मुख्य मजकुराकडे जा
WhatsUp मराठी कोश
—
ज्ञानेश्वरी — अध्याय तेरावा

साहित्य

ज्ञानेश्वरी — अध्याय तेरावा

ओव्या ७५१–१०००

Dnyaneshwari — Adhyay 13, part 4

रचना — संत ज्ञानेश्वर · १२७५–१२९६

सारांश

‘क्षेत्र’ म्हणजे देह आणि ‘क्षेत्रज्ञ’ म्हणजे तो जाणणारा. या दोहोंचा भेद हाच या अध्यायाचा विषय. प्रकृती आणि पुरुष यांचे नाते, ज्ञानाची वीस लक्षणे — नम्रता, अहिंसा, क्षमा, सरळपणा — येथे विस्ताराने येतात. ज्ञानेश्वरीतील हा सर्वात मोठ्या अध्यायांपैकी एक.

तैसें जीवित्व जाये ।तयास्तव काळु पाहे ।हें हातोहातींचें नव्हे ।ठाउकें जया ॥ ७५१ ॥
किंबहुना पांडवा ।हा आंगींचा मृत्यु नीच नवा ।न देखे जो मावा ।विषयांचिया ॥ ७५२ ॥
तो अज्ञानदेशींचा रावो ।या बोला महाबाहो ।न पडे गा ठावो ।आणिकांचा ॥ ७५३ ॥
पैं जीविताचेनि तोखें ।जैसा कां मृत्यु न देखे ।तैसाचि तारुण्ये पोखें ।जरा न गणी ॥ ७५४ ॥
कडाडीं लोटला गाडा ।कां शिखरौनि सुटला धोंडा ।तैसा न देखे जो पुढां ।वार्धक्य आहे ॥ ७५५ ॥
कां आडवोहळा पाणी आलें ।कां जैसे म्हैसयाचें झुंज मातलें ।तैसें तारुण्याचे चढलें ।भुररें जया ॥ ७५६ ॥
पुष्टि लागे विघरों ।कांति पाहे निसरों ।मस्तक आदरीं शिरों- ।भागीं कंप ॥ ७५७ ॥
दाढी साउळ धरी ।मान हालौनि वारी ।तरी जो करी ।मायेचा पैसु ॥ ७५८ ॥
पुढील उरीं आदळे ।तंव न देखे जेवीं आंधळें ।कां डोळ्यावरलें निगळे ।आळशी तोषें ॥ ७५९ ॥
तैसें तारुण्य आजिचें ।भोगितां वृद्धाप्य पाहेचें ।न देखे तोचि साचें ।अज्ञानु गा ॥ ७६० ॥
देखे अक्षमें कुब्जें ।कीं विटावूं लागे फुंजें ।परी न म्हणे पाहे माझें ।ऐसेंचि भवे ॥ ७६१ ॥
आणि आंगीं वृद्धाप्यतेची ।संज्ञा ये मरणाची ।परी जया तारुण्याची ।भुली न फिटे ॥ ७६२ ॥
तो अज्ञानाचें घर ।हें साचचि घे उत्तर ।तेवींचि परियेसीं थोर ।चिन्हें आणिक ॥ ७६३ ॥
तरि वाघाचिये अडवे ।एक वेळ आला चरोनि दैवें ।तेणें विश्वासें पुढती धांवे ।वसू जैसा ॥ ७६४ ॥
कां सर्पघराआंतु ।अवचटें ठेवा आणिला स्वस्थु ।येतुलियासाठीं निश्चितु ।नास्तिकु होय ॥ ७६५ ॥
तैसेनि अवचटें हें ।एकदोनी वेळां लाहे ।एथ रोग एक आहे ।हें मानीना जो ॥ ७६६ ॥
वैरिया नीद आली ।आतां द्वंद्वें माझीं सरलीं ।हें मानी तो सपिली ।मुकला जेवीं ॥ ७६७ ॥
तैसी आहारनिद्रेची उजरी ।रोग निवांतु जोंवरी ।तंव जो न करी ।व्याधी चिंता ॥ ७६८ ॥
