चंद्राआड ढग
चंद्राआड दाट ओला ढग दाटावा आणि गडदही नाही उजेडही नाही अशी झांवळ व्हावी तसे. मरतही नाही आणि सावधही नाही. मनबुद्धीइंद्रियांभोवती धुराची कोंडी; बाहेर कृष्णपक्ष, रात्र आणि दक्षिणायन.
जैसें चंद्राआड आभाळ । सदट दाटे सजळ । मग गडद ना उजाळ । ऐसें झांवळें होय ॥ २२९ ॥
कां मरे ना सावध । ऐसें जीवितासि पडे स्तब्ध । आयुष्य मरणाची मर्याद । वेळु ठाकी ॥ २३० ॥
ऐसी मनबुद्धिकरणीं । सभोंवतीं धूमाकुळाची कोंडणी । तेथ जन्में जोडलिये वाहणी । युगचि बुडे ॥ २३१ ॥
हां गा हातींचें जे वेळीं जाये । ते वेळीं आणिका लाभाची गोठी कें आहे । म्हणौनि प्रयाणीं तंव होये । येतुली दशा ॥ २३२ ॥
ऐशी देहाआंतु स्थिती । बाहेरि कृष्णपक्षु वरि राती । आणि सामासही वोडवती । दक्षिणायन ॥ २३३ ॥
चंद्रापर्यंत जाऊन परत
पुनरावृत्तीची सगळी घराणी ज्याच्या प्रयाणाला एकत्र येतात, त्याला स्वरूपसिद्धीची कहाणी कशी ऐकू येणार? असा देह पडलेला योगी चंद्रापर्यंत जातो आणि तिथून पुन्हा संसारात परततो — हाच धूम्रमार्ग.
इये पुनरावृत्तीचीं घराणीं । आघवीं एकवटती जयाचिया प्रयाणीं । तो स्वरूपसिद्धीची काहाणी । कैसेंनि आइके ? ॥ २३४ ॥
ऐसा जयाचा देह पडे । तया योगी म्हणौनि चंद्रवरी जाणें घडे । मग तेथूनि मागुता बहुडे । संसारा ये ॥ २३५ ॥
आम्हीं अकाळु जो पांडवा । म्हणितला तो हा जाणावा । आणि हाचि धूम्रमार्गु गांवा । पुनरावृत्तीचिया ॥ २३६ ॥
येर तो अर्चिरा मार्गु । तो वसता आणि असलगु । साविया स्वस्त चांगु । निवृत्तीवरी ॥ २३७ ॥
शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते । एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः ॥ २६ ॥
नाव दिसत असताना डोहात कोण उडी घेतो
दोन अनादि वाटा — एक सरळ, एक आडवाट; खरे-खोटे ओळखता यावे म्हणून दाखवल्या. चांगली नाव दिसत असताना कोणी डोहात उडी घेतो का? विष आणि अमृत ओळखणारा अमृत सोडेल का?
ऐशिया अनादि या दोन्ही वाटा । एकी उजू एकी अव्हांटा । म्हणौनि बुद्धिपूर्वक सुभटा । दाविलिया तुज ॥ २३८ ॥
कां जे मार्गामार्ग देखावे । साच लटिकें वोळखावें । हिताहित जाणावें । हिताचिलागीं ॥ २३९ ॥
पाहें पां नाव देखतां बरवी । कोणी आड घाली काय अथावीं । कां सुपंथ जाणौनियां अडवीं । रिगवत असे ॥ २४० ॥
जो विष अमृत वोळखे । तो अमृत काय सांडूं शके ? । तेविं जो उजू वाट देखे । तो अव्हांटा न वचे ॥ २४१ ॥
म्हणौनि फुडें । पारखावें खरें कुडें । पारखिलें तरी न पडे । अनवसरें कहीं ॥ २४२ ॥
जन्मभराचा अभ्यास वाया?
