सहा प्रश्न
अर्जुन थेट यादीच विचारतो — ब्रह्म कोणते, कर्म कशाला म्हणतात, अध्यात्म म्हणजे काय, अधिभूत कसे, अधिदैव कोण. सातव्या अध्यायाच्या शेवटी आलेल्या संज्ञाच त्याला उलगडून हव्या आहेत.
अर्जुन उवाच । किं तद्ब्रह्म किं अध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम । अधिभूतं च किं प्रोक्तं अधिदैवं किमुच्यते ॥ १ ॥
मग अर्जुनें म्हणितलें । हां हो जी अवधारिलें । जें म्यां पुसिलें । तें निरूपिजो ॥ १ ॥
सांगा कवण तें ब्रह्म । कायसया नाम कर्म । अथवा अध्यात्म । काय म्हणिपे ॥ २ ॥
अधिभूत तें कैसें । एथ अधिदैव तें कवण असे । हें उघड मी परियेसें । ऐसें बोला ॥ ३ ॥
अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन । प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥ २ ॥
चिंतामणी घरी असेल तर
अधियज्ञ कोण, आणि देहप्रयाणाच्या वेळी तुला कसे जाणायचे? घरात चिंतामणी निजलेला असेल तर झोपेतले बरळणेही स्वस्त जात नाही — तसा अर्जुनाचा प्रश्न पडताच कृष्णांचे उत्तर तयार.
देवा अधियज्ञ तो काई । कवण पां इये देहीं । हें अनुमानासि कांहीं । दिठी न भरे ॥ ४ ॥
आणि नियता अंतःकरणीं । तूं जाणिजसी देहप्रयाणीं । तें कैसेनि हे शारङ्गपाणी । परिसवा मातें ॥ ५ ॥
देखा धवळारीं चिंतामणीचा । जरी पहुडला होय दैवाचा । तरी वोसणतांही बोलु तयाचा । सोपु न वचे ॥ ६ ॥
तैसें अर्जुनाचिया बोलासवें । आलें तेंचि म्हणितलें देवें । तें परियेसें गा बरवें । जे पुसिलें तुवां ॥ ७ ॥
किरीटी कामधेनूचा पाडा । वरी कल्पतरूचा आहे मांदोडा । म्हणौनि मनोरथसिद्धीचिया चाडा । तो नवल नोहे ॥ ८ ॥
आईला भूक कळते
कृष्ण रागाने ज्याला मारतात त्यालाही परब्रह्मसाक्षात्कार होतो, मग कृपेने उपदेश करतात त्याचे काय. स्तनापासून निघालेल्या बाळाची भूक आईलाच कळते — ते शब्दांत सांगत नाही आणि तिला द्यावे लागतेच.
श्रीकृष्ण कोपोनि ज्यासी मारी । तो पावे परब्रह्मसाक्षात्कारीं । मा कृपेनें उपदेशु करी । तो कैशापरी न पवेल ॥ ९ ॥
जैं कृष्णचि होइजे आपण । तैं कृष्ण होय आपुलें अंतःकरण । मग संकल्पाचें आंगण । वोळगती सिद्धी ॥ १० ॥
परि ऐसें जें प्रेम । तें अर्जुनींचि आथि निस्सीम । म्हणौनि तयाचें काम । सदां सफळ ॥ ११ ॥
या कारणें श्रीअनंतें । तें मनोगत तयाचें पुसतें । होईल जाणोनि आइतें । वोगरूनि ठेविलें ॥ १२ ॥
जें अपत्य थानीहूनि निगे । तयाची भूक ते मायेसीचि लागे । एर्हवीं तें शब्दें काय सांगें । मग स्तन्य दे येरी ? ॥ १३ ॥
गगनाच्या पदरातून गाळलेले
आकाराच्या या खोबणीत जे भरलेले आहे आणि कधीच झिजत नाही; रितेपणा पाहावा तर ते शून्यही नाही; गगनाच्या पदराने गाळून घेतलेले, इतके विरळ की विज्ञानाच्या चाळणीत हलवूनही गळत नाही — ते परब्रह्म.
म्हणौनि कृपाळुवा गुरूचिया ठायीं । हें नवल नोहे कांहीं । परि तें असो आइका काई । जें देव बोलते जाहले ॥ १४ ॥
श्रीभगवानुवाच । अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते । भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः ॥ ३ ॥
मग म्हणितलें सर्वेश्वरें । जें आकारीं इयें खोंकरें । कोंदलें असत न खिरे । कवणे काळीं ॥ १५ ॥
एर्हवीं सपूरपण तयाचें पहावें । तरी शून्यचि नव्हे स्वभावें । वरी गगनाचेनि पालवें । गाळूनि घेतलें ॥ १६ ॥
जें ऐसेंही परि विरुळें । इये विज्ञानाचिये खोळे । हालवलेंहि न गळे । तें परब्रह्म ॥ १७ ॥
अध्यात्म म्हणजे
आकार झाला म्हणून त्याला जन्म नाही आणि आकार लोपला म्हणून मरण नाही. ब्रह्माची ही स्वतःचीच सहजस्थिती, तिची नित्यता — तिचे नाव अध्यात्म. मग निर्मळ गगनात एकाएकी ढग उठावेत तसे —
आणि आकाराचेनि जालेपणें । जन्मधर्मातें नेणें । आकारलोपीं निमणें । नाहीं कहीं ॥ १८ ॥
ऐशिया आपुलियाची सहजस्थिती । जया ब्रह्माची नित्यता असती । तया नाम सुभद्रापती । अध्यात्म गा ॥ १९ ॥
मग गगनीं जेविं निर्मळें । नेणों कैचीं एके वेळे । उठती घनपटळें । नानावर्णें ॥ २० ॥
तैसें अमूर्तीं तिये विशुद्धें । महदादि भूतभेदें । ब्रह्मांडाचे बांधे । होंचि लागती ॥ २१ ॥
पैं निर्विकल्पाचिये बरडीं । फुटे आदिसंकल्पाची विरूढी । आणि तें सवेंचि मोडोनि ये ढोंढी । ब्रह्मगोळकांच्या ॥ २२ ॥
निर्विकल्पाच्या बरडीवर
त्या अमूर्तात महदादी भूतभेदाने ब्रह्मांडांचे बांधे होऊ लागतात. निर्विकल्पाच्या ओसाड जमिनीवर आदिसंकल्पाचा अंकुर फुटतो. प्रत्येक ब्रह्मगोलात आत पाहावे तर नुसते बीजच भरलेले; आत होणाऱ्या-जाणाऱ्या जीवांची गणतीच नाही.
तया एकैकाचे भीतरीं पाहिजे । तंव बीजाचाचि भरिला देखिजे । माजीं होतिया जातिया नेणिजे । लेख जीवा ॥ २३ ॥
मग तया ब्रह्मगोळकांचें अंशांश । प्रसवती आदिसंकल्प असमसहास । हें असो ऐसी बहुवस । सृष्टी वाढे ॥ २४ ॥
परि दुजेनविण एकला । परब्रह्मींचि संचला । अनेकत्वाचा आला । पूर जैसा ॥ २५ ॥
तैसें समविषमत्व नेणों कैचें । वायांचि चराचर रचे । पाहतां प्रसवतिया योनीचे । लक्ष दिसती ॥ २६ ॥
येरी जीवभावाचिये पालविये । कांहीं मर्यादा करूं नये । पाहिजे कवण हें आघवें विये । तंव मूळ तें शून्य ॥ २७ ॥
कर्म म्हणजे
मुळाशी कर्ता दिसत नाही आणि शेवटी कारणही नाही, मधले कार्य मात्र आपोआप वाढते. कर्त्याविना अव्यक्तात आकार निपजण्याचा हा जो व्यापार, त्याचे नाव कर्म. आणि अधिभूत म्हणजे ढगासारखे होते आणि हरपते ते.
