मुख्य मजकुराकडे जा
WhatsUp मराठी कोश
—
ज्ञानेश्वरी — अध्याय आठवा

साहित्य

ज्ञानेश्वरी — अध्याय आठवा

ओव्या १–२५०

Dnyaneshwari — Adhyay 8, part 1

रचना — संत ज्ञानेश्वर · १२७५–१२९६

सारांश

मृत्यूचा अध्याय. अंतकाळी ज्याचे स्मरण, त्याचीच गती — त्यामुळे स्मरण शेवटच्या क्षणाचे नसून आयुष्यभराच्या सवयीचे काम आहे. ब्रह्म, अध्यात्म, कर्म या संज्ञा येथे स्पष्ट केल्या जातात, आणि प्रकाशाचा व अंधाराचा असे दोन मार्ग वर्णिले जातात.

अर्जुन उवाच ।किं तद्ब्रह्म किं अध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।अधिभूतं च किं प्रोक्तं अधिदैवं किमुच्यते ॥ १ ॥
मग अर्जुनें म्हणितलें ।हां हो जी अवधारिलें ।जें म्यां पुसिलें ।तें निरूपिजो ॥ १ ॥
सांगा कवण तें ब्रह्म ।कायसया नाम कर्म ।अथवा अध्यात्म ।काय म्हणिपे ॥ २ ॥
अधिभूत तें कैसें ।एथ अधिदैव तें कवण असे ।हें उघड मी परियेसें ।ऐसें बोला ॥ ३ ॥
अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन ।प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥ २ ॥
देवा अधियज्ञ तो काई ।कवण पां इये देहीं ।हें अनुमानासि कांहीं ।दिठी न भरे ॥ ४ ॥
आणि नियता अंतःकरणीं ।तूं जाणिजसी देहप्रयाणीं ।तें कैसेनि हे शारङ्गपाणी ।परिसवा मातें ॥ ५ ॥
देखा धवळारीं चिंतामणीचा ।जरी पहुडला होय दैवाचा ।तरी वोसणतांही बोलु तयाचा ।सोपु न वचे ॥ ६ ॥
तैसें अर्जुनाचिया बोलासवें ।आलें तेंचि म्हणितलें देवें ।तें परियेसें गा बरवें ।जे पुसिलें तुवां ॥ ७ ॥
किरीटी कामधेनूचा पाडा ।वरी कल्पतरूचा आहे मांदोडा ।म्हणौनि मनोरथसिद्धीचिया चाडा ।तो नवल नोहे ॥ ८ ॥
श्रीकृष्ण कोपोनि ज्यासी मारी ।तो पावे परब्रह्मसाक्षात्कारीं ।मा कृपेनें उपदेशु करी ।तो कैशापरी न पवेल ॥ ९ ॥
जैं कृष्णचि होइजे आपण ।तैं कृष्ण होय आपुलें अंतःकरण ।मग संकल्पाचें आंगण ।वोळगती सिद्धी ॥ १० ॥
परि ऐसें जें प्रेम ।तें अर्जुनींचि आथि निस्सीम ।म्हणौनि तयाचें काम ।सदां सफळ ॥ ११ ॥
या कारणें श्रीअनंतें ।तें मनोगत तयाचें पुसतें ।होईल जाणोनि आइतें ।वोगरूनि ठेविलें ॥ १२ ॥
जें अपत्य थानीहूनि निगे ।तयाची भूक ते मायेसीचि लागे ।एर्हवीं तें शब्दें काय सांगें ।मग स्तन्य दे येरी ? ॥ १३ ॥
म्हणौनि कृपाळुवा गुरूचिया ठायीं ।हें नवल नोहे कांहीं ।परि तें असो आइका काई ।जें देव बोलते जाहले ॥ १४ ॥
श्रीभगवानुवाच ।अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः ॥ ३ ॥
मग म्हणितलें सर्वेश्वरें ।जें आकारीं इयें खोंकरें ।कोंदलें असत न खिरे ।कवणे काळीं ॥ १५ ॥
एर्हवीं सपूरपण तयाचें पहावें ।तरी शून्यचि नव्हे स्वभावें ।वरी गगनाचेनि पालवें ।गाळूनि घेतलें ॥ १६ ॥
जें ऐसेंही परि विरुळें ।इये विज्ञानाचिये खोळे ।हालवलेंहि न गळे ।तें परब्रह्म ॥ १७ ॥
आणि आकाराचेनि जालेपणें ।जन्मधर्मातें नेणें ।आकारलोपीं निमणें ।नाहीं कहीं ॥ १८ ॥
ऐशिया आपुलियाची सहजस्थिती ।जया ब्रह्माची नित्यता असती ।तया नाम सुभद्रापती ।अध्यात्म गा ॥ १९ ॥
मग गगनीं जेविं निर्मळें ।नेणों कैचीं एके वेळे ।उठती घनपटळें ।नानावर्णें ॥ २० ॥
तैसें अमूर्तीं तिये विशुद्धें ।महदादि भूतभेदें ।ब्रह्मांडाचे बांधे ।होंचि लागती ॥ २१ ॥
पैं निर्विकल्पाचिये बरडीं ।फुटे आदिसंकल्पाची विरूढी ।आणि तें सवेंचि मोडोनि ये ढोंढी ।ब्रह्मगोळकांच्या ॥ २२ ॥
तया एकैकाचे भीतरीं पाहिजे ।तंव बीजाचाचि भरिला देखिजे ।माजीं होतिया जातिया नेणिजे ।लेख जीवा ॥ २३ ॥
मग तया ब्रह्मगोळकांचें अंशांश ।प्रसवती आदिसंकल्प असमसहास ।हें असो ऐसी बहुवस ।सृष्टी वाढे ॥ २४ ॥
परि दुजेनविण एकला ।परब्रह्मींचि संचला ।अनेकत्वाचा आला ।पूर जैसा ॥ २५ ॥
तैसें समविषमत्व नेणों कैचें ।वायांचि चराचर रचे ।पाहतां प्रसवतिया योनीचे ।लक्ष दिसती ॥ २६ ॥
येरी जीवभावाचिये पालविये ।कांहीं मर्यादा करूं नये ।पाहिजे कवण हें आघवें विये ।तंव मूळ तें शून्य ॥ २७ ॥
म्हणौनि कर्ता मुदल न दिसे ।आणि सेखीं कारणहीं कांहीं नसे ।माजीं कार्यचि आपैसें ।वाढों लागे ॥ २८ ॥