म्हणून खरे-खोटे पारखावे. एरवी देहांती या मार्गांचा मोठा गोंधळ आहे आणि जन्मभराचा अभ्यास वाया जाईल — अर्चिरा चुकून धूम्रपंथात पडले तर संसाराच्या वाटेला जुंपून भोवतच राहावे लागेल.
एर्हवीं देहांतीं थोर विषम । या मार्गाचें आहे संभ्रम । जन्मे अभ्यासिलियाचें हन काम । जाईल वायां ॥ २४३ ॥
जरी अर्चिरा मार्गु चुकलिया । अवचटें धूम्रपंथें पडलिया । तरी संसारपांथीं जुंतलिया । भंवतचि असावें ॥ २४४ ॥
हे सायास देखोनि मोठे । आतां कैसेनि पां एकवेळ फिटे । म्हणौनि योगमार्गु गोमटे । शोधिले दोन्ही ॥ २४५ ॥
तंव एकें ब्रह्मत्वा जाइजे । आणि एकें पुनरावृत्ती येइजे । परि दैवगत्या जो लाहिजे । देहांतीं जेणें ॥ २४६ ॥
नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन । तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥ २७ ॥
पाण्याला तरंगपणाची शंका येते का?
मग कृष्ण स्वतःचाच युक्तिवाद उलटवतात — नाही, असे नाही. देह राहो वा जावो, आम्ही तर वस्तूच आहोत; दोरीवरचे सर्पत्व दोरीचे कधीच नव्हते. ‘माझ्यात तरंगपण आहे की नाही’ अशी शंका पाण्याला कधी येते का?
ते वेळीं म्हणितलें हें नव्हे । वांया अवचटें काय पावे । देह त्यजूनि वस्तु होआवें । मार्गेंचि कीं ? ॥ २४७ ॥
तरी आतां देह असो अथवा जावो । आम्ही तों केवळ वस्तूचि आहों । कां जे दोरीं सर्पत्व वावो । दोराचिकडुनी ॥ २४८ ॥
मज तरंगपण असे कीं नसे । ऐसें हें उदकासी कहीं प्रतिभासे ? । तें भलतेव्हां जैसें तैसें । उदकचि कीं ॥ २४९ ॥
तरंगाकारें न जन्मेचि । ना तरंगलोपें न निमेचि । तेविं देहीं जे देहेंचि । वस्तु जाहले ॥ २५० ॥
आतां शरीराचें तयाचिया ठाई । आडनांवही उरलें नाहीं । तरी कोणें काळें काई । निमे तें पाहें पां ॥ २५१ ॥
घडा फुटला तर आकाश वाट धरते का?
मग मार्ग कशाला शोधावा, कोण कुठून कुठे जाणार — देशकाल आपणच असताना? घडा फुटला की आतले आकाश नीट वाटेने निघून गगनाला भेटते का? आकार तेवढा जातो; आकाश घटत्वाच्याही आधीपासून आकाशच होते.
मग मार्गातें कासया शोधावें ? । कोणें कोठूनि कें जावें ? । जरी देशकालादि आघवें । आपणचि असे ॥ २५२ ॥
आणि हां गा घटु जे वेळीं फुटे । ते वेळीं तेथिंचें आकाश लागे नीट वाटे । वाटा लागे तरी गगना भेटे । एर्हवीं चुके ? ॥ २५३ ॥
पाहें पां ऐसें हन आहे । कीं तो आकारुचि जाये । येर गगन तें गगनींचि आहे । घटत्वाहि आधीं ॥ २५४ ॥
ऐसिया बोधाचेनि सुरवाडें । मार्गामार्गाचे सांकडें । तया सोऽहंसिद्धां न पडे । योगियांसी ॥ २५५ ॥
याकारणें पंडुसुता । तुवां होआवें योगयुक्ता । येतुलेनि सर्वकाळीं साम्यता । आपैसया होईल ॥ २५६ ॥
इंद्रपदही बाजूला
म्हणून तू योगयुक्त हो; एवढ्याने सर्वकाळ साम्य आपोआप येईल. मग देह राहो वा जावो, नित्य ब्रह्मभावाला तडा नाही. कल्पारंभीचा जन्म त्याला गाठत नाही, कल्पांतीचे मरण भिजवत नाही; इंद्रादिकांच्या राणिवाही तो सांडण मानून डावलतो.