म्हणौनि कर्ता मुदल न दिसे । आणि सेखीं कारणहीं कांहीं नसे । माजीं कार्यचि आपैसें । वाढों लागे ॥ २८ ॥
ऐसा करितेनवीण गोचरु । अव्यक्तीं हा आकारु । निपजे जो व्यापारु । तया नाम कर्म ॥ २९ ॥
अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् । अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥ ४ ॥
आतां अधिभूत जें म्हणिपे । तेंहि सांगों संक्षेपें । तरी होय आणि हारपे । अभ्र जैसें ॥ ३० ॥
तैसें असतेपण आहाच । नाहीं होईजे हें साच । जयातें रूपा आणिती पांचपांच । मिळोनियां ॥ ३१ ॥
अधिदैव — भोगणारा
पाचांच्या संयोगाने दिसते आणि वियोगाने नामरूप गळते, ते अधिभूत. अधिदैव म्हणजे प्रकृतीने कमावलेले भोगणारा पुरुष — चेतनेचा डोळा, इंद्रियदेशाचा अध्यक्ष, परमात्माच पण दुसरा, अहंकाराच्या निद्रेत गुंगलेला.
भूतांतें अधिकरूनि असे । आणि भूतसंयोगें तरी दिसे । जें वियोगवेळे भ्रंशें । नामरूपादिक ॥ ३२ ॥
तयातें अधिभूत म्हणिजे । मग अधिदैव पुरुष जाणिजे । जेणें प्रकृतीचें भोगिजे । उपार्जिलें ॥ ३३ ॥
जो चेतनेचा चक्षु । जो इंद्रियदेशींचा अध्यक्षु । जो देहास्तमानीं वृक्षु । संकल्प विहंगमाचा ॥ ३४ ॥
जो परमात्माचि परी दुसरा । जो अहंकारनिद्रा निदसुरा । म्हणौनि स्वप्नीचिया वोरबारा । संतोषें शिणे ॥ ३५ ॥
जीव येणें नांवें । जयातें आळविजे स्वभावें । तें अधिदैवत जाणावें । पंचायतनींचें ॥ ३६ ॥
किडाळातले पंधरे सोने
जीव हे त्याचे नाव; पंचायतनाचे ते अधिदैवत. आणि याच शरीरगावी जो देहभाव शमवतो तो अधियज्ञ म्हणजे मी. अधिभूत-अधिदैवही मीच, पण किडाळात मिसळलेले पंधरे सोने — त्याचे पंधरेपण मळत नाही.
आतां इयेचि शरीरग्रामीं । जो शरीरभावातें उपशमी । तो अधियज्ञु एथ गा मी । पंडुकुमरा ॥ ३७ ॥
येर अधिदैवाधिभूत । तेहि मीचि कीर समस्त । परि पंधरें किडाळा मिळत । तें काय साकें नोहे ?॥ ३८ ॥
तरि तें पंधरेपण न मैळे । आणि किडाळाचियाही अंशा न मिळे । परि जंव असे तयाचेनि मेळें । तंव साकेंचि म्हणिजे ॥ ३९ ॥
तैसें अधिभूतादि आघवें । हें अविद्येचेनि पालवें । झांकलें तंव मानावें । वेगळें ऐसें ॥ ४० ॥
तेचि अविद्येची जवनिका फिटे । आणि भेदभावाची अवधी तुटे । मग म्हणों एक होऊनि जरी आटे । तरी काय दोनी होती ? ॥ ४१ ॥
स्फटिकाखालचे केस
केसांच्या गुंडाळ्यावर स्फटिकशिळा ठेवली की ती भेदलेली दिसते; केस बाजूला केले की भेदलेपण कुठे गेले ते कळत नाही — ती अखंडच होती. तसा अहंभाव गेला की ऐक्य आधीपासूनच आहे.
पैं केशांचा गुंडाळा । वरि ठेविली स्फटिकशिळा । ते वरि पाहिजे डोळां । तंव भेदली गमती ॥ ४२ ॥
पाठीं केश परौते नेले । आणि भेदलेपण काय नेणों जाहालें । तरी डांक देऊनि सांदिलें । शिळेतें काई ? ॥ ४३ ॥
ना ते अखंडचि आयती । परि संगें भिन्न गमली होती । ते सारिलिया मागौती । जैसी कां तैसी ॥ ४४ ॥
तेवींचि अहंभावो जाये । तरी ऐक्य तें आधींचि आहे । हेंचि साचें जेथ होये । तो अधुयज्ञु मी ॥ ४५ ॥
पैं गा आम्हीं तुज । सकळ यज्ञ कर्मज । सांगितलें कां जें काज । मनीं धरूनि ॥ ४६ ॥
आतला यज्ञ
सगळ्या जीवांचा विसावा असलेला नैष्कर्म्यसुखाचा ठेवा — आतला यज्ञ. वैराग्याचे इंधन इंद्रियांच्या अग्नीत पेटवायचे, वज्रासन हीच भूमी, आधारमुद्रा ही वेदिका, संयमाग्नीची कुंडे इंद्रियद्रव्याने भरायची.
तो हा सकळ जीवांचा विसांवा । नैष्कर्म्य सुखाचा ठेवा । परि उघड करूनि पांडवा । दाविजत असे ॥ ४७ ॥
पहिलिया वैराग्यइंधन परिपूर्तीं । इंद्रियानळीं प्रदीप्तीं । विषयद्रव्याचिया आहुती । देऊनियां ॥ ४८ ॥
मग वज्रासन तेचि उर्वी । शोधूनि आधारमुद्रा बरवी । वेदिका रचे मांडवीं । शरीराच्या ॥ ४९ ॥
तेथ संयमाग्नीचीं कुंडें । इंद्रियद्रव्याचेनि पवाडें । यजिजती उदंडें । युक्तिघोषें ॥ ५० ॥
मग मनप्राणसंयमु । हाचि हवनसंपदेचा संभ्रमु । येणें संतोषविजे निर्धूमु । ज्ञानानळु ॥ ५१ ॥
ज्ञान ज्ञेयात हरपते
मनप्राणसंयम हीच हवनसंपदा; सगळे ज्ञानात समर्पले की ज्ञान ज्ञेयात हरपते — त्याचे नाव अधियज्ञ. अर्जुन नीट ऐकतो आहे हे पाहून कृष्णांच्या अंगावर सात्त्विक भावांची गर्दी होते; बाळाच्या तृप्तीने आई तृप्त व्हावी तशी.
ऐसेनि हें सकळ ज्ञानीं समर्पें । मग ज्ञान तें ज्ञेयीं हारपे । पाठी ज्ञेयचि स्वरूपें । निखिल उरे ॥ ५२ ॥
तया नांव गा अधियज्ञु । ऐसें बोलिला जंव सर्वज्ञु । तंव अर्जुन अतिप्राज्ञु । तया पातलें तें ॥ ५३ ॥
हें जाणोनि म्हणितलें देवें । पार्था परिसतु आहासि बरवें । या कृष्णाचिया बोलासवें । येरु सुखाचा जाहला ॥ ५४ ॥
देखा बालकाचिया धणि धाइजे । कां शिष्याचेनि जाहलेपणें होइजे । हें सद्गुरूचि एकलेनि जाणिजे । कां प्रसवतिया ॥ ५५ ॥
म्हणौनि सात्त्विक भावांची मांदी । कृष्णाआंगीं अर्जुनाआधीं । न समातसे परी बुद्धी । सांवरूनि देवें ॥ ५६ ॥
देह ही उसनवारी
‘परिसणेयांचिया राया’ अशी हाक मारून कृष्ण सुरू करतात — अंतकाळी जो मला स्मरत देह सोडतो तो मलाच येतो. ज्यांनी देह ही उसनवारी मानली आणि आपणच आपण होऊन राहिले, मठातल्या आकाशासारखे.