ऐसा करितेनवीण गोचरु ।अव्यक्तीं हा आकारु ।निपजे जो व्यापारु ।तया नाम कर्म ॥ २९ ॥
अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ।अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥ ४ ॥
आतां अधिभूत जें म्हणिपे ।तेंहि सांगों संक्षेपें ।तरी होय आणि हारपे ।अभ्र जैसें ॥ ३० ॥
तैसें असतेपण आहाच ।नाहीं होईजे हें साच ।जयातें रूपा आणिती पांचपांच ।मिळोनियां ॥ ३१ ॥
भूतांतें अधिकरूनि असे ।आणि भूतसंयोगें तरी दिसे ।जें वियोगवेळे भ्रंशें ।नामरूपादिक ॥ ३२ ॥
तयातें अधिभूत म्हणिजे ।मग अधिदैव पुरुष जाणिजे ।जेणें प्रकृतीचें भोगिजे ।उपार्जिलें ॥ ३३ ॥
जो चेतनेचा चक्षु ।जो इंद्रियदेशींचा अध्यक्षु ।जो देहास्तमानीं वृक्षु ।संकल्प विहंगमाचा ॥ ३४ ॥
जो परमात्माचि परी दुसरा ।जो अहंकारनिद्रा निदसुरा ।म्हणौनि स्वप्नीचिया वोरबारा ।संतोषें शिणे ॥ ३५ ॥
जीव येणें नांवें ।जयातें आळविजे स्वभावें ।तें अधिदैवत जाणावें ।पंचायतनींचें ॥ ३६ ॥
आतां इयेचि शरीरग्रामीं ।जो शरीरभावातें उपशमी ।तो अधियज्ञु एथ गा मी ।पंडुकुमरा ॥ ३७ ॥
येर अधिदैवाधिभूत ।तेहि मीचि कीर समस्त ।परि पंधरें किडाळा मिळत ।तें काय साकें नोहे ?॥ ३८ ॥
तरि तें पंधरेपण न मैळे ।आणि किडाळाचियाही अंशा न मिळे ।परि जंव असे तयाचेनि मेळें ।तंव साकेंचि म्हणिजे ॥ ३९ ॥
तैसें अधिभूतादि आघवें ।हें अविद्येचेनि पालवें ।झांकलें तंव मानावें ।वेगळें ऐसें ॥ ४० ॥
तेचि अविद्येची जवनिका फिटे ।आणि भेदभावाची अवधी तुटे ।मग म्हणों एक होऊनि जरी आटे ।तरी काय दोनी होती ? ॥ ४१ ॥
पैं केशांचा गुंडाळा ।वरि ठेविली स्फटिकशिळा ।ते वरि पाहिजे डोळां ।तंव भेदली गमती ॥ ४२ ॥
पाठीं केश परौते नेले ।आणि भेदलेपण काय नेणों जाहालें ।तरी डांक देऊनि सांदिलें ।शिळेतें काई ? ॥ ४३ ॥
ना ते अखंडचि आयती ।परि संगें भिन्न गमली होती ।ते सारिलिया मागौती ।जैसी कां तैसी ॥ ४४ ॥
तेवींचि अहंभावो जाये ।तरी ऐक्य तें आधींचि आहे ।हेंचि साचें जेथ होये ।तो अधुयज्ञु मी ॥ ४५ ॥
पैं गा आम्हीं तुज ।सकळ यज्ञ कर्मज ।सांगितलें कां जें काज ।मनीं धरूनि ॥ ४६ ॥
तो हा सकळ जीवांचा विसांवा ।नैष्कर्म्य सुखाचा ठेवा ।परि उघड करूनि पांडवा ।दाविजत असे ॥ ४७ ॥
पहिलिया वैराग्यइंधन परिपूर्तीं ।इंद्रियानळीं प्रदीप्तीं ।विषयद्रव्याचिया आहुती ।देऊनियां ॥ ४८ ॥
मग वज्रासन तेचि उर्वी ।शोधूनि आधारमुद्रा बरवी ।वेदिका रचे मांडवीं ।शरीराच्या ॥ ४९ ॥
तेथ संयमाग्नीचीं कुंडें ।इंद्रियद्रव्याचेनि पवाडें ।यजिजती उदंडें ।युक्तिघोषें ॥ ५० ॥
मग मनप्राणसंयमु ।हाचि हवनसंपदेचा संभ्रमु ।येणें संतोषविजे निर्धूमु ।ज्ञानानळु ॥ ५१ ॥
ऐसेनि हें सकळ ज्ञानीं समर्पें ।मग ज्ञान तें ज्ञेयीं हारपे ।पाठी ज्ञेयचि स्वरूपें ।निखिल उरे ॥ ५२ ॥
तया नांव गा अधियज्ञु ।ऐसें बोलिला जंव सर्वज्ञु ।तंव अर्जुन अतिप्राज्ञु ।तया पातलें तें ॥ ५३ ॥
हें जाणोनि म्हणितलें देवें ।पार्था परिसतु आहासि बरवें ।या कृष्णाचिया बोलासवें ।येरु सुखाचा जाहला ॥ ५४ ॥
देखा बालकाचिया धणि धाइजे ।कां शिष्याचेनि जाहलेपणें होइजे ।हें सद्गुरूचि एकलेनि जाणिजे ।कां प्रसवतिया ॥ ५५ ॥
म्हणौनि सात्त्विक भावांची मांदी ।कृष्णाआंगीं अर्जुनाआधीं ।न समातसे परी बुद्धी ।सांवरूनि देवें ॥ ५६ ॥
मग पिकलिया सुखाचा परिमळु ।कीं निवालिया अमृताचा कल्लोळु ।तैसा कोंवळा आणि सरळु ।बोलु बोलिला ॥ ५७ ॥
म्हणे परिसणेयांचिया राया ।आइकें बापा धनंजया ।ऐसी जळों सरलिया माया ।तेथ जाळितें तेंही जळे ॥ ५८ ॥
अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥ ५ ॥
जें आतांचि सांगितलें होतें ।अगा अधियज्ञ म्हणितला जयातें ।जे आदींचि तया मातें ।जाणोनि अंतीं ॥ ५९ ॥
ते देह झोल ऐसें मानुनी ।ठेले आपणपें आपण होउनी ।जैसा मठ गगना भरुनी ।गगनींचि असे ॥ ६० ॥
ये प्रतीतीचिया माजघरीं ।तया निश्चयाची वोवरी ।आली म्हणौनि बाहेरी ।नव्हेचि से ॥ ६१ ॥
ऐसें सबाह्य ऐक्य संचलें ।मीचि होऊनि असतां रचिलें ।बाहेरि भूतांचीं पांचही खवलें ।नेणतांचि पडिलीं ॥ ६२ ॥
आतां उभेयां उभेपण नाहीं जयाचें ।मा पडिलिया गहन कवण तयाचें ।म्हणौनि प्रतीतीचिये पोटींचें ।पाणी न हाले ॥ ६३ ॥