आणि स्त्रीपुत्रादिमेळें ।संपत्ति जंव जंव फळे ।तेणें रजें डोळे ।जाती जयाचे ॥ ७६९ ॥
सवेंचि वियोगु पडैल ।विळौनी विपत्ति येईल ।हें दुःख पुढील ।देखेना जो ॥ ७७० ॥
तो अज्ञान गा पांडवा ।आणि तोही तोचि जाणावा ।जो इंद्रियें अव्हासवा ।चारी एथ ॥ ७७१ ॥
वयसेचेनि उवायें ।संपत्तीचेनि सावायें ।सेव्यासेव्य जाये ।सरकटितु ॥ ७७२ ॥
न करावें तें करी ।असंभाव्य मनीं धरी ।चिंतू नये तें विचारी ।जयाची मती ॥ ७७३ ॥
रिघे जेथ न रिघावें ।मागे जें न घ्यावें ।स्पर्शे जेथ न लागावें ।आंग मन ॥ ७७४ ॥
न जावें तेथ जाये ।न पाहावें तें जो पाहे ।न खावें तें खाये ।तेवींचि तोषे ॥ ७७५ ॥
न धरावा तो संगु ।न लागावें तेथ लागु ।नाचरावा तो मार्गु ।आचरे जो ॥ ७७६ ॥
नायकावें तें आइके ।न बोलावें तें बके ।परी दोष होतील हें न देखे ।प्रवर्ततां ॥ ७७७ ॥
आंगा मनासि रुचावें ।येतुलेनि कृत्याकृत्य नाठवें ।जो करणेयाचेनि नांवें ।भलतेंचि करी ॥ ७७८ ॥
परि पाप मज होईल ।कां नरकयातना येईल ।हें कांहींचि पुढील ।देखेना जो ॥ ७७९ ॥
तयाचेनि आंगलगें ।अज्ञान जगीं दाटुगें ।जें सज्ञानाही संगें ।झोंबों सके ॥ ७८० ॥
परी असो हें आइक ।अज्ञान चिन्हें आणिक ।जेणें तुज सम्यक् ।जाणवे तें ॥ ७८१ ॥
तरी जयाची प्रीति पुरी ।गुंतली देखसी घरीं ।नवगंधकेसरीं ।भ्रमरी जैशी ॥ ७८२ ॥
साकरेचिया राशी ।बैसली नुठे माशी ।तैसेनि स्त्रीचित्त आवेशीं ।जयाचें मन ॥ ७८३ ॥
ठेला बेडूक कुंडीं ।मशक गुंतला शेंबुडीं ।जैसा ढोरु सबुडबुडीं ।रुतला पंकीं ॥ ७८४ ॥
तैसें घरींहूनि निघणें ।नाहीं जीवें मनें प्राणें ।जया साप होऊनि असणें ।भाटीं तियें ॥ ७८५ ॥
प्रियोत्तमाचिया कंठीं ।प्रमदा घे आटी ।तैशी जीवेंसी कोंपटी ।धरूनि ठाके ॥ ७८६ ॥
मधुरसोद्देशें ।मधुकर जचे जैसें ।गृहसंगोपन तैसें ।करी जो गा ॥ ७८७ ॥
म्हातारपणीं जालें ।मा आणिक एक विपाईलें ।तयाचें कां जेतुलें ।मातापितरां ॥ ७८८ ॥
तेतुलेनि पाडें पार्था ।घरीं जया प्रेम आस्था ।आणि स्त्रीवांचूनि सर्वथा ।जाणेना जो ॥ ७८९ ॥
तैसा स्त्रीदेहीं जो जीवें ।पडोनिया सर्वभावें ।कोण मी काय करावें ।कांहीं नेणे ॥ ७९० ॥
महापुरुषाचें चित्त ।जालिया वस्तुगत ।ठाके व्यवहारजात ।जयापरी ॥ ७९१ ॥
हानि लाज न देखे ।परापवादु नाइके ।जयाचीं इंद्रियें एकमुखें ।स्त्रिया केलीं ॥ ७९२ ॥
चित्त आराधी स्त्रीयेचें ।आणि तियेचेनि छंदें नाचे ।माकड गारुडियाचें ।जैसें होय ॥ ७९३ ॥