मग पिकलिया सुखाचा परिमळु । कीं निवालिया अमृताचा कल्लोळु । तैसा कोंवळा आणि सरळु । बोलु बोलिला ॥ ५७ ॥
म्हणे परिसणेयांचिया राया । आइकें बापा धनंजया । ऐसी जळों सरलिया माया । तेथ जाळितें तेंही जळे ॥ ५८ ॥
अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् । यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥ ५ ॥
जें आतांचि सांगितलें होतें । अगा अधियज्ञ म्हणितला जयातें । जे आदींचि तया मातें । जाणोनि अंतीं ॥ ५९ ॥
ते देह झोल ऐसें मानुनी । ठेले आपणपें आपण होउनी । जैसा मठ गगना भरुनी । गगनींचि असे ॥ ६० ॥
बुडलेला घडा
आतबाहेर ऐक्य भरलेले; बाहेरचे फक्त रचलेले. डोहात बुडालेला घडा आत आणि बाहेर पाण्यानेच भरलेला — मग तो फुटला तरी काय बिघडते. उभेपणच नाही त्याला पडण्याचे भय कसले.
ये प्रतीतीचिया माजघरीं । तया निश्चयाची वोवरी । आली म्हणौनि बाहेरी । नव्हेचि से ॥ ६१ ॥
ऐसें सबाह्य ऐक्य संचलें । मीचि होऊनि असतां रचिलें । बाहेरि भूतांचीं पांचही खवलें । नेणतांचि पडिलीं ॥ ६२ ॥
आतां उभेयां उभेपण नाहीं जयाचें । मा पडिलिया गहन कवण तयाचें । म्हणौनि प्रतीतीचिये पोटींचें । पाणी न हाले ॥ ६३ ॥
ते ऐक्याची आहे वोतिली । कीं नित्यतेचिया हृदयीं घातली । जैसी समरससमुद्रीं धुतली । रुळेचिना ॥ ६४ ॥
पैं अथावीं घट बुडाला । तो आंतबाहेरी उदकें भरला । पाठीं दैवगत्या जरी फुटला । तरी उदक काय फुटे ? ॥ ६५ ॥
सापाची कात
साप कात टाकतो, उकाड्यात माणूस वस्त्र फेडतो — तसा आकार गळतो आणि वस्तू तशीच उरते. म्हणून असे जाणून देह सोडणारे मलाच येतात. एरवी साधारण माणूस — छातीवर मरण आदळल्यावर अंतःकरणात आठवण कसली धरणार?
नातरी सर्पें कवच सांडिलें । कां उबारेनें वस्त्र फेडिलें । तरी सांग पां काय मोडलें । अवेवामाजीं ? ॥ ६६ ॥
तैसा आकारु हा आहाच भ्रंशे । वांचूनी वस्तु ते सांचलीचि असे । तेचि बुद्धि जालिया विसकुसे । कैसेनि आतां ॥ ६७ ॥
म्हणौनि यापरी मातें । अंतकाळीं जाणतसाते । जे मोकलिती देहातें । ते मीचि होती ॥ ६८ ॥
एर्हवीं तरी साधारण । उरीं आदळलिया मरण । जो आठवु धरी अंतःकरण । तेंचि होईजे ॥ ६९ ॥
जैसा कवणु एकु काकुळती । पळतां पवनगती । दुपाउलीं अवचितीं । कुहामाजीं पडियेला ॥ ७० ॥
पळणाऱ्याचा पाय अडकला
वेगाने पळणाऱ्याचा पाय अचानक अडकला की पडणे टाळता येत नाही; तसे मृत्यूच्या क्षणी जे जिवासमोर येऊन उभे राहते ते टाळता येत नाही. जिवंतपणी जे मनात घोळवले तेच तिथे उभे राहते.
आतां तया पडणयाआरौतें । पडण चुकवावया परौतें । नाहीं म्हणौनि तेथें । पडावेंचि पडे ॥ ७१ ॥
तेविं मृत्यूचेनि अवसरें एकें । जें येऊनि जीवासमोर ठाके । तें होणें मग न चुके । भलतयापरी ॥ ७२ ॥
आणि जागता जंव असिजे । तंव जेणें ध्यानें भावना भाविजे । डोळां लागतखेंवो देखिजे । तेंचि स्वप्नीं ॥ ७३ ॥
यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भायवभावितः ॥ ६ ॥
तेविं जितेनि अवसरें । जें आवडोनि जीवीं उरे । तेंचि मरणाचिये मेरे । फार हों लागे ॥ ७४ ॥
जे आठवते तेच होतो
मरताना ज्याला जे आठवते तो तीच गती पावतो. म्हणून सर्वकाळ मला स्मर आणि लढ. डोळ्यांनी जे पाहावे, कानांनी जे ऐकावे, मनाने जे भावावे — ते सगळे आतबाहेर मीच करून टाक. मग देह गेला तरी मरणे नाही.
आणि मरणीं जया जें आठवे । तो तेचि गतीतें पावे । म्हणौनि सदा स्मरावें । मातेंचि तुवां ॥ ७५ ॥
तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च । मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयम् ॥ ७ ॥
डोळां जें देखावें । कां कानीं हन ऐकावें । मनीं जें भावावें । बोलावें वाचें ॥ ७६ ॥
तें आंत बाहेरी आघवें । मीचि करूनि घालावें । मग सर्वीं काळीं स्वभावें । मीचि आहें ॥ ७७ ॥
अर्जुना ऐसें जाहालिया । मग न मरिजे देह गेलिया । मा संग्रामु केलिया । भय काय तुज ? ॥ ७८ ॥
अभ्यासाशिवाय नाही
मन आणि बुद्धी माझ्या स्वरूपात अर्पण कर. हे जमेल का असा संदेह असेल तर अभ्यास आहे. सद्अभ्यासाने चित्ताची दिशा निरंतर परमपुरुषाकडे वळवायची.
तूं मन बुद्धि सांचेंसीं । जरी माझिया स्वरूपीं अर्पिसी । तरी मातेंचि गा पावसी । हे माझी भाक ॥ ७९ ॥
हेंच कायिसया वरी होये । ऐसा जरी संदेहो वर्ततु आहे । तरी अभ्यासूनि आदीं पाहें । मग नव्हे तरी कोपें ॥ ८० ॥
अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना । परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥ ८ ॥
येणेंचि अभ्यासेंसी योगु । चित्तासि करी पां चांगु । अगा उपायबळें पंगु । पहाड ठाकी ॥ ८१ ॥
तेविं सदभ्यासें निरंतर । चित्तासि परमपुरुषाची मोहर । लावीं मग शरीर । राहो अथवा जावो ॥ ८२ ॥
समुद्राला मिळालेला ओघ
अनेक गतींना नेणारे चित्तच आत्म्याला वरते. नदीचा ओघ समुद्राला मिळाला की तो परत येत नाही — तो समुद्रच होतो. तसे चित्ताचे चैतन्य होते. मग त्या पुरातन, अनुशासक, अणूहून अणुतर तत्त्वाचे वर्णन.