ते ऐक्याची आहे वोतिली ।कीं नित्यतेचिया हृदयीं घातली ।जैसी समरससमुद्रीं धुतली ।रुळेचिना ॥ ६४ ॥
पैं अथावीं घट बुडाला ।तो आंतबाहेरी उदकें भरला ।पाठीं दैवगत्या जरी फुटला ।तरी उदक काय फुटे ? ॥ ६५ ॥
नातरी सर्पें कवच सांडिलें ।कां उबारेनें वस्त्र फेडिलें ।तरी सांग पां काय मोडलें ।अवेवामाजीं ? ॥ ६६ ॥
तैसा आकारु हा आहाच भ्रंशे ।वांचूनी वस्तु ते सांचलीचि असे ।तेचि बुद्धि जालिया विसकुसे ।कैसेनि आतां ॥ ६७ ॥
म्हणौनि यापरी मातें ।अंतकाळीं जाणतसाते ।जे मोकलिती देहातें ।ते मीचि होती ॥ ६८ ॥
एर्हवीं तरी साधारण ।उरीं आदळलिया मरण ।जो आठवु धरी अंतःकरण ।तेंचि होईजे ॥ ६९ ॥
जैसा कवणु एकु काकुळती ।पळतां पवनगती ।दुपाउलीं अवचितीं ।कुहामाजीं पडियेला ॥ ७० ॥
आतां तया पडणयाआरौतें ।पडण चुकवावया परौतें ।नाहीं म्हणौनि तेथें ।पडावेंचि पडे ॥ ७१ ॥
तेविं मृत्यूचेनि अवसरें एकें ।जें येऊनि जीवासमोर ठाके ।तें होणें मग न चुके ।भलतयापरी ॥ ७२ ॥
आणि जागता जंव असिजे ।तंव जेणें ध्यानें भावना भाविजे ।डोळां लागतखेंवो देखिजे ।तेंचि स्वप्नीं ॥ ७३ ॥
यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भायवभावितः ॥ ६ ॥
तेविं जितेनि अवसरें ।जें आवडोनि जीवीं उरे ।तेंचि मरणाचिये मेरे ।फार हों लागे ॥ ७४ ॥
आणि मरणीं जया जें आठवे ।तो तेचि गतीतें पावे ।म्हणौनि सदा स्मरावें ।मातेंचि तुवां ॥ ७५ ॥
तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ।मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयम् ॥ ७ ॥
डोळां जें देखावें ।कां कानीं हन ऐकावें ।मनीं जें भावावें ।बोलावें वाचें ॥ ७६ ॥
तें आंत बाहेरी आघवें ।मीचि करूनि घालावें ।मग सर्वीं काळीं स्वभावें ।मीचि आहें ॥ ७७ ॥
अर्जुना ऐसें जाहालिया ।मग न मरिजे देह गेलिया ।मा संग्रामु केलिया ।भय काय तुज ? ॥ ७८ ॥
तूं मन बुद्धि सांचेंसीं ।जरी माझिया स्वरूपीं अर्पिसी ।तरी मातेंचि गा पावसी ।हे माझी भाक ॥ ७९ ॥
हेंच कायिसया वरी होये ।ऐसा जरी संदेहो वर्ततु आहे ।तरी अभ्यासूनि आदीं पाहें ।मग नव्हे तरी कोपें ॥ ८० ॥
अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥ ८ ॥
येणेंचि अभ्यासेंसी योगु ।चित्तासि करी पां चांगु ।अगा उपायबळें पंगु ।पहाड ठाकी ॥ ८१ ॥
तेविं सदभ्यासें निरंतर ।चित्तासि परमपुरुषाची मोहर ।लावीं मग शरीर ।राहो अथवा जावो ॥ ८२ ॥
जें नानागतीतें पाववितें ।तें चित्त वरील आत्मयातें ।मग कवण आठवी देहातें ।गेलें कीं आहे ? ॥ ८३ ॥
पैं सरितेचेनि ओघें ।सिंधुजळा मीनलें घोघें ।तें काय वर्तत आहे मागें ।म्हणौनि पाहों येती ? ॥ ८४ ॥
ना तें समुद्रचि होऊन ठेलें ।तेविं चित्ताचें चैतन्य जाहालें ।जेथ यातायात निमालें ।घनानंद जें ॥ ८५ ॥
कविं पुराणमनुशासितारमणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः ।सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥ ९ ॥
जयाचें आकारावीण असणें ।जया जन्म ना निमणें ।जें आघवेंचि आघवेंपणें ।देखत असे ॥ ८६ ॥
जें गगनाहूनि जुनें ।जें परमाणुहूनि सानें ।जयाचेनि सन्निधानें ।विश्व चळे ॥ ८७ ॥
जें सर्वांते यया विये ।विश्व सर्व जेणें जिये ।हेतु जया बिहे ।अचिंत्य जें ॥ ८८ ॥
देखे वोळंबा इंगळु न चरे ।तेजीं तिमिर न शिरे ।जे दिहाचे अंधारें ।चर्मचक्षूसीं ॥ ८९ ॥
सुसडा सूर्यकणांच्या राशी ।जो नित्य उदो ज्ञानियांसी ।अस्तमानाचे जयासी ।आडनांव नाहीं ॥ ९० ॥
प्रयाणकाले मनसाचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ १० ॥
तया अव्यंगवाणेया ब्रह्मातें ।प्रयाणकाले प्राप्ते ।जो स्थिरावलेनि चित्तें ।जाणोनि स्मरे ॥ ९१ ॥
बाहेरी पद्मासन रचुनी ।उत्तराभिमुख बैसोनि ।जीवीं सुख सूनि ।क्रमयोगाचे ॥ ९२ ॥
आंतु मीनलेनि मनोधर्में ।स्वरूपप्राप्तीचेनि प्रेमें ।आपेआप संभ्रमें ।मिळावया ॥ ९३ ॥
आकळलेनि योगें ।मध्यमा मध्य मार्गें ।अग्निस्थानौनि निगे ।ब्रह्मरंध्रा ॥ ९४ ॥
तेथ अचेत चित्ताचा सांगातु ।आहाचवाणा दिसे मांडतु ।जेथ प्राणु गगनाआंतु ।संचरे कां ॥ ९५ ॥