आपणपेंही शिणवी ।इष्टमित्र दुखवी ।मग कवडाचि वाढवी ।लोभी जैसा ॥ ७९४ ॥
तैसा दानपुण्यें खांची ।गोत्रकुटुंबा वंची ।परी गारी भरी स्त्रियेची ।उणी हों नेदी ॥ ७९५ ॥
पूजिती दैवतें जोगावी ।गुरूतें बोलें झकवी ।मायबापां दावी ।निदारपण ॥ ७९६ ॥
स्त्रियेच्या तरी विखीं ।भोगुसंपत्ती अनेकीं ।आणी वस्तु निकी ।जे जे देखे ॥ ७९७ ॥
प्रेमाथिलेनि भक्तें ।जैसेनि भजिजे कुळदैवतें ।तैसा एकाग्रचित्तें ।स्त्री जो उपासी ॥ ७९८ ॥
साच आणि चोख ।तें स्त्रियेसीचि अशेख ।येरांविषयीं जोगावणूक ।तेही नाहीं ॥ ७९९ ॥
इयेतें हन कोणी देखैल ।इयेसी वेखासें जाईल ।तरी युगचि बुडैल ।ऐसें जया ॥ ८०० ॥
नायट्यांभेण ।न मोडिजे नागांची आण ।तैसी पाळी उणखुण ।स्त्रीयेची जो ॥ ८०१ ॥
किंबहुना धनंजया ।स्त्रीचि सर्वस्व जया ।आणि तियेचिया जालिया- ।लागीं प्रेम ॥ ८०२ ॥
आणिकही जें समस्त ।तियेचें संपत्तिजात ।तें जीवाहूनि आप्त ।मानी जो कां ॥ ८०३ ॥
तो अज्ञानासी मूळ ।अज्ञाना त्याचेनि बळ ।हें असो केवळ ।तेंचि रूप ॥ ८०४ ॥
आणि मातलिया सागरीं ।मोकललिया तरी ।लाटांच्या येरझारीं ।आंदोळे जेवीं ॥ ८०५ ॥
तेवीं प्रिय वस्तु पावे ।आणि सुखें जो उंचावे ।तैसाचि अप्रियासवें ।तळवटु घे ॥ ८०६ ॥
ऐसेनि जयाचे चित्तीं ।वैषम्यसाम्याची वोखती ।वाहे तो महामती ।अज्ञान गा ॥ ८०७ ॥
आणि माझ्या ठायीं भक्ती ।फळालागीं जया आर्ती ।धनोद्देशें विरक्ती ।नटणें जेवीं ॥ ८०८ ॥
नातरी कांताच्या मानसी ।रिगोनि स्वैरिणी जैसी ।राहाटे जारेंसीं ।जावयालागीं ॥ ८०९ ॥
तैसा मातें किरीटी ।भजती गा पाउटी ।करूनि जो दिठी ।विषो सूये ॥ ८१० ॥
आणि भजिन्नलियासवें ।तो विषो जरी न पावे ।तरी सांडी म्हणे आघवें ।टवाळ हें ॥ ८११ ॥
कुणबट कुळवाडी ।तैसा आन आन देव मांडी ।आदिलाची परवडी ।करी तया ॥ ८१२ ॥
तया गुरुमार्गा टेंकें ।जयाचा सुगरवा देखे ।तरी तयाचा मंत्र शिके ।येरु नेघे ॥ ८१३ ॥
प्राणिजातेंसीं निष्ठुरु ।स्थावरीं बहु भरु ।तेवींचि नाहीं एकसरु ।निर्वाहो जया ॥ ८१४ ॥
माझी मूर्ति निफजवी ।ते घराचे कोनीं बैसवी ।आपण देवो देवी ।यात्रे जाय ॥ ८१५ ॥
नित्य आराधन माझें ।काजीं कुळदैवता भजे ।पर्वविशेषें कीजे ।पूजा आना ॥ ८१६ ॥
माझें अधिष्ठान घरीं ।आणि वोवसे आनाचे करी ।पितृकार्यावसरीं ।पितरांचा होय ॥ ८१७ ॥
एकादशीच्या दिवशीं ।जेतुला पाडु आम्हांसी ।तेतुलाचि नागांसी ।पंचमीच्या दिवशीं ॥ ८१८ ॥