जें नानागतीतें पाववितें । तें चित्त वरील आत्मयातें । मग कवण आठवी देहातें । गेलें कीं आहे ? ॥ ८३ ॥
पैं सरितेचेनि ओघें । सिंधुजळा मीनलें घोघें । तें काय वर्तत आहे मागें । म्हणौनि पाहों येती ? ॥ ८४ ॥
ना तें समुद्रचि होऊन ठेलें । तेविं चित्ताचें चैतन्य जाहालें । जेथ यातायात निमालें । घनानंद जें ॥ ८५ ॥
कविं पुराणमनुशासितारमणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः । सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥ ९ ॥
जयाचें आकारावीण असणें । जया जन्म ना निमणें । जें आघवेंचि आघवेंपणें । देखत असे ॥ ८६ ॥
काजव्याला निखारा चरता येत नाही
गगनाहून जुने, परमाणूहून लहान, ज्याच्या आधाराने सगळे. काजवा निखाऱ्यावर चरत नाही, तेजात अंधार शिरत नाही. ज्ञान्यांना नित्य उगवणारा सूर्य. प्रयाणकाळी त्या ब्रह्माला गाठायचे कसे —
जें गगनाहूनि जुनें । जें परमाणुहूनि सानें । जयाचेनि सन्निधानें । विश्व चळे ॥ ८७ ॥
जें सर्वांते यया विये । विश्व सर्व जेणें जिये । हेतु जया बिहे । अचिंत्य जें ॥ ८८ ॥
देखे वोळंबा इंगळु न चरे । तेजीं तिमिर न शिरे । जे दिहाचे अंधारें । चर्मचक्षूसीं ॥ ८९ ॥
सुसडा सूर्यकणांच्या राशी । जो नित्य उदो ज्ञानियांसी । अस्तमानाचे जयासी । आडनांव नाहीं ॥ ९० ॥
प्रयाणकाले मनसाचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव । भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ १० ॥
प्रयाणाची बैठक
बाहेर पद्मासन घालून उत्तराभिमुख बसायचे, आत मन जुळवून स्वरूपप्राप्तीच्या प्रेमाने भरायचे; योगाने आकळून मध्यमा मार्गाने अग्निस्थानापासून वर निघायचे. तिथे अचेत चित्ताची सोबत वरवरची दिसते.
तया अव्यंगवाणेया ब्रह्मातें । प्रयाणकाले प्राप्ते । जो स्थिरावलेनि चित्तें । जाणोनि स्मरे ॥ ९१ ॥
बाहेरी पद्मासन रचुनी । उत्तराभिमुख बैसोनि । जीवीं सुख सूनि । क्रमयोगाचे ॥ ९२ ॥
आंतु मीनलेनि मनोधर्में । स्वरूपप्राप्तीचेनि प्रेमें । आपेआप संभ्रमें । मिळावया ॥ ९३ ॥
आकळलेनि योगें । मध्यमा मध्य मार्गें । अग्निस्थानौनि निगे । ब्रह्मरंध्रा ॥ ९४ ॥
तेथ अचेत चित्ताचा सांगातु । आहाचवाणा दिसे मांडतु । जेथ प्राणु गगनाआंतु । संचरे कां ॥ ९५ ॥
झाकलेल्या घड्यातला दिवा
मनाच्या स्थैर्याने धरलेला आणि भक्तीच्या भावनेने भरलेला तो जडाजडाला विरवत भुवयांच्या लतेत संचरतो. झाकलेल्या घड्यातला दिवा केव्हा काय झाला कळत नाही — तसा. ते केवळ परब्रह्म, ज्याचे नाव परमपुरुष, ते माझे निजरूप.
परी मनाचेनि स्थैर्यें धरिला । भक्तीचिया भावना भरला । योगबळें आवरला । सज्ज होऊनि ॥ ९६ ॥
तो जडाजडातें विरवितु । भ्रूलतामाजीं संचरतु । जैसा घंटानाद लयस्तु । घंटेसीच होय ॥ ९७ ॥
कां झांकलिया घटींचा दिवा । नेणिजे काय जाहला केव्हां । या रीतीं जो पांडवा । देह ठेवी ॥ ९८ ॥
तो केवळ परब्रह्म । जया परमपुरुष ऐसें नाम । तें माझें निजधाम । होऊनि ठाके ॥ ९९ ॥
यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ११ ॥
वादळ आकाश मोडत नाही
सगळ्या जाणण्यांची शेवटची सीमा आणि जाणिवेचीच खाण. प्रचंड वाऱ्यानेही जे मोडत नाही ते आकाशच. वेदज्ञ ज्याला अक्षर म्हणतात, जे प्रकृतीपलीकडे. आणि विषयांचे विष ओकून टाकून इंद्रियांना प्रायश्चित्त घालणारे —
सकळां जाणणेयां जे लाणी । तिये जाणिवेची जे खाणी । तयां ज्ञानियांचिये आयणी । जयातें अक्षरु म्हणिपे ॥ १०० ॥
चंडवातेंही न मोडे । तें गगनचि की फुडें । वांचूनि जरी होईल मेहुडें । तरी उरेल कैंचें ? ॥ १०१ ॥
तेविं जाणणेया जें आकळिलें । तें जाणिवलेपणेंचि उमाणलें । मग नेणवेचि तया म्हणितलें । अक्षर सहजें ॥ १०२ ॥
म्हणौनि वेदविद नर । म्हणती जयातें अक्षर । जें प्रकृतीसी पर । परमात्मरूप ॥ १०३ ॥
आणि विषयांचे विष उलंडूनि । जे सर्वेंद्रियां प्रायश्चित्त देऊनि । आहाति देहाचिया बैसोनि । झाडातळीं ॥ १०४ ॥
ब्रह्मचर्याची अडचण मोजत नाहीत
असे विरक्त त्याची निरंतर वाट पाहतात; त्याच्या आवडीपायी ब्रह्मचर्याच्या अडचणी मोजत नाहीत. ते पद दुर्लभ आणि अगाध, ज्याच्या काठावर वेद बुडकळी घेतात. अर्जुन म्हणतो — मीही हेच म्हणणार होतो.
ते यापरी विरक्त । जयाची निरंतर वाट पाहात । निष्कामासि अभिप्रेत । सर्वदा जें ॥ १०५ ॥
जयाचिया आवडी । न गणिती ब्रह्मचर्याचीं सांकडीं । निष्ठुर होऊनि बापुडीं । इंद्रियें करिती ॥ १०६ ॥
ऐसें जें पद । दुर्लभ आणि अगाध । जयाचिये थडिये वेद । चुबुकळिले ठेले ॥ १०७ ॥
तें ते पुरुष होती । जे यापरी लया जाती । तरी पार्था हेचि स्थिती । एकवेळ सांगों ॥ १०८ ॥
तेथ अर्जुनें म्हणितलें स्वामी । हेंचि म्हणावया होतों पां मी । तंव सहजें कृपा केली तुम्हीं । तरी बोलिजो कां ॥ १०९ ॥
सगळी दारे बंद
पण फार सोपे करून सांगा. मनाची बाहेर येण्याची सवय आधी मोडायला हवी. संयमाची अखंड कवाडे सगळ्या दारांवर लावली तरच हे घडेल; मग मन कोंडून हृदयातच स्वस्थ राहील.
परि बोलावें तें अति सोहोपें । तेथें म्हणितलें त्रिभुवनदीपें । तुज काय नेणों संक्षेपें । सांगेन ऐक ॥ ११० ॥
तरी मना या बाहेरिलीकडे । यावयाची साविया सवे मोडे । हें हृदयाचिया डोहीं बुडे । तैसें कीजे ॥ १११ ॥
सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च । मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥ १२ ॥
परी हे तरीच घडे । जरी संयमाचीं अखंडें । सर्वद्वारीं कवाडें । कळासती ॥ ११२ ॥
तरी सहजें मन कोंडलें । हृदयींचि असेल उगलें । जैसें करचरणीं मोडलें । परिवरु न संडीं ॥ ११३ ॥
प्राणाचा प्रणव
चित्त थांबले की प्राणाचा प्रणवच करायचा; धारणेच्या बळाने तो आकाशात मिळेपर्यंत धरायचा. मग ॐचे स्मरण संपते आणि तिथेच प्राणही पुरतो.