परी मनाचेनि स्थैर्यें धरिला ।भक्तीचिया भावना भरला ।योगबळें आवरला ।सज्ज होऊनि ॥ ९६ ॥
तो जडाजडातें विरवितु ।भ्रूलतामाजीं संचरतु ।जैसा घंटानाद लयस्तु ।घंटेसीच होय ॥ ९७ ॥
कां झांकलिया घटींचा दिवा ।नेणिजे काय जाहला केव्हां ।या रीतीं जो पांडवा ।देह ठेवी ॥ ९८ ॥
तो केवळ परब्रह्म ।जया परमपुरुष ऐसें नाम ।तें माझें निजधाम ।होऊनि ठाके ॥ ९९ ॥
यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ११ ॥
सकळां जाणणेयां जे लाणी ।तिये जाणिवेची जे खाणी ।तयां ज्ञानियांचिये आयणी ।जयातें अक्षरु म्हणिपे ॥ १०० ॥
चंडवातेंही न मोडे ।तें गगनचि की फुडें ।वांचूनि जरी होईल मेहुडें ।तरी उरेल कैंचें ? ॥ १०१ ॥
तेविं जाणणेया जें आकळिलें ।तें जाणिवलेपणेंचि उमाणलें ।मग नेणवेचि तया म्हणितलें ।अक्षर सहजें ॥ १०२ ॥
म्हणौनि वेदविद नर ।म्हणती जयातें अक्षर ।जें प्रकृतीसी पर ।परमात्मरूप ॥ १०३ ॥
आणि विषयांचे विष उलंडूनि ।जे सर्वेंद्रियां प्रायश्चित्त देऊनि ।आहाति देहाचिया बैसोनि ।झाडातळीं ॥ १०४ ॥
ते यापरी विरक्त ।जयाची निरंतर वाट पाहात ।निष्कामासि अभिप्रेत ।सर्वदा जें ॥ १०५ ॥
जयाचिया आवडी ।न गणिती ब्रह्मचर्याचीं सांकडीं ।निष्ठुर होऊनि बापुडीं ।इंद्रियें करिती ॥ १०६ ॥
ऐसें जें पद ।दुर्लभ आणि अगाध ।जयाचिये थडिये वेद ।चुबुकळिले ठेले ॥ १०७ ॥
तें ते पुरुष होती ।जे यापरी लया जाती ।तरी पार्था हेचि स्थिती ।एकवेळ सांगों ॥ १०८ ॥
तेथ अर्जुनें म्हणितलें स्वामी ।हेंचि म्हणावया होतों पां मी ।तंव सहजें कृपा केली तुम्हीं ।तरी बोलिजो कां ॥ १०९ ॥
परि बोलावें तें अति सोहोपें ।तेथें म्हणितलें त्रिभुवनदीपें ।तुज काय नेणों संक्षेपें ।सांगेन ऐक ॥ ११० ॥
तरी मना या बाहेरिलीकडे ।यावयाची साविया सवे मोडे ।हें हृदयाचिया डोहीं बुडे ।तैसें कीजे ॥ १११ ॥
सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥ १२ ॥
परी हे तरीच घडे ।जरी संयमाचीं अखंडें ।सर्वद्वारीं कवाडें ।कळासती ॥ ११२ ॥
तरी सहजें मन कोंडलें ।हृदयींचि असेल उगलें ।जैसें करचरणीं मोडलें ।परिवरु न संडीं ॥ ११३ ॥
तैसें चित्त राहिलिया पांडवा ।प्राणांचा प्रणवुचि करावा ।मग अनुवृत्तिपंथें आणावा ।मूर्ध्निवरी ॥ ११४ ॥
तेथ आकाशीं मिळे न मिळे ।तैसा धरावा धारणाबळें ।जंव मात्रात्रय मावळे ।अर्धबिंबीं ॥ ११५ ॥
तंववरी तो समीरु ।निराळीं कीजे स्थिरु ।मग लग्नीं जेविं ॐकारु ।बिंबींच विलसे ॥ ११६ ॥
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् ।यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥ १३ ॥
तैसें ॐ हें स्मरों सरे ।आणि तेथेंचि प्राणु पुरे ।मग प्रणवांतीं उरे ।पूर्णघन जें ॥ ११७ ॥
म्हणौनि प्रणवैकनाम ।हें एकाक्षर ब्रह्म ।जो माझें स्वरूप परम ।स्मरतसांता ॥ ११८ ॥
यापरी त्यजी देहातें ।तो त्रिशुद्धी पावे मातें ।जया पावणया परौतें ।आणिक पावणें नाहीं ॥ ११९ ॥
तेथ अर्जुना जरी विपायें ।तुझ्या जीवीं हन ऐसें जाये ।ना हें स्मरण मग होये ।कायसयावरी अंतीं ॥ १२० ॥
इंद्रियां अनुघडु पडलिया ।जीविताचें सुख बुडालिया ।आंतुबाहेरी उघडलिया ।मृत्युचिन्हें ॥ १२१ ॥
ते वेळीं बैसावेंचि कवणें ।मग कवण निरोधी करणें ।तेथ काह्याचेनि अंतःकरणें ।प्रणव स्मरावा ॥ १२२ ॥
तरि गा ऐशिया हो ध्वनी ।झणें थारा देशी हो मनीं ।पैं नित्य सेविला मी निदानीं ।सेवकु होय ॥ १२३ ॥
अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥ १४ ॥ मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धि परमां गताः ॥ १५ ॥
परि भोगितया आराणुका ।भेटणें नाहीं क्षुधादिकां ।तेथ चक्षुरादि रंकां ।कवण पाडु ॥ १२५ ॥
ऐसें निरंतर एकवटले ।जे अंतःकरणीं मजशीं लिगटले ।मीचि होऊनि आटले ।उपासिती ॥ १२६ ॥
तयां देहावसान जैं पावे ।तैं तिहीं मातें स्मरावें ।मग म्यां जरी पावावें ।तरी उपास्ति ते कायसी ? ॥ १२७ ॥
पैं रंकु एक आडलेपणें ।काकुळती धांव गा धांव म्हणे ।तरी तयाचिये ग्लानि धांवणें ।काय न घडे मज ? ॥ १२८ ॥
आणि भक्तांही तेचि दशा ।तरी भक्तीचा सोसु कायसा ।म्हणौनि हा ध्वनी ऐसा ।न वाखाणावा ॥ १२९ ॥