चौथ मोटकी पाहे ।आणि गणेशाचाचि होये ।चावदसी म्हणे माये ।तुझाचि वो दुर्गे ॥ ८१९ ॥
नित्य नैमित्तिकें कर्में सांडी ।मग बैसे नवचंडी ।आदित्यवारीं वाढी ।बहिरवां पात्रीं ॥ ८२० ॥
पाठीं सोमवार पावे ।आणि बेलेंसी लिंगा धांवे ।ऐसा एकलाचि आघवे ।जोगावी जो ॥ ८२१ ॥
ऐसा अखंड भजन करी ।उगा नोहे क्षणभरी ।अवघेन गांवद्वारीं ।अहेव जैसी ॥ ८२२ ॥
ऐसेनि जो भक्तु ।देखसी सैरा धांवतु ।जाण अज्ञानाचा मूर्तु ।अवतार तो ॥ ८२३ ॥
आणि एकांतें चोखटें ।तपोवनें तीर्थे तटें ।देखोनि जो गा विटे ।तोहि तोचि ॥ ८२४ ॥
जया जनपदीं सुख ।गजबजेचें कवतिक ।वानूं आवडे लौकिक ।तोहि तोची ॥ ८२५ ॥
आणि आत्मा गोचरु होये ।ऐसी जे विद्या आहे ।ते आइकोनि डौर वाहे ।विद्वांसु जो ॥ ८२६ ॥
उपनिषदांकडे न वचे ।योगशास्त्र न रुचे ।अध्यात्मज्ञानीं जयाचें ।मनचि नाहीं ॥ ८२७ ॥
आत्मचर्चा एकी आथी ।ऐसिये बुद्धीची भिंती ।पाडूनि जयाची मती ।वोढाळ जाहली ॥ ८२८ ॥
कर्मकांड तरी जाणे ।मुखोद्गत पुराणें ।ज्योतिषीं तो म्हणे ।तैसेंचि होय ॥ ८२९ ॥
शिल्पीं अति निपुण ।सूपकर्मींही प्रवीण ।विधि आथर्वण ।हातीं आथी ॥ ८३० ॥
कोकीं नाहीं ठेलें ।भारत करी म्हणितलें ।आगम आफाविले ।मूर्त होतीं ॥ ८३१ ॥
नीतिजात सुझे ।वैद्यकही बुझे ।काव्यनाटकीं दुजें ।चतुर नाहीं ॥ ८३२ ॥
स्मृतींची चर्चा ।दंशु जाणे गारुडियाचा ।निघंटु प्रज्ञेचा ।पाइकी करी ॥ ८३३ ॥
पैं व्याकरणीं चोखडा ।तर्कीं अतिगाढा ।परी एक आत्मज्ञानीं फुडा ।जात्यंधु जो ॥ ८३४ ॥
तें एकवांचूनि आघवां शास्त्रीं ।सिद्धांत निर्माणधात्री ।परी जळों तें मूळनक्षत्रीं ।न पाहें गा ॥ ८३५ ॥
मोराआंगीं अशेषें ।पिसें असतीं डोळसें ।परी एकली दृष्टि नसे ।तैसें तें गा ॥ ८३६ ॥
जरी परमाणू एवढें ।संजीवनीमूळ जोडे ।तरी बहु काय गाडे ।भरणें येरें ? ॥ ८३७ ॥
आयुष्येंवीण लक्षणें ।सिसेंवीण अळंकरणें ।वोहरेंवीण वाधावणें ।तो विटंबु गा ॥ ८३८ ॥
तैसें शास्त्रजात जाण ।आघवेंचि अप्रमाण ।अध्यात्मज्ञानेंविण ।एकलेनी ॥ ८३९ ॥
यालागीं अर्जुना पाहीं ।अध्यात्मज्ञानाच्या ठायीं ।जया नित्यबोधु नाहीं ।शास्त्रमूढा ॥ ८४० ॥
तया शरीर जें जालें ।तें अज्ञानाचें बीं विरुढलें ।तयाचें व्युत्पन्नत्व गेलें ।अज्ञानवेलीं ॥ ८४१ ॥
तो जें जें बोले ।तें अज्ञानचि फुललें ।तयाचें पुण्य जें फळलें ।तें अज्ञान गा ॥ ८४२ ॥
आणि अध्यात्मज्ञान कांहीं ।जेणें मानिलेंचि नाहीं ।तो ज्ञानार्थु न देखे काई ।हें बोलावें असें ? ॥ ८४३ ॥