तैसें चित्त राहिलिया पांडवा । प्राणांचा प्रणवुचि करावा । मग अनुवृत्तिपंथें आणावा । मूर्ध्निवरी ॥ ११४ ॥
तेथ आकाशीं मिळे न मिळे । तैसा धरावा धारणाबळें । जंव मात्रात्रय मावळे । अर्धबिंबीं ॥ ११५ ॥
तंववरी तो समीरु । निराळीं कीजे स्थिरु । मग लग्नीं जेविं ॐकारु । बिंबींच विलसे ॥ ११६ ॥
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥ १३ ॥
तैसें ॐ हें स्मरों सरे । आणि तेथेंचि प्राणु पुरे । मग प्रणवांतीं उरे । पूर्णघन जें ॥ ११७ ॥
इंद्रिये थकल्यावर कोण बसेल?
‘ॐ’ हे एकाक्षर ब्रह्म उच्चारत आणि माझे स्वरूप स्मरत जो देह सोडतो तो निश्चित मला पावतो. पण अर्जुना, तुझ्या मनात कदाचित येईल — इंद्रिये थकल्यावर, जिवाचे सुख बुडाल्यावर, बसणार कोण आणि निरोध करणार कोण?
म्हणौनि प्रणवैकनाम । हें एकाक्षर ब्रह्म । जो माझें स्वरूप परम । स्मरतसांता ॥ ११८ ॥
यापरी त्यजी देहातें । तो त्रिशुद्धी पावे मातें । जया पावणया परौतें । आणिक पावणें नाहीं ॥ ११९ ॥
तेथ अर्जुना जरी विपायें । तुझ्या जीवीं हन ऐसें जाये । ना हें स्मरण मग होये । कायसयावरी अंतीं ॥ १२० ॥
इंद्रियां अनुघडु पडलिया । जीविताचें सुख बुडालिया । आंतुबाहेरी उघडलिया । मृत्युचिन्हें ॥ १२१ ॥
ते वेळीं बैसावेंचि कवणें । मग कवण निरोधी करणें । तेथ काह्याचेनि अंतःकरणें । प्रणव स्मरावा ॥ १२२ ॥
भक्ताला ते सांकडे नाही
अशा शंकेला मनात थारा देऊ नकोस. जे अनन्य चित्ताने निरंतर मला स्मरतात, अंतःकरणाने मला बिलगले आहेत आणि मीच होऊन राहिले आहेत — त्यांना देहावसानाच्या वेळी फक्त मला स्मरायचे असते.
तरि गा ऐशिया हो ध्वनी । झणें थारा देशी हो मनीं । पैं नित्य सेविला मी निदानीं । सेवकु होय ॥ १२३ ॥
अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः । तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥ १४ ॥ मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् । नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धि परमां गताः ॥ १५ ॥
परि भोगितया आराणुका । भेटणें नाहीं क्षुधादिकां । तेथ चक्षुरादि रंकां । कवण पाडु ॥ १२५ ॥
ऐसें निरंतर एकवटले । जे अंतःकरणीं मजशीं लिगटले । मीचि होऊनि आटले । उपासिती ॥ १२६ ॥
तयां देहावसान जैं पावे । तैं तिहीं मातें स्मरावें । मग म्यां जरी पावावें । तरी उपास्ति ते कायसी ? ॥ १२७ ॥
ऋण माझ्या अंगावर
अडलेला भिकारी ‘धाव’ म्हणून हाक मारतो; भक्तांचीही तीच दशा असेल तर भक्तीचा सोस कशाला? त्यांनी ज्या वेळी स्मरावे त्याच वेळी मी पावायचे? ते ऋण माझ्या अंगावर दिसल्यामुळे मी स्वतःच्या उतराईसाठी आधीच जातो.
पैं रंकु एक आडलेपणें । काकुळती धांव गा धांव म्हणे । तरी तयाचिये ग्लानि धांवणें । काय न घडे मज ? ॥ १२८ ॥
आणि भक्तांही तेचि दशा । तरी भक्तीचा सोसु कायसा । म्हणौनि हा ध्वनी ऐसा । न वाखाणावा ॥ १२९ ॥
तिहीं जे वेळीं मी स्मरावा । ते वेळीं स्मरिला कीं पावावा । तो आभारुही जीवां । साहवेचि ना ॥ १३० ॥
तें ऋणवैपण देखोनि आंगीं । मी आपुलियाचि उत्तीर्णत्वालागीं । भक्तांचियां तनुत्यागीं । परिचर्या करीं ॥ १३१ ॥
देहवैकल्याचा वारा । झणें लागेल या सुकुमारा । म्हणौनि आत्मबोधाचिया पांजिरां । सूयें तयातें ॥ १३२ ॥
स्मरणाची थंड सावली
देहवैकल्याचा वारा या सुकुमारांना लागू नये म्हणून मी माझ्याच स्मरणाची थंड सावली त्यांच्यावर धरतो. म्हणून देहांताचे सांकडे त्यांना कधीच पडत नाही; वरची देहाची गवसणी काढून आणि अहंकाराची धूळ झाडून टाकतो.
वरी आपुलिया स्मरणाची उवाइली । हींव ऐसी करीं साउली । ऐसेनि नित्य बुद्धि संचली । मी आणीं तयातें ॥ १३३ ॥
म्हणौनि देहांतींचें सांकडें । माझिया कहींचि न पडे । मी आपुलियातें आपुलीकडे । सुखेंचि आणीं ॥ १३४ ॥
वरचील देहाची गंवसणी फेडुनी । आहाच अहंकाराचे रज झाडुनी । शुद्ध वासना निवडुनी । आपणपां मेळवीं ॥ १३५ ॥
आणि भक्तां तरी देहीं । विशेष एकवंकीचा ठावो नाहीं । म्हणौनि अव्हेरु करितां कांहीं । वियोगु ऐसा न वाटे ॥ १३६ ॥
नातरी देहांतींचि मियां यावें । मग आपणपें यातें न्यावें । हेंही नाहीं स्वभावें । जे आधींचि मज मीनले ॥ १३७ ॥
चांदणे चंद्रातच
शरीराच्या पाण्यातले त्यांचे असणे ही नुसती सावली; चांदणे चंद्रातच राहिलेले असते. असे नित्ययुक्त मला सहज मिळतात आणि देहांती मीच होतात. मग क्लेशांची बाग आणि तापत्रयाची शेगडी मागे पडते.
येरी शरीराचिया सलिलीं । असतेपण हेचि साउली । वांचूनि चंद्रिका ते ठेली । चंद्रींच आहे ॥ १३८ ॥
ऐसे जे नित्ययुक्त । तयांसि सुलभ मी सतत । म्हणौनि देहांतीं निश्चित । मीचि होती ॥ १३९ ॥
मग क्लेशतरूची वाडी । जे तापत्रयाग्नीची सगडी । जे मृत्युकाकासीं कुरोंडी । सांडिली आहे ॥ १४० ॥
जें दैन्याचें दुभतें । जें महाभयातें वाढवितें । जें सकळ दुःखाचें पुरतें । भांडवल ॥ १४१ ॥
जें दुर्मतीचें मूळ । जें कुकर्माचें फळ । जें व्यामोहाचें केवळ । स्वरूपचि ॥ १४२ ॥
देहाची यादी
इथून देहाचे काय काय आहे याची लांब यादी सुरू — संसाराचे बैठकस्थान, विकारांचे उद्यान, सगळ्या रोगांनी वाढलेले ताट, काळाचे उष्टे खिचडे, आशेचा आधार, जन्ममरणाचे ओलित, विंचवांचे बीळ, वाघाचे शेत, वेश्येचे मैत्र.
