परिमळेंचि धरिजे रूप ।चंदनाचें ॥६-४६३॥
तैसा संतोषाचा काय घडिला ।कीं सिद्धिभांडारींहूनि काढिला ।दिसे तेणें मानें रूढला ।साधकदशे ॥६-४६४॥
जे वर्षशतांचिया कोडी ।जन्मसहस्रांचिया आडी ।लंघितां पातला थडी ।आत्मसिद्धीची ॥६-४६५॥
म्हणौनि साधनजात आघवें ।अनुसरे तया स्वभावें ।मग आयतिये बैसे राणिवे ।विवेकाचिये ॥६-४६६॥
पाठीं विचारितया वेगां ।तो विवेकुही ठाके मागां ।मग अविचारणीय तें आंगा ।घडोनि जाय ॥६-४६७॥
तेथ मनाचें मेहुडें विरे ।पवनाचें पवनपण सरे ।आपणपां आपण मुरे ।आकाशही ॥६-४६८॥
प्रणवाचा माथा बुडे ।येतुलेनि अनिर्वाच्य सुख जोडे ।म्हणौनि आधींचि बोलु बहुडे ।तयालागीं ॥६-४६९॥
ऐसी ब्रह्मींची स्थिती ।जे सकळां गतींसी गती ।तया अमूर्ताची मूर्ति ।होऊनि ठाके ॥६-४७०॥
तेणें बहुतीं जन्मीं मागिलीं ।विक्षेपांचीं पाणिवळें झाडिलीं ।म्हणौनि उपजतखेंवो बुडाली ।लग्नघटिका ॥६-४७१॥
आणि तद्रूपतेसीं लग्न ।लागोनि ठेलें अभिन्न ।जैसे लोपलें अभ्र गगन ।होऊनि ठाके ॥४७२॥
तैसें विश्व जेथ होये ।मागौतें जेथ लया जाये ।तें विद्यमानेंचि देहें ।जाहला तो गा ॥६-४७३॥
जया लाभाचिया आशा ।करूनि धैर्यबाहूंचा भरंवसा ।घालीत षट्कर्मांचा धारसां ।कर्मनिष्ठ ॥६-४७४॥
कां जिये एक वस्तूलांगीं ।बाणोनि ज्ञानाची वज्रांगी ।झुंजत प्रपंचेंशीं समरंगीं ।ज्ञानिये गा ॥६-४७५॥
अथवा निलागें निसरडा ।तपोदुर्गाचा आडकडा ।झोंबती तपिये चाडा ।जयाचिया ॥६-४७६॥
जें भजतियां भज्य ।याज्ञिकांचें याज्य ।एवं जें पूज्य ।सकळां सदा ॥६-४७७॥
तेंचि तो आपण ।स्वयें जाहला निर्वाण ।जें साधकांचें कारण ।सिद्ध तत्त्व ॥६-४७८॥
म्हणौनि कर्मनिष्ठा वंद्यु ।तो ज्ञानियांसि वेद्यु ।तापसांचा आद्यु ।तपोनाथु ॥६-४७९॥
पैं जीवपरमात्मसंगमा ।जयाचें येणें जाहलें मनोधर्मा ।तो शरीरीचि परी महिमा ।ऐशी पावे ॥६-४८०॥
म्हणौनि याकारणें ।तूंतें मी सदा म्हणें ।योगी होईं अंतःकरणें ।पंडुकुमरा ॥६-४८१॥
अगा योगी जो म्हणिजे ।तो देवांचा देवो जाणिजे ।आणि सुख सर्वस्व माझें ।चैतन्य तो ॥६-४८२॥
तेथ भजता भजन भजावें ।हें भक्तिसाधन जें आघवें ।तो मीचि जाहलों अनुभवें ।अखंडित ॥६-४८३॥
मग तया आम्हां प्रीतीचें ।स्वरूप बोलीं निर्वचे ।ऐसें नव्हे गा तो साचें ।सुभद्रापती ॥६-४८४॥
तया एकवटलिया प्रेमा ।जरी पाडें पाहिजे उपमा ।तरी मी देह तो आत्मा ।हेंचि होय ॥६-४८५॥
ऐसे भक्तचकोरचंद्रें ।त्रिभुवनैकनरेंद्रें ।बोलिलें गुणसमुद्रें ।संजयो म्हणे ॥६-४८६॥
तेथ आदिलापासूनि पार्था ।ऐकिजे ऐसीचि आस्था ।दुणावली हें यदुनाथा ।भावों सरलें ॥६-४८७॥
कीं सावियाचि मनीं संतोषला ।जे बोला आरिसा जोडला ।तेणें हरिखें आतां उपलवला ।निरूपील ॥६-४८८॥
तो प्रसंगु आहे पुढां ।जेथ शांतु दिसेल उघडा ।तो पालविजेल मुडा ।प्रमेयबीजाचा ॥६-४८९॥
जें सात्त्विकाचेनि वडपें ।गेलें आध्यात्मिक खरपें ।सहजें निडारले वाफे ।चतुरचित्ताचे ॥६-४९०॥
वरी अवधानाचा वाफसा ।लाधला सोनया ऐसा ।म्हणौनि पेरावया धिंवसा ।श्रीनिवृत्तीसी ॥६-४९१॥
ज्ञानदेव म्हणे मी चाडें ।सद्गुरूंनीं केलें कोडें ।माथां हात ठेविला तें फुडें ।बीजचि वाइलें ॥६-४९२॥
म्हणौनि येणें मुखें जें जें निगे ।तें संतांच्या हृदयीं साचचि लागे ।हें असो सांगों श्रीरंगें ।बोलिलें जें ॥६-४९३॥
परी तें मनाच्या कानीं ऐकावें ।बोल बुद्धीच्या डोळां देखावें ।हे सांटोवाटीं घ्यावें ।चित्ताचिया ॥६-४९४॥
अवधानाचेनि हातें ।नेयावें हृदयांआतौतें ।हे रिझवितील आयणीतें ।सज्जनांचिये ॥६-४९५॥
हे स्वहितातें निवविती ।परिणामातें जीवविती ।सुखाची वाहविती ।लाखोली जीवां ॥६-४९६॥
आतां अर्जुनेंसीं श्रीमुकुंदें ।नागर बोलिजेल विनोदें ।तें वोंवियेचेनि प्रबंधें ।सांगेन मी ॥६-४९७॥