तिहीं जे वेळीं मी स्मरावा ।ते वेळीं स्मरिला कीं पावावा ।तो आभारुही जीवां ।साहवेचि ना ॥ १३० ॥
तें ऋणवैपण देखोनि आंगीं ।मी आपुलियाचि उत्तीर्णत्वालागीं ।भक्तांचियां तनुत्यागीं ।परिचर्या करीं ॥ १३१ ॥
देहवैकल्याचा वारा ।झणें लागेल या सुकुमारा ।म्हणौनि आत्मबोधाचिया पांजिरां ।सूयें तयातें ॥ १३२ ॥
वरी आपुलिया स्मरणाची उवाइली ।हींव ऐसी करीं साउली ।ऐसेनि नित्य बुद्धि संचली ।मी आणीं तयातें ॥ १३३ ॥
म्हणौनि देहांतींचें सांकडें ।माझिया कहींचि न पडे ।मी आपुलियातें आपुलीकडे ।सुखेंचि आणीं ॥ १३४ ॥
वरचील देहाची गंवसणी फेडुनी ।आहाच अहंकाराचे रज झाडुनी ।शुद्ध वासना निवडुनी ।आपणपां मेळवीं ॥ १३५ ॥
आणि भक्तां तरी देहीं ।विशेष एकवंकीचा ठावो नाहीं ।म्हणौनि अव्हेरु करितां कांहीं ।वियोगु ऐसा न वाटे ॥ १३६ ॥
नातरी देहांतींचि मियां यावें ।मग आपणपें यातें न्यावें ।हेंही नाहीं स्वभावें ।जे आधींचि मज मीनले ॥ १३७ ॥
येरी शरीराचिया सलिलीं ।असतेपण हेचि साउली ।वांचूनि चंद्रिका ते ठेली ।चंद्रींच आहे ॥ १३८ ॥
ऐसे जे नित्ययुक्त ।तयांसि सुलभ मी सतत ।म्हणौनि देहांतीं निश्चित ।मीचि होती ॥ १३९ ॥
मग क्लेशतरूची वाडी ।जे तापत्रयाग्नीची सगडी ।जे मृत्युकाकासीं कुरोंडी ।सांडिली आहे ॥ १४० ॥
जें दैन्याचें दुभतें ।जें महाभयातें वाढवितें ।जें सकळ दुःखाचें पुरतें ।भांडवल ॥ १४१ ॥
जें दुर्मतीचें मूळ ।जें कुकर्माचें फळ ।जें व्यामोहाचें केवळ ।स्वरूपचि ॥ १४२ ॥
जें संसाराचें बैसणें ।जें विकारांचें उद्यानें ।जें सकळ रोगांचें भाणें ।वाढिलें आहे ॥ १४३ ॥
जें काळाचा खिचु उशिटा ।जें आशेचा आंगवठा ।जन्ममरणाचा वोलिंवटा ।स्वभावें जें ॥ १४४ ॥
जें भुलीचें भरिव ।जें विकल्पाचें वोतिंव ।किंबहुना पेंव ।विंचुवांचें ॥ १४५ ॥
जें व्याघ्राचें क्षेत्र ।जें पण्यांगनेचें मैत्र ।जें विषयविज्ञानयंत्र ।सुपूजित ॥ १४६ ॥
जें लावेचा कळवळा ।निवालिया विषोदकाचा गळाळा ।जें विश्वासु आंगवळा ।संवचोराचा ॥ १४७ ॥
जें कोढियाचें खेंव ।जें काळसर्पाचें मार्दव ।गोरियेचें स्वभाव ।गायन जें ॥ १४८ ॥
जें वैरियाचा पाहुणेरु ।जें दुर्जनाचा आदरु ।हें असो जें सागरु ।अनर्थांचा ॥ १४९ ॥
जें स्वप्नीं देखिलें स्वप्न ।जें मृगजळें सासिन्नलें वन ।जें धूम्ररजांचें गगन ।ओतलें आहे ॥ १५० ॥
ऐसें जें हें शरीर ।तें ते न पवतीचि पुढती नर ।जे होऊनि ठेले अपार ।स्वरूप माझें ॥ १५१ ॥
आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ।मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ १६ ॥
एर्हवीं ब्रह्मपणाचिये भडसे ।न चुकतीचि पुनरावृत्तीचे वळसे ।परि निवटलियाचे जैसें ।पोट न दुखे ॥ १५२ ॥
नातरी चेइलियानंतरें ।न बुडिजे स्वप्नींचेनि महापुरें ।तेवीं मातें पावले ते संसारें ।लिंपतीचि ना ॥ १५३ ॥
एर्हवीं जगदाकाराचें सिरें ।जें चिरस्थायीयांचे धुरे ।ब्रह्मभुवन गा चवरें ।लोकाचळाचें ॥ १५४ ॥
जिये गांवींचा पहारु दिवोवरी ।एका अमरेंद्राचें आयुष्य न धरी ।विळोनि पांतीं उठी एकसरी ।चवदाजणांची ॥ १५५ ॥
सहस्रयुगपर्यन्तं अहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।रात्रि युगसहस्त्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ १७ ॥
जैं चौकडिया सहस्र जाये ।तैं ठाये ठावो विळुचि होये ।आणि तैसेचि सहस्रवरिये पाहे ।रात्री जेथ ॥ १५६ ॥
येवढें अहोरात्र जेथिंचें ।तेणें न लोटती जे भाग्याचे ।देखती ते स्वर्गींचे ।चिरंजीव ॥ १५७ ॥
येरां सुरगणांची नवाई ।विशेष सांगावी येथ काई ।मुद्दल इंद्राचीचि दशा पाहीं ।जे दिहाचे चौदा ॥ १५८ ॥
परि ब्रह्मयाचियाहि आठां पाहारांतें ।आपुलिया डोळां देखते ।जे आहाति गा तयांतें ।अहोरात्रविद म्हणिपे ॥ १५९ ॥
अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥ १८ ॥ भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥ १९ ॥
तये ब्रह्मभुवनीं दिवसें पाहे ।ते वेळीं गणना केहीं न समाये ।ऐसें अव्यक्ताचें होये ।व्यक्त विश्व ॥ १६० ॥
पुढती दिहाची चौपाहारी फिटे ।आणि हा आकारसमुद्र आटे ।पाठीं तैसाचि मग पाहांटे ।भरों लागे ॥ १६१ ॥
शारदीयेचिये प्रवेशीं ।अभ्रें जिरती आकाशीं ।मग ग्रीष्मांतीं जैशीं ।निगती पुढती ॥ १६२ ॥