ऐलीचि थडी न पवतां ।पळे जो माघौता ।तया पैलद्वीपींची वार्ता ।काय होय ? ॥ ८४४ ॥
कां दारवंठाचि जयाचें ।शीर रोंविलें खांचे ।तो केवीं परिवरींचें ।ठेविलें देखे ? ॥ ८४५ ॥
तेवीं अध्यात्मज्ञानीं जया ।अनोळख धनंजया ।तया ज्ञानार्थु देखावया ।विषो काई ? ॥ ८४६ ॥
म्हणौनि आतां विशेषें ।तो ज्ञानाचें तत्त्व न देखे ।हें सांगावें आंखेंलेखें ।न लगे तुज ॥ ८४७ ॥
जेव्हां सगर्भे वाढिलें ।तेव्हांचि पोटींचें धालें ।तैसें मागिलें पदें बोलिलें ।तेंचि होय ॥ ८४८ ॥
वांचूनियां वेगळें ।रूप करणें हें न मिळे ।जेवीं अवंतिलें आंधळें ।तें दुजेनसीं ये ॥ ८४९ ॥
एवं इये उपरतीं ।अज्ञानचिन्हें मागुतीं ।अमानित्वादि प्रभृती ।वाखाणिलीं ॥ ८५० ॥
जे ज्ञानपदें अठरा ।केलियां येरी मोहरां ।अज्ञान या आकारा ।सहजें येती ॥ ८५१ ॥
मागां श्लोकाचेनि अर्धार्धें ।ऐसें सांगितलें श्रीमुकुंदें ।ना उफराटीं इयें ज्ञानपदें ।तेंचि अज्ञान ॥ ८५२ ॥
म्हणौनि इया वाहणीं ।केली म्यां उपलवणी ।वांचूनि दुधा मेळऊनि पाणी ।फार कीजे ? ॥ ८५३ ॥
तैसें जी न बडबडीं ।पदाची कोर न सांडी ।परी मूळध्वनींचिये वाढी ।निमित्त जाहलों ॥ ८५४ ॥
तंव श्रोते म्हणती राहें ।कें परिहारा ठावो आहे ? ।बिहिसी कां वायें ।कविपोषका ? ॥ ८५५ ॥
तूतें श्रीमुरारी ।म्हणितलें आम्ही प्रकट करीं ।जें अभिप्राय गव्हरीं ।झांकिले आम्हीं ॥ ८५६ ॥
तें देवाचें मनोगत ।दावित आहासी तूं मूर्त ।हेंही म्हणतां चित्त ।दाटैल तुझें ॥ ८५७ ॥
म्हणौनि असो हें न बोलों ।परि साविया गा तोषलों ।जे ज्ञानतरिये मेळविलों ।श्रवण सुखाचिये ॥ ८५८ ॥
आतां इयावरी ।जे तो श्रीहरी ।बोलिला तें करीं ।कथन वेगां ॥ ८५९ ॥
इया संतवाक्यासरिसें ।म्हणितलें निवृत्तिदासें ।जी अवधारा तरी ऐसें ।बोलिलें देवें ॥ ८६० ॥
म्हणती तुवां पांडवा ।हा चिन्हसमुच्चयो आघवा ।आयकिला तो जाणावा ।अज्ञानभागु ॥ ८६१ ॥
इया अज्ञानविभागा ।पाठी देऊनि पैं गा ।ज्ञानविखीं चांगा ।दृढा होईजे ॥ ८६२ ॥
मग निर्वाळिलेनि ज्ञानें ।ज्ञेय भेटेल मनें ।तें जाणावया अर्जुनें ।आस केली ॥ ८६३ ॥
तंव सर्वज्ञांचा रावो ।म्हणे जाणौनि तयाचा भावो ।परिसें ज्ञेयाचा अभिप्रावो ।सांगों आतां ॥ ८६४ ॥
तरि ज्ञेय ऐसें म्हणणें ।वस्तूतें येणेंचि कारणें ।जें ज्ञानेंवांचूनि कवणें ।उपायें नये ॥ ८६५ ॥