शब्दार्थ

या भागात येणारे जुने मराठी शब्द.

म्हणौनि
— म्हणून, याकारणाने
ऐसें
— असे
तेथ
— तिथे
तया
— त्याला, त्या
तैसें
— तसे
तंव
— तोपर्यंत; तेवढ्यात
कीं
— किंवा; तसेच ‘की’ या अर्थी
जेथ
— जिथे
जैसें
— जसे
नातरी
— नाहीतर, अन्यथा
पार्था
— पृथा म्हणजे कुंतीचा पुत्र — अर्जुन
देखे
— पाहतो
तेणें
— त्यामुळे, त्याच्या योगाने
ठायीं
— ठिकाणी
पां
— बरं का, नाही का (संवादातील उद्गार)
तैं
— तेव्हा
काई
— काय
घडे
— घडते, शक्य होते
वरी
— वर; शिवाय
सहजें
— सहजपणे, आपोआप
जाहला
— झाला
यया
— या
नोहे
— नाही, होत नाही
आघवें
— सगळे, संपूर्ण

ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.

चित्र: Arjuna and His Charioteer Krishna Confront Karna — Artist/maker unknown, India, Himachal Pradesh or Jammu and K, Public domain, via Wikimedia Commons.

WhatsUp मराठी वर — प्रत्यक्ष भेट

हेही वाचा

स्रोत — santsahitya.in

पडताळणी बाकी — मूळ मुद्रित प्रतीशी ओवीवार पडताळणी बाकी आहे. चूक कळवा.