तैशी ब्रह्मदिनाचिये आदी ।हे भूतसृष्टीची मांदी ।मिळे जंव सहस्रावधी ।निमित्त पुरे ॥ १६३ ॥
पाठीं रात्रींचा अवसरु होये ।आणि विश्व अव्यक्तीं लया जाये ।तोही युगसहस्र मोटका पाहे ।आणि तैसेंचि रचे ॥ १६४ ॥
हें सांगावया काय उपपत्ती ।जे जगाचा प्रळयो आणि संभूती ।इये ब्रह्मभुवनींचिया होती ।अहोरात्रामाजीं ॥ १६५ ॥
कैसें थोरिवेचें मान पाहें पां ।जो सृष्टीबीजाचा साटोपा ।परि पुनरावृत्तीचिया मापा ।शीग जाहाला ॥ १६६ ॥
एर्हवीं त्रैलोक्य हें धनुर्धरा ।तिये गांवींचा गा पसारा ।तो हा दिनोदयीं एकसरां ।मांडतु असे ॥ १६७ ॥
पाठीं रात्रींचा समो पावे ।आणि अपैसाचि सांठवे ।म्हणिये जेथिंचें तेथ स्वभावें ।साम्यासी ये ॥ १६८ ॥
जैसें वृक्षपण बीजासि आलें ।कीं मेघ हें गगन जाहालें ।तैसें अनेकत्व जेथ सामावलें ।तें साम्य म्हणिपे ॥ १६९ ॥
परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः ।यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥ २० ॥
तेथ समविषम न दिसे कांहीं ।म्हणौनि भूतें हे भाष नाहीं ।जेविं दूधचि जाहालिया दहीं ।नामरूप जाय ॥ १७० ॥
तेविं आकारलोपासरिसें ।जगाचें जगपण भ्रंशे ।परि जेथें जाहालें तें जैसें ।तैसेंचि असे ॥ १७१ ॥
तैं तया नांव सहज अव्यक्त ।आणि आकारावेळीं तेंचि व्यक्त ।हें एकास्तव एक सूचित ।एर्हवीं दोनी नाहीं ॥ १७२ ॥
जैसें आटलिया रूपें ।आटलेपण ते खोटी म्हणिपे ।पुढती तो घनाकारु हारपे ।जे वेळीं अलंकार होती ॥ १७३ ॥
हीं दोहीं जैशीं होणीं ।एकीं साक्षिभूत सुवर्णीं ।तैसी व्यक्ताव्यक्ताची कडसणी ।वस्तूच्या ठायीं ॥ १७४ ॥
तें तरी व्यक्त ना अव्यक्त ।नित्य ना नाशवंत ।या दोहीं भावाअतीत ।अनादिसिद्ध ॥ १७५ ॥
जें हें विश्वचि होऊनि असे ।परि विश्वपण नासिलेनि न नासे ।अक्षरें पुसिल्या न पुसे ।अर्थु जैसा ॥ १७६ ॥
पाहें पां तरंग तरी होत जात ।परि तेथ उदक तें अखंड असत ।तेवीं भूताभावीं न नाशत ।अविनाश जें ॥ १७७ ॥
नातरी आटतिये अळंकारीं ।नाटतें कनक असे जयापरी ।तेवीं मरतिये जीवाकारीं ।अमर जें आहे ॥ १७८ ॥
अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ २१ ॥
जयातें अव्यक्त म्हणों ये कोडें ।म्हणतां स्तुति हें ऐसें नावडे ।जें मनाबुद्धी न सांपडे ।म्हणौनियां ॥ १७९ ॥
आणि आकारा आलिया जयाचें ।निराकारपण न वचे ।आकार लोपें न विसंचे ।नित्यता गा ॥ १८० ॥
म्हणौनि अक्षर जें म्हणिजे ।तेवींचि म्हणतां बोधुहि उपजे ।जयापरौता पैसु न देखिजे ।या नाम परमगती ॥ १८१ ॥
परि आघवा इहीं देहपुरीं ।आहे निजेलियाचे परी ।जे व्यापारु करवी ना करी ।म्हणौनियां ॥ १८२ ॥
एर्हवीं जे शारीरचेष्टा ।त्यांमाजीं एकही न ठके गा सुभटा ।दाहीं इंद्रियांचिया वाटा ।वाहतचि आहाती ॥ १८३ ॥
उकलूनि विषयांचा पेटा ।होत मनाचा चोहटा ।तो सुखदुःखाचा राजवांटा ।भीतराहि पावे ॥ १८४ ॥
परि रावो पहुडलिया सुखें ।जैसा देशींचा व्यापारु न ठके ।प्रजा आपुलालेनि अभिलाखें ।करितचि असती ॥ १८५ ॥
तैसें बुद्धीचें हन जाणणें ।कां मनाचें घेणें देणें ।इंद्रियांचें करणें ।स्फुरण वायूचें ॥ १८६ ॥
हे देहक्रिया आघवी ।न करवितां होय बरवी ।जैसा न चलवितेनि रवी ।लोकु चाले ॥ १८७ ॥
पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥ २२ ॥
अर्जुना तयापरी ।सुतला ऐसा आहे शरीरीं ।म्हणौनि पुरुषु गा अवधारीं ।म्हणिपे जयातें ॥ १८८ ॥
आणि प्रकृति पतिव्रते ।पडिला एकपत्नीव्रतें ।येणेंहि कारणें जयातें ।पुरुषु म्हणों ये ॥ १८९ ॥
पैं वेदाचें बहुवसपण ।देखेचिना जयाचें आंगण ।हें गगनाचें पांघरूण ।होय देखा ॥ १९० ॥
ऐसें जाणूनि योगीश्वर ।जयातें म्हणती परात्पर ।जें अनन्यगतीचें घर ।गिंवसीत ये ॥ १९१ ॥
जे तनू वाचा चित्तें ।नाइकती दुजिये गोष्टीतें ।तयां एकनिष्ठेचें पिकतें ।सुक्षेत्र जें ॥ १९२ ॥
हें त्रैलोक्यचि पुरुषोत्तमु ।ऐसा साच जयाचा मनोधर्मु ।तया आस्तिकाचा आश्रमु ।पांडवा गा ॥ १९३ ॥
जें निगर्वाचें गौरव ।जें निर्गुणाची जाणिव ।जें सुखाची राणिव ।निराशांसी ॥ १९४ ॥
जें संतोषियां वाढिलें ताट ।जें अचिंता अनाथांचें मायपोट ।भक्तीसी उजू वाट ।जया गांवा ॥ १९५ ॥