आणि जाणितलेयावरौतें ।कांहींच करणें नाहीं जेथें ।जाणणेंचि तन्मयातें ।आणी जयाचें ॥ ८६६ ॥
जें जाणितलेयासाठीं ।संसार काढूनियां कांठीं ।जिरोनि जाइजे पोटीं ।नित्यानंदाच्या ॥ ८६७ ॥
तें ज्ञेय गा ऐसें ।आदि जया नसे ।परब्रह्म आपैसें ।नाम जया ॥ ८६८ ॥
जें नाहीं म्हणों जाइजे ।तंव विश्वाकारें देखिजे ।आणि विश्वचि ऐसें म्हणिजे ।तरि हे माया ॥ ८६९ ॥
रूप वर्ण व्यक्ती ।नाहीं दृश्य दृष्टा स्थिती ।तरी कोणें कैसें आथी ।म्हणावें पां ॥ ८७० ॥
आणि साचचि जरी नाहीं ।तरी महदादि कोणें ठाईं ।स्फुरत कैचें काई ।तेणेंवीण असे ? ॥ ८७१ ॥
म्हणौनि आथी नाथी हे बोली ।जें देखोनि मुकी जाहली ।विचारेंसीं मोडली ।वाट जेथें ॥ ८७२ ॥
जैसी भांडघटशरावीं ।तदाकारें असे पृथ्वी ।तैसें सर्व होऊनियां सर्वीं ।असे जे वस्तु ॥ ८७३ ॥
आघवांचि देशीं काळीं ।नव्हतां देशकाळांवेगळी ।जे क्रिया स्थूळास्थूळीं ।तेचि हात जयाचे ॥ ८७४ ॥
तयातें याकारणें ।विश्वबाहू ऐसें म्हणणें ।जें सर्वचि सर्वपणें ।सर्वदा करी ॥ ८७५ ॥
आणि समस्तांही ठाया ।एके काळीं धनंजया ।आलें असे म्हणौनि जया ।विश्वांघ्रीनाम ॥ ८७६ ॥
पैं सवितया आंग डोळे ।नाहींत वेगळे वेगळे ।तैसें सर्वद्रष्टे सकळें ।स्वरूपें जें ॥ ८७७ ॥
म्हणौनि विश्वतश्चक्षु ।हा अचक्षूच्या ठायीं पक्षु ।बोलावया दक्षु ।जाहला वेदु ॥ ८७८ ॥
जें सर्वांचे शिरावरी ।नित्य नांदे सर्वांपरी ।ऐसिये स्थितीवरी ।विश्वमूर्धा म्हणिपे ॥ ८७९ ॥
पैं गा मूर्ति तेंचि मुख ।हुताशना जैसें देख ।तैसें सर्वपणें अशेख ।भोक्ते जे ॥ ८८० ॥
यालागीं तया पार्था ।विश्वतोमुख हे व्यवस्था ।आली वाक्पथा ।श्रुतीचिया ॥ ८८१ ॥
आणि वस्तुमात्रीं गगन ।जैसें असे संलग्न ।तैसें शब्दजातीं कान ।सर्वत्र जया ॥ ८८२ ॥
म्हणौनि आम्हीं तयातें ।म्हणों सर्वत्र आइकतें ।एवं जें सर्वांतें ।आवरूनि असे ॥ ८८३ ॥
एर्हवीं तरी महामती ।विश्वतश्चक्षु इया श्रुती ।तयाचिया व्याप्ती ।रूप केलें ॥ ८८४ ॥
वांचूनि हस्त नेत्र पाये ।हें भाष तेथ कें आहे ? ।सर्व शून्याचा न साहे ।निष्कर्षु जें ॥ ८८५ ॥
पैं कल्लोळातें कल्लोळें ।ग्रसिजत असे ऐसें कळे ।परी ग्रसितें ग्रासावेगळें ।असे काई ? ॥ ८८६ ॥
तैसें साचचि जें एक ।तेथ कें व्याप्यव्यापक ? ।परी बोलावया नावेक ।करावें लागे ॥ ८८७ ॥
पैं शून्य जैं दावावें जाहलें ।तैं बिंदुलें एक पाहिजे केलें ।तैसें अद्वैत सांगावें बोलें ।तैं द्वैत कीजे ॥ ८८८ ॥