जें संसाराचें बैसणें । जें विकारांचें उद्यानें । जें सकळ रोगांचें भाणें । वाढिलें आहे ॥ १४३ ॥
जें काळाचा खिचु उशिटा । जें आशेचा आंगवठा । जन्ममरणाचा वोलिंवटा । स्वभावें जें ॥ १४४ ॥
जें भुलीचें भरिव । जें विकल्पाचें वोतिंव । किंबहुना पेंव । विंचुवांचें ॥ १४५ ॥
जें व्याघ्राचें क्षेत्र । जें पण्यांगनेचें मैत्र । जें विषयविज्ञानयंत्र । सुपूजित ॥ १४६ ॥
जें लावेचा कळवळा । निवालिया विषोदकाचा गळाळा । जें विश्वासु आंगवळा । संवचोराचा ॥ १४७ ॥
स्वप्नात पाहिलेले स्वप्न
कोढ्याचे आलिंगन, काळसर्पाचा मऊपणा, वैऱ्याचा पाहुणचार, दुर्जनाचा आदर; स्वप्नात पाहिलेले स्वप्न, मृगजळाने भरलेले वन, धुराच्या धुळीने ओतलेले आकाश. असे हे शरीर त्यांना पुन्हा मिळत नाही.
जें कोढियाचें खेंव । जें काळसर्पाचें मार्दव । गोरियेचें स्वभाव । गायन जें ॥ १४८ ॥
जें वैरियाचा पाहुणेरु । जें दुर्जनाचा आदरु । हें असो जें सागरु । अनर्थांचा ॥ १४९ ॥
जें स्वप्नीं देखिलें स्वप्न । जें मृगजळें सासिन्नलें वन । जें धूम्ररजांचें गगन । ओतलें आहे ॥ १५० ॥
ऐसें जें हें शरीर । तें ते न पवतीचि पुढती नर । जे होऊनि ठेले अपार । स्वरूप माझें ॥ १५१ ॥
आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ १६ ॥
ब्रह्मलोकही परत पाठवतो
ब्रह्मपदावर पोहोचूनही पुनरावृत्तीचे वळसे चुकत नाहीत. पण जागे झाल्यावर स्वप्नातल्या महापुराने बुडत नाही, तसे मला पावलेले संसाराने लिंपले जात नाहीत. ब्रह्मभुवन हे लोकपर्वताचे शिखर.
एर्हवीं ब्रह्मपणाचिये भडसे । न चुकतीचि पुनरावृत्तीचे वळसे । परि निवटलियाचे जैसें । पोट न दुखे ॥ १५२ ॥
नातरी चेइलियानंतरें । न बुडिजे स्वप्नींचेनि महापुरें । तेवीं मातें पावले ते संसारें । लिंपतीचि ना ॥ १५३ ॥
एर्हवीं जगदाकाराचें सिरें । जें चिरस्थायीयांचे धुरे । ब्रह्मभुवन गा चवरें । लोकाचळाचें ॥ १५४ ॥
जिये गांवींचा पहारु दिवोवरी । एका अमरेंद्राचें आयुष्य न धरी । विळोनि पांतीं उठी एकसरी । चवदाजणांची ॥ १५५ ॥
सहस्रयुगपर्यन्तं अहर्यद्ब्रह्मणो विदुः । रात्रि युगसहस्त्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ १७ ॥
ब्रह्मदेवाचा एक दिवस
हजार चौकड्या म्हणजे तिथला एक दिवस आणि तितकीच रात्र. इंद्राचे अख्खे आयुष्य तिथल्या चौदा दिवसांचे. जे ब्रह्मदेवाचे आठही प्रहर डोळ्यांनी पाहतात त्यांना अहोरात्रविद म्हणतात — कालमापाचा हा थरावर थर.
जैं चौकडिया सहस्र जाये । तैं ठाये ठावो विळुचि होये । आणि तैसेचि सहस्रवरिये पाहे । रात्री जेथ ॥ १५६ ॥
येवढें अहोरात्र जेथिंचें । तेणें न लोटती जे भाग्याचे । देखती ते स्वर्गींचे । चिरंजीव ॥ १५७ ॥
येरां सुरगणांची नवाई । विशेष सांगावी येथ काई । मुद्दल इंद्राचीचि दशा पाहीं । जे दिहाचे चौदा ॥ १५८ ॥
परि ब्रह्मयाचियाहि आठां पाहारांतें । आपुलिया डोळां देखते । जे आहाति गा तयांतें । अहोरात्रविद म्हणिपे ॥ १५९ ॥
अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे । रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥ १८ ॥ भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते । रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥ १९ ॥
शरदात ढग जिरतात
तिथला दिवस उजाडला की अव्यक्तातून व्यक्त विश्व निघते; चार प्रहर सरले की हा आकारसमुद्र आटतो आणि पहाटे पुन्हा भरू लागतो. शरदाच्या आरंभी ढग आकाशात जिरतात आणि ग्रीष्मांती पुन्हा निघतात तसे.
तये ब्रह्मभुवनीं दिवसें पाहे । ते वेळीं गणना केहीं न समाये । ऐसें अव्यक्ताचें होये । व्यक्त विश्व ॥ १६० ॥
पुढती दिहाची चौपाहारी फिटे । आणि हा आकारसमुद्र आटे । पाठीं तैसाचि मग पाहांटे । भरों लागे ॥ १६१ ॥
शारदीयेचिये प्रवेशीं । अभ्रें जिरती आकाशीं । मग ग्रीष्मांतीं जैशीं । निगती पुढती ॥ १६२ ॥
तैशी ब्रह्मदिनाचिये आदी । हे भूतसृष्टीची मांदी । मिळे जंव सहस्रावधी । निमित्त पुरे ॥ १६३ ॥
पाठीं रात्रींचा अवसरु होये । आणि विश्व अव्यक्तीं लया जाये । तोही युगसहस्र मोटका पाहे । आणि तैसेंचि रचे ॥ १६४ ॥
वृक्षपण बीजात आले
जगाचा प्रलय आणि उत्पत्ती ब्रह्मभुवनाच्या एका अहोरात्रात होतात — एवढी त्याची थोरवी, आणि तरी तो पुनरावृत्तीच्या मापाचा नुसता शीग. रात्र आली की सगळे आपोआप साठवले जाते; वृक्षपण बीजात यावे तसे.
हें सांगावया काय उपपत्ती । जे जगाचा प्रळयो आणि संभूती । इये ब्रह्मभुवनींचिया होती । अहोरात्रामाजीं ॥ १६५ ॥
कैसें थोरिवेचें मान पाहें पां । जो सृष्टीबीजाचा साटोपा । परि पुनरावृत्तीचिया मापा । शीग जाहाला ॥ १६६ ॥
एर्हवीं त्रैलोक्य हें धनुर्धरा । तिये गांवींचा गा पसारा । तो हा दिनोदयीं एकसरां । मांडतु असे ॥ १६७ ॥
पाठीं रात्रींचा समो पावे । आणि अपैसाचि सांठवे । म्हणिये जेथिंचें तेथ स्वभावें । साम्यासी ये ॥ १६८ ॥
जैसें वृक्षपण बीजासि आलें । कीं मेघ हें गगन जाहालें । तैसें अनेकत्व जेथ सामावलें । तें साम्य म्हणिपे ॥ १६९ ॥
दूध दही झाले की
तिथे समविषम दिसत नाही म्हणून ‘भूते’ ही भाषाच नाही — दूध दही झाले की नामरूप जाते तसे. आकार लोपला की जगाचे जगपण गळते, पण जिथे ते झाले ते तसेच असते. तेव्हा अव्यक्त, आकाराच्या वेळी तेच व्यक्त — दोन नव्हेत.
परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः । यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥ २० ॥
तेथ समविषम न दिसे कांहीं । म्हणौनि भूतें हे भाष नाहीं । जेविं दूधचि जाहालिया दहीं । नामरूप जाय ॥ १७० ॥
तेविं आकारलोपासरिसें । जगाचें जगपण भ्रंशे । परि जेथें जाहालें तें जैसें । तैसेंचि असे ॥ १७१ ॥
तैं तया नांव सहज अव्यक्त । आणि आकारावेळीं तेंचि व्यक्त । हें एकास्तव एक सूचित । एर्हवीं दोनी नाहीं ॥ १७२ ॥
जैसें आटलिया रूपें । आटलेपण ते खोटी म्हणिपे । पुढती तो घनाकारु हारपे । जे वेळीं अलंकार होती ॥ १७३ ॥
आटलेले आणि घडलेले सोने
आटलेले रूप आणि घडलेला अलंकार, दोन्हींचा साक्षी एकच सोने. ती वस्तू व्यक्तही नाही अव्यक्तही नाही, नित्यही नाही नाशवंतही नाही. अक्षरे पुसली तरी अर्थ पुसत नाही; तरंग येतात जातात, पाणी अखंड.
हीं दोहीं जैशीं होणीं । एकीं साक्षिभूत सुवर्णीं । तैसी व्यक्ताव्यक्ताची कडसणी । वस्तूच्या ठायीं ॥ १७४ ॥
तें तरी व्यक्त ना अव्यक्त । नित्य ना नाशवंत । या दोहीं भावाअतीत । अनादिसिद्ध ॥ १७५ ॥
जें हें विश्वचि होऊनि असे । परि विश्वपण नासिलेनि न नासे । अक्षरें पुसिल्या न पुसे । अर्थु जैसा ॥ १७६ ॥
पाहें पां तरंग तरी होत जात । परि तेथ उदक तें अखंड असत । तेवीं भूताभावीं न नाशत । अविनाश जें ॥ १७७ ॥
नातरी आटतिये अळंकारीं । नाटतें कनक असे जयापरी । तेवीं मरतिये जीवाकारीं । अमर जें आहे ॥ १७८ ॥
परमगती
त्याला ‘अव्यक्त’ म्हणणे ही स्तुती वाटत नाही, कारण ते मनाबुद्धीला सापडत नाही. आकाराला आले तरी निराकारपण जात नाही. ज्याच्यापलीकडे जागाच दिसत नाही, त्याचे नाव परमगती. या देहपुरींत ते निजलेल्यासारखे — करत नाही आणि करवतही नाही.
अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् । यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ २१ ॥
जयातें अव्यक्त म्हणों ये कोडें । म्हणतां स्तुति हें ऐसें नावडे । जें मनाबुद्धी न सांपडे । म्हणौनियां ॥ १७९ ॥
आणि आकारा आलिया जयाचें । निराकारपण न वचे । आकार लोपें न विसंचे । नित्यता गा ॥ १८० ॥
म्हणौनि अक्षर जें म्हणिजे । तेवींचि म्हणतां बोधुहि उपजे । जयापरौता पैसु न देखिजे । या नाम परमगती ॥ १८१ ॥
परि आघवा इहीं देहपुरीं । आहे निजेलियाचे परी । जे व्यापारु करवी ना करी । म्हणौनियां ॥ १८२ ॥
राजा झोपला तरी व्यापार चालतो
तरी एकही शारीर चेष्टा थांबत नाही, दहा इंद्रियांच्या वाटा वाहतच असतात. राजा सुखाने पहुडला तरी देशाचा व्यापार थांबत नाही, प्रजा आपापल्या इच्छेने चालवते. सूर्य चालवत नाही तरी जग चालते तसे.
एर्हवीं जे शारीरचेष्टा । त्यांमाजीं एकही न ठके गा सुभटा । दाहीं इंद्रियांचिया वाटा । वाहतचि आहाती ॥ १८३ ॥
उकलूनि विषयांचा पेटा । होत मनाचा चोहटा । तो सुखदुःखाचा राजवांटा । भीतराहि पावे ॥ १८४ ॥
परि रावो पहुडलिया सुखें । जैसा देशींचा व्यापारु न ठके । प्रजा आपुलालेनि अभिलाखें । करितचि असती ॥ १८५ ॥
तैसें बुद्धीचें हन जाणणें । कां मनाचें घेणें देणें । इंद्रियांचें करणें । स्फुरण वायूचें ॥ १८६ ॥
हे देहक्रिया आघवी । न करवितां होय बरवी । जैसा न चलवितेनि रवी । लोकु चाले ॥ १८७ ॥
पुरुष का म्हणायचे
शरीरात निजल्यासारखा आहे म्हणून त्याला पुरुष म्हणतात; आणि प्रकृती ही पतिव्रता एकपत्नीव्रतात पडलेली, या कारणानेही. वेदाचा एवढा विस्तार त्याचे अंगणही पाहू शकत नाही; हे गगनाचे पांघरूण.
पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया । यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥ २२ ॥
अर्जुना तयापरी । सुतला ऐसा आहे शरीरीं । म्हणौनि पुरुषु गा अवधारीं । म्हणिपे जयातें ॥ १८८ ॥
आणि प्रकृति पतिव्रते । पडिला एकपत्नीव्रतें । येणेंहि कारणें जयातें । पुरुषु म्हणों ये ॥ १८९ ॥
पैं वेदाचें बहुवसपण । देखेचिना जयाचें आंगण । हें गगनाचें पांघरूण । होय देखा ॥ १९० ॥
ऐसें जाणूनि योगीश्वर । जयातें म्हणती परात्पर । जें अनन्यगतीचें घर । गिंवसीत ये ॥ १९१ ॥
निगर्वाचे गौरव
ज्यांचे तनमनवाणी दुसरे काही ऐकत नाहीत, त्यांच्या एकनिष्ठेचे ते पिकते शेत. निगर्वाचे गौरव, निर्गुणाची जाणीव, निराशांच्या सुखाची राणीव, संतोषींना वाढलेले ताट, अनाथांचे मायपोट. तिथे गेले की माणूस तो ठावच होतो.
जे तनू वाचा चित्तें । नाइकती दुजिये गोष्टीतें । तयां एकनिष्ठेचें पिकतें । सुक्षेत्र जें ॥ १९२ ॥
हें त्रैलोक्यचि पुरुषोत्तमु । ऐसा साच जयाचा मनोधर्मु । तया आस्तिकाचा आश्रमु । पांडवा गा ॥ १९३ ॥
जें निगर्वाचें गौरव । जें निर्गुणाची जाणिव । जें सुखाची राणिव । निराशांसी ॥ १९४ ॥
जें संतोषियां वाढिलें ताट । जें अचिंता अनाथांचें मायपोट । भक्तीसी उजू वाट । जया गांवा ॥ १९५ ॥
हें एकैक सांगोनि वायां । काय फार करूं धनंजया । पैं गेलिया जया ठाया । तो ठावोचि होईजे ॥ १९६ ॥
इंधन अग्नीच होते
थंड झुळकेने गरम पाणी थंडच होते, सूर्यासमोर अंधारच प्रकाश होतो — तसा त्या गावी गेलेला संसार सगळा मोक्षच होतो. अग्नीत पडलेले इंधन अग्नीच होते, मग काष्ठपण निवडता येत नाही; साखरेचा ऊस करता येत नाही.
हिंवाचिया झुळुका । जैसें हिंवचि पडे उष्णोदका । कां समोर जालिया अर्का । तमचि प्रकाशु होय ॥ १९७ ॥
तैसा संसारु जया गांवा । गेला सांता पांडवा । होऊनि ठाके आघवा । मोक्षाचाची ॥ १९८ ॥
तरी अग्नीमाजीं आलें । जैसें इंधनचि अग्नि जहालें । पाठीं न निवडेचि कांहीं केलें । काष्ठपण ॥ १९९ ॥
नातरी साखरेचा माघौता । बुद्धिमंतपणेंही करितां । परि ऊंस नव्हे पंडुसुता । जियापरी ॥ २०० ॥
लोहाचें कनक जाहलें । हें एकें परिसेंचि केलें । आतां आणिक कैचें तें गेलें । लोहत्व आणी ॥ २०१ ॥
तूप दूध होत नाही
परिसाने लोखंडाचे सोने झाले की लोखंडपण आणणार कोण? तूप पुन्हा दूध होत नाही; तसे ते पावल्यावर पुनरावृत्ती नाही. ते माझे निजधाम. आता दुसरा प्रकार — देह सोडताना योगी कोणत्या वेळी मिळतात आणि कोणत्या वेळी परततात.