हें एकैक सांगोनि वायां ।काय फार करूं धनंजया ।पैं गेलिया जया ठाया ।तो ठावोचि होईजे ॥ १९६ ॥
हिंवाचिया झुळुका ।जैसें हिंवचि पडे उष्णोदका ।कां समोर जालिया अर्का ।तमचि प्रकाशु होय ॥ १९७ ॥
तैसा संसारु जया गांवा ।गेला सांता पांडवा ।होऊनि ठाके आघवा ।मोक्षाचाची ॥ १९८ ॥
तरी अग्नीमाजीं आलें ।जैसें इंधनचि अग्नि जहालें ।पाठीं न निवडेचि कांहीं केलें ।काष्ठपण ॥ १९९ ॥
नातरी साखरेचा माघौता ।बुद्धिमंतपणेंही करितां ।परि ऊंस नव्हे पंडुसुता ।जियापरी ॥ २०० ॥
लोहाचें कनक जाहलें ।हें एकें परिसेंचि केलें ।आतां आणिक कैचें तें गेलें ।लोहत्व आणी ॥ २०१ ॥
म्हणौनि तूप होऊनि माघौतें ।जेवीं दूधपणा न येचि निरुतें ।तेवीं पावोनियां जयातें ।पुनरावृत्ति नाहीं ॥ २०२ ॥
तें माझें परम ।साचोकारें निजधाम ।हें आंतुवट तुज वर्म ।दाविजत असे ॥ २०३ ॥
यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्ति चैव योगिनः ।प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥ २३ ॥
तेवींचि आणिकेंही एके प्रकारें ।हें जाणतां आहे सोपारें ।तरी देह सांडितेनि अवसरें ।जेथ मिळती योगी ॥ २०४ ॥
अथवा अवचटें ऐसें घडे ।जे अवसरें देह सांडे ।तरि माघौतें येणें घडे ।देहासीचि ॥ २०५ ॥
म्हणौनि काळशुद्धी जरी देह ठेविती ।तरी ठेवितखेंवी ब्रह्मचि होती ।एर्हवीं अकाळीं तरी येती ।संसारा पुढती ॥ २०६ ॥
तैसे सायुज्य आणि पुनरावृत्ती ।या दोन्ही अवसराआधीन आहाती ।तोचि अवसरु तुजप्रती ।प्रसंगें सांगों ॥ २०७ ॥
तरि ऐकें गा सुभटा ।पातलिया मरणाचा माजिवटा ।पांचै आपुलालिया वाटा ।निघती अंतीं ॥ २०८ ॥
ऐसा वरिपडिला प्रयाणकाळीं ।बुद्धीतें भ्रमु न गिळी ।स्मृति नव्हे आंधळी ।न मरे मन ॥ २०९ ॥
हा चेतना वर्गु आघवा ।मरणीं दिसे टवटवा ।परि अनुभविलिया ब्रह्मभावा ।गंवसणी होऊनि ॥ २१० ॥
ऐसा सावध हा समवावो ।आणि निर्वाणवेर्ही निर्वाहो ।हें तरीच घडे जरी सावावो ।अग्नीचा आथी ॥ २११ ॥
पाहां पां वारेनें कां उदकें ।जैं दिवियाचें दिवेपण झांके ।तैं असतीच काय देखे ।दिठी आपुली ? ॥ २१२ ॥
तैसें देहांतींचेनि विषमवातें ।देह आंत बाहेरी श्लेष्माआंते ।तैं विझोनि जाय उजितें ।अग्नीचें तें ॥ २१३ ॥
ते वेळीं प्राणासि प्राणु नाहीं ।तेथ बुद्धि असोनि करील काई ।म्हणौनि अग्नीविण देहीं ।चेतना न थारे ॥ २१४ ॥
अगा देहींचा अग्नि जरी गेला ।तरी देह नव्हे चिखलु वोला ।वायां आयुष्यवेळु आपला ।आंधारें गिंवसी ॥ २१५ ॥
आणि मागील स्मरण आघवें ।तें तेणें अवसरें सांभाळावें ।मग देह त्यजूनि मिळावें ।स्वरूपीं कीं ॥ २१६ ॥
तंव तया श्लेष्माचे चिखलीं ।चेतनाचि बुडोनि गेली ।तेथ मागिली पुढिली हे ठेली ।आठवण सहजें ॥ २१७ ॥
म्हणौनि आधीं अभ्यासु जो केला ।तो मरण न येतांचि निमोनि गेला ।जैसें ठेवणें न दिसतां मालवला ।दीपु हातींचा ॥ २१८ ॥
आतां असो हें सकळ ।जाण पां ज्ञानासि अग्नि मूळ ।तया अग्नीचें प्रयाणीं बळ ।संपूर्ण आथी ॥ २१९ ॥
अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ २४ ॥
आंत अग्निज्योतीचा प्रकाशु ।बाहेरी शुक्लपक्षु आणि दिवसु ।आणि सामासांमाजीं मासु ।उत्तरायण ॥ २२० ॥
ऐशिया समयोगाची निरुती ।लाहोनि जे देह ठेविती ।ते ब्रह्मचि होती ।ब्रह्मविद ॥ २२१ ॥
अवधारीं गा धनुर्धरा ।येथवरी सामर्थ्य यया अवसरा ।तेवींचि हा उजू मार्ग स्वपुरा ।यावयां पैं ॥ २२२ ॥
एथ अग्नी हें पहिलें पायतरें ।ज्योतिर्मय हें दुसरें ।दिवस जाणें तिसरें ।चौथें शुक्लपक्ष ॥ २२३ ॥
आणि सामास उत्तरायण ।तें वरचील गा सोपान ।येणें सायुज्यसिद्धिसदन ।पावती योगी ॥ २२४ ॥
हा उत्तम काळु जाणिजे ।यातें अर्चिरा मार्गु म्हणिजे ।आतां अकाळु तोही सहजें ।सांगेन आईक ॥ २२५ ॥
धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥ २५ ॥
तरी प्रयाणाचिया अवसरें ।वातश्लेष्मां सुभरें ।तेणें अंतःकरणीं आंधारें ।कोंदलें ठाके ॥ २२६ ॥
सर्वेंद्रियां लांकुड पडे ।स्मृति भ्रमामाजीं बुडे ।मन होय वेडें ।कोंडे प्राण ॥ २२७ ॥
अग्नीचें अग्निपण जाये ।मग तो धूमचि अवघा होये ।तेणें चेतना गिंवसिली ठाये ।शरीरींची ॥ २२८ ॥