एर्हवीं तरी पार्था ।गुरुशिष्यसत्पथा ।आडळु पडे सर्वथा ।बोल खुंटे ॥ ८८९ ॥
म्हणौनि गा श्रुती ।द्वैतभावें अद्वैतीं ।निरूपणाची वाहती ।वाट केली ॥ ८९० ॥
तेंचि आतां अवधारीं ।इये नेत्रगोचरें आकारीं ।तें ज्ञेय जयापरी ।व्यापक असे ॥ ८९१ ॥
तरी तें गा किरीटी ऐसें ।अवकाशीं आकाश जैसें ।पटीं पटु होऊनि असे ।तंतु जेवीं ॥ ८९२ ॥
उदक होऊनि उदकीं ।रसु जैसा अवलोकीं ।दीपपणें दीपकीं ।तेज जैसें ॥ ८९३ ॥
कर्पूरत्वें कापुरीं ।सौरभ्य असे जयापरी ।शरीर होऊनि शरीरीं ।कर्म जेवीं ॥ ८९४ ॥
किंबहुना पांडवा ।सोनेंचि सोनयाचा रवा ।तैसें जें या सर्वां ।सर्वांगीं असे ॥ ८९५ ॥
परी रवेपणामाजिवडे ।तंव रवा ऐसें आवडे ।वांचूनि सोनें सांगडें ।सोनया जेवीं ॥ ८९६ ॥
पैं गा वोघुचि वांकुडा ।परि पाणी उजू सुहाडा ।वन्हि आला लोखंडा ।लोह नव्हे कीं ॥ ८९७ ॥
घटाकारें वेंटाळें ।तेथ नभ गमे वाटोळें ।मठीं तरी चौफळें ।आये दिसे ॥ ८९८ ॥
तरि ते अवकाश जैसें ।नोहिजतीचि कां आकाशें ।जें विकार होऊनि तैसें ।विकारी नोहे ॥ ८९९ ॥
मन मुख्य इंद्रियां ।सत्त्वादि गुणां ययां- ।सारिखें ऐसें धनंजया ।आवडे कीर ॥ ९०० ॥
पैं गुळाची गोडी ।नोहे बांधया सांगडी ।तैसीं गुण इंद्रियें फुडीं ।नाहीं तेथ ॥ ९०१ ॥
अगा क्षीराचिये दशे ।घृत क्षीराकारें असे ।परी क्षीरचि नोहे जैसें ।कपिध्वजा ॥ ९०२ ॥
तैसें जें इये विकारीं ।विकार नोहे अवधारीं ।पैं आकारा नाम भोंवरी ।येर सोने तें सोनें ॥ ९०३ ॥
इया उघड मर्हाटिया ।तें वेगळेपण धनंजया ।जाण गुण इंद्रियां- ।पासोनियां ॥ ९०४ ॥
नामरूपसंबंधु ।जातिक्रियाभेदु ।हा आकारासीच प्रवादु ।वस्तूसि नाहीं ॥ ९०५ ॥
तें गुण नव्हे कहीं ।गुणा तया संबंधु नाहीं ।परी तयाच्याचि ठायीं ।आभासती ॥ ९०६ ॥
येतुलेयासाठीं ।संभ्रांताच्या पोटीं ।ऐसें जाय किरीटी ।जे हेंचि धरी ॥ ९०७ ॥
तरी तें गा धरणें ऐसें ।अभ्रातें जेवीं आकाशें ।कां प्रतिवदन जैसें ।आरसेनी ॥ ९०८ ॥
नातरी सूर्य प्रतिमंडल ।जैसेनि धरी सलिल ।कां रश्मिकरीं मृगजळ ।धरिजे जेवीं ॥ ९०९ ॥
तैसें गा संबंधेंवीण ।यया सर्वांतें धरी निर्गुण ।परी तें वायां जाण ।मिथ्यादृष्टी ॥ ९१० ॥
आणि यापरी निर्गुणें ।गुणातें भोगणें ।रंका राज्य करणें ।स्वप्नीं जैसें ॥ ९११ ॥
म्हणौनि गुणाचा संगु ।अथवा गुणभोगु ।हा निर्गुणीं लागु ।बोलों नये ॥ ९१२ ॥
जें चराचर भूतां- ।माजीं असे पंडुसुता ।नाना वन्हीं उष्णता ।अभेदें जैसी ॥ ९१३ ॥