म्हणौनि तूप होऊनि माघौतें । जेवीं दूधपणा न येचि निरुतें । तेवीं पावोनियां जयातें । पुनरावृत्ति नाहीं ॥ २०२ ॥
तें माझें परम । साचोकारें निजधाम । हें आंतुवट तुज वर्म । दाविजत असे ॥ २०३ ॥
यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्ति चैव योगिनः । प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥ २३ ॥
तेवींचि आणिकेंही एके प्रकारें । हें जाणतां आहे सोपारें । तरी देह सांडितेनि अवसरें । जेथ मिळती योगी ॥ २०४ ॥
अथवा अवचटें ऐसें घडे । जे अवसरें देह सांडे । तरि माघौतें येणें घडे । देहासीचि ॥ २०५ ॥
काळशुद्धी
काळशुद्धीवर देह ठेवला तर ठेवताक्षणी ब्रह्म; अकाळी ठेवला तर पुन्हा संसार. सायुज्य आणि पुनरावृत्ती दोन्ही त्या क्षणावर अवलंबून. मरणाच्या मध्यात पाचही आपापल्या वाटेने निघतात; तिथे बुद्धीला भ्रम गिळू नये, स्मृती आंधळी होऊ नये, मन मरू नये.
म्हणौनि काळशुद्धी जरी देह ठेविती । तरी ठेवितखेंवी ब्रह्मचि होती । एर्हवीं अकाळीं तरी येती । संसारा पुढती ॥ २०६ ॥
तैसे सायुज्य आणि पुनरावृत्ती । या दोन्ही अवसराआधीन आहाती । तोचि अवसरु तुजप्रती । प्रसंगें सांगों ॥ २०७ ॥
तरि ऐकें गा सुभटा । पातलिया मरणाचा माजिवटा । पांचै आपुलालिया वाटा । निघती अंतीं ॥ २०८ ॥
ऐसा वरिपडिला प्रयाणकाळीं । बुद्धीतें भ्रमु न गिळी । स्मृति नव्हे आंधळी । न मरे मन ॥ २०९ ॥
हा चेतना वर्गु आघवा । मरणीं दिसे टवटवा । परि अनुभविलिया ब्रह्मभावा । गंवसणी होऊनि ॥ २१० ॥
अग्नीचा आधार
ही सावधगिरी निर्वाणापर्यंत टिकायची तर देहातल्या अग्नीचा आधार हवा. वाऱ्याने किंवा पाण्याने दिव्याचे दिवेपण झाकले तर डोळा काय पाहणार? देहांताच्या विषम वाताने आतबाहेर कफ दाटतो आणि तो अग्नी विझतो; अग्नीविना चेतना टिकत नाही.
ऐसा सावध हा समवावो । आणि निर्वाणवेर्ही निर्वाहो । हें तरीच घडे जरी सावावो । अग्नीचा आथी ॥ २११ ॥
पाहां पां वारेनें कां उदकें । जैं दिवियाचें दिवेपण झांके । तैं असतीच काय देखे । दिठी आपुली ? ॥ २१२ ॥
तैसें देहांतींचेनि विषमवातें । देह आंत बाहेरी श्लेष्माआंते । तैं विझोनि जाय उजितें । अग्नीचें तें ॥ २१३ ॥
ते वेळीं प्राणासि प्राणु नाहीं । तेथ बुद्धि असोनि करील काई । म्हणौनि अग्नीविण देहीं । चेतना न थारे ॥ २१४ ॥
अगा देहींचा अग्नि जरी गेला । तरी देह नव्हे चिखलु वोला । वायां आयुष्यवेळु आपला । आंधारें गिंवसी ॥ २१५ ॥
दिवा आधीच मालवला
त्या क्षणी मागचे स्मरण सांभाळून देह सोडायचा असतो; पण कफाच्या चिखलात चेतनाच बुडते आणि मागची-पुढची आठवण राहत नाही. आधी केलेला अभ्यास मरण येण्याआधीच निमाला — ठेवा दिसायच्या आत हातातला दिवा मालवावा तसा. ज्ञानाचे मूळ अग्नी.
आणि मागील स्मरण आघवें । तें तेणें अवसरें सांभाळावें । मग देह त्यजूनि मिळावें । स्वरूपीं कीं ॥ २१६ ॥
तंव तया श्लेष्माचे चिखलीं । चेतनाचि बुडोनि गेली । तेथ मागिली पुढिली हे ठेली । आठवण सहजें ॥ २१७ ॥
म्हणौनि आधीं अभ्यासु जो केला । तो मरण न येतांचि निमोनि गेला । जैसें ठेवणें न दिसतां मालवला । दीपु हातींचा ॥ २१८ ॥
आतां असो हें सकळ । जाण पां ज्ञानासि अग्नि मूळ । तया अग्नीचें प्रयाणीं बळ । संपूर्ण आथी ॥ २१९ ॥
अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ २४ ॥
अर्चिरा मार्गाच्या पायऱ्या
आत अग्निज्योतीचा प्रकाश, बाहेर शुक्लपक्ष आणि दिवस, सहामाहीत उत्तरायण — या योगात देह ठेवणारे ब्रह्मविद ब्रह्मच होतात. अग्नी ही पहिली पायरी, ज्योतिर्मय दुसरी, दिवस तिसरी, शुक्लपक्ष चौथी, उत्तरायण ही वरची सोपान.
आंत अग्निज्योतीचा प्रकाशु । बाहेरी शुक्लपक्षु आणि दिवसु । आणि सामासांमाजीं मासु । उत्तरायण ॥ २२० ॥
ऐशिया समयोगाची निरुती । लाहोनि जे देह ठेविती । ते ब्रह्मचि होती । ब्रह्मविद ॥ २२१ ॥
अवधारीं गा धनुर्धरा । येथवरी सामर्थ्य यया अवसरा । तेवींचि हा उजू मार्ग स्वपुरा । यावयां पैं ॥ २२२ ॥
एथ अग्नी हें पहिलें पायतरें । ज्योतिर्मय हें दुसरें । दिवस जाणें तिसरें । चौथें शुक्लपक्ष ॥ २२३ ॥
आणि सामास उत्तरायण । तें वरचील गा सोपान । येणें सायुज्यसिद्धिसदन । पावती योगी ॥ २२४ ॥
धूम्रमार्ग
हा अर्चिरा मार्ग. आता अकाळ — प्रयाणाच्या वेळी वात-कफ भरतात, अंतःकरणात अंधार कोंदतो, इंद्रियांना लाकूड पडते, स्मृती भ्रमात बुडते, मन वेडे होते, प्राण कोंडतो; अग्नीचे अग्निपण जाऊन तो नुसता धूरच होतो.
हा उत्तम काळु जाणिजे । यातें अर्चिरा मार्गु म्हणिजे । आतां अकाळु तोही सहजें । सांगेन आईक ॥ २२५ ॥
धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् । तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥ २५ ॥
तरी प्रयाणाचिया अवसरें । वातश्लेष्मां सुभरें । तेणें अंतःकरणीं आंधारें । कोंदलें ठाके ॥ २२६ ॥
सर्वेंद्रियां लांकुड पडे । स्मृति भ्रमामाजीं बुडे । मन होय वेडें । कोंडे प्राण ॥ २२७ ॥
अग्नीचें अग्निपण जाये । मग तो धूमचि अवघा होये । तेणें चेतना गिंवसिली ठाये । शरीरींची ॥ २२८ ॥
ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.