मग भलतेथ भलतेव्हां । देह असो अथवा जावा । परि अबंधा नित्य ब्रह्मभावा । विघडु नाहीं ॥ २५७ ॥
तो कल्पादि जन्मा नागवे । कल्पांतीं मरणें नाप्लवें । माजीं स्वर्गसंसाराचेनि लाघवें । झकवेना ॥ २५८ ॥
येणें बोधें जो योगी होये । तयासीचि या बोधाचें नीटपण आहे । कां जे भोगातें पेलूनि पायें । निजरूपा ये ॥ २५९ ॥
पै गा इंद्रादिकां देवां । जयां सर्वस्वें गाजती राणिवा । तें सांडणें मानूनि पांडवा । डावली जो ॥ २६० ॥
जरी वेदाध्ययनाचें जालें । अथवा यज्ञाचें शेतचि पिकलें । कीं तपोदानांचे जोडलें । सर्वस्व हन जें ॥ २६१ ॥
तुलनेचा काटा हलत नाही
वेदाध्ययन, यज्ञ, तप, दान — या सगळ्या पुण्याच्या मळ्याचे फळही त्या निर्मळ परब्रह्माच्या बदल्यात पुरत नाही. नित्यानंदापुढे उपमेचा काटाच हलत नाही; जे विटत नाही आणि सरत नाही.
तया आघवयाचि पुण्याचा मळा । भारु आंतौनि जया ये फळा । तें परब्रह्मा निर्मळा । सांटि न सरे ॥ २६२ ॥
जें नित्यानंदाचेनि मानें । उपमेचा कांटाळा न दिसे सानें । पाहा पां वेदयज्ञादि साधनें । जया सुखा ॥ २६३ ॥
जें विटे ना सरे । भोगी तयाचेनि पवाडें पुरे । पुढती महासुखाचें सोयरें । भावंडचि ॥ २६४ ॥
ऐसें दृष्टीचेनि सुखपणें । जयासी अदृष्टाचें बैसणें । जें शतमखाही आंगवणें । नोहेचि एका ॥ २६५ ॥
तयातें योगीश्वर अलौकिकें । दिठीचेनि हाततुकें । अनुमानती कौतुकें । तंव हळुवट आवडे ॥ २६६ ॥
सुखाची पायरी करून
योगीश्वर त्या सुखाचीच पायरी करून परब्रह्माच्या पाठीवर आरूढ होतात. ते चराचराचे एकमेव भाग्य, ब्रह्मा-शंकरांच्याही आराधनेस योग्य. सगळ्या कलांची कला, परमानंदाचा पुतळा, यादवकुळाचा कुळदिवा — असा श्रीकृष्ण बोलला, आणि संजय ते रायाला सांगतो आहे.
मग तया सुखाची किरीटी । करूनियां गा पाउटी । परब्रह्माचिये पाठीं । आरूढती ॥ २६७ ॥
ऐसे चराचरैक भाग्य । जें ब्रह्मेशां आराधना योग्य । योगियांचें भोग्य । भोगधन जें ॥ २६८ ॥
जो सकळ कळांची कळा । जो परमानंदाचा पुतळा । जो जिवाचा जिव्हाळा । विश्वाचिया ॥ २६९ ॥
जो सर्वज्ञतेचा वोलावा । जो यादवकुळींचा कुळदिवा । तो श्रीकृष्णजी पांडवा- । प्रती बोलिला ॥ २७० ॥
ऐसा कुरुक्षेत्रींचा वृत्तांतु । संजयो रायासी असे सांगतु । तेचि परियेसा पुढारी मातु । ज्ञानदेव म्हणे ॥ २७१ ॥
ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.