शब्दार्थ

या भागात येणारे जुने मराठी शब्द.

म्हणौनि
— म्हणून, याकारणाने
ऐसें
— असे
तया
— त्याला, त्या
तेथ
— तिथे
तैसें
— तसे
पैं
— खरोखर, निश्चितच (जोर देणारा शब्द)
एर्हवीं
— एरवी, इतर वेळी
तंव
— तोपर्यंत; तेवढ्यात
जैसें
— जसे
पां
— बरं का, नाही का (संवादातील उद्गार)
मातें
— मला
तैं
— तेव्हा
जेथ
— जिथे
सकळ
— सर्व
कीं
— किंवा; तसेच ‘की’ या अर्थी
ब्रह्म
— सर्वव्यापी अंतिम तत्त्व
काई
— काय
जंव
— जोपर्यंत
पांडवा
— पांडुपुत्र — अर्जुन
नातरी
— नाहीतर, अन्यथा
सहजें
— सहजपणे, आपोआप
घडे
— घडते, शक्य होते
पुढती
— पुन्हा, पुढे
वरी
— वर; शिवाय

ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.

चित्र: KRISHNA AND ARJUNA ARRIVE AT HASTINAPURA — Unknown author Unknown author, Public domain, via Wikimedia Commons.

WhatsUp मराठी वर — प्रत्यक्ष भेट

हेही वाचा

स्रोत — santsahitya.in

पडताळणी बाकी — मूळ मुद्रित प्रतीशी ओवीवार पडताळणी बाकी आहे. चूक कळवा.