तैसेनि अविनाशभावें ।जें सूक्ष्मदशे आघवें ।व्यापूनि असे तें जाणावें ।ज्ञेय एथ ॥ ९१४ ॥
जें एक आंतुबाहेरी ।जें एक जवळ दुरी ।जें एकवांचूनि परी ।दुजीं नाहीं ॥ ९१५ ॥
क्षीरसागरींची गोडी ।माजीं बहु थडिये थोडी ।हें नाहीं तया परवडी ।पूर्ण जें गा ॥ ९१६ ॥
स्वेदजादिप्रभृती ।वेगळाल्यां भूतीं ।जयाचिये अनुस्यूतीं ।खोमणें नाहीं ॥ ९१७ ॥
पैं श्रोते मुखटिळका ।घटसहस्रा अनेकां- ।माजीं बिंबोनि चंद्रिका ।न भेदे जेवीं ॥ ९१८ ॥
नाना लवणकणाचिये राशी ।क्षारता एकचि जैसी ।कां कोडी एकीं ऊसीं ।एकचि गोडी ॥ ९१९ ॥
तैसें अनेकीं भूतजातीं ।जें आहे एकी व्याप्ती ।विश्वकार्या सुमती ।कारण जें गा ॥ ९२० ॥
म्हणौनि हा भूताकारु ।जेथोनि तेंचि तया आधारु ।कल्लोळा सागरु ।जियापरी ॥ ९२१ ॥
बाल्यादि तिन्हीं वयसीं ।काया एकचि जैसी ।तैसें आदिस्थितिग्रासीं ।अखंड जें ॥ ९२२ ॥
सायंप्रातर्मध्यान ।होतां जातां दिनमान ।जैसें कां गगन ।पालटेना ॥ ९२३ ॥
अगा सृष्टिवेळे प्रियोत्तमा ।जया नांव म्हणती ब्रह्मा ।व्याप्ति जें विष्णुनामा ।पात्र जाहलें ॥ ९२४ ॥
मग आकारु हा हारपे ।तेव्हां रुद्र जें म्हणिपे ।तेंही गुणत्रय जेव्हां लोपे ।तैं जें शून्य ॥ ९२५ ॥
नभाचें शून्यत्व गिळून ।गुणत्रयातें नुरऊन ।तें शून्य तें महाशून्य ।श्रुतिवचनसंमत ॥ ९२६ ॥
जें अग्नीचें दीपन ।जें चंद्राचें जीवन ।सूर्याचे नयन ।देखती जेणें ॥ ९२७ ॥
जयाचेनि उजियेडें ।तारांगण उभडें ।महातेज सुरवाडें ।राहाटे जेणें ॥ ९२८ ॥
जें आदीची आदी ।जें वृद्धीची वृद्धी ।बुद्धीची जे बुद्धी ।जीवाचा जीवु ॥ ९२९ ॥
जें मनाचें मन ।जें नेत्राचे नयन ।कानाचे कान ।वाचेची वाचा ॥ ९३० ॥
जें प्राणाचा प्राण ।जें गतीचे चरण ।क्रियेचें कर्तेपण ।जयाचेनि ॥ ९३१ ॥
आकारु जेणें आकारे ।विस्तारु जेणें विस्तारे ।संहारु जेणें संहारे ।पंडुकुमरा ॥ ९३२ ॥
जें मेदिनीची मेदिनी ।जें पाणी पिऊनि असे पाणी ।तेजा दिवेलावणी ।जेणें तेजें ॥ ९३३ ॥
जें वायूचा श्वासोश्वासु ।जें गगनाचा अवकाशु ।हें असो आघवाची आभासु ।आभासे जेणें ॥ ९३४ ॥
किंबहुना पांडवा ।जें आघवेंचि असे आघवा ।जेथ नाहीं रिगावा ।द्वैतभावासी ॥ ९३५ ॥
जें देखिलियाचिसवें ।दृश्य द्रष्टा हें आघवें ।एकवाट कालवे ।सामरस्यें ॥ ९३६ ॥
मग तेंचि होय ज्ञान ।ज्ञाता ज्ञेय हन ।ज्ञानें गमिजे स्थान ।तेंहि तेंची ॥ ९३७ ॥
जैसें सरलियां लेख ।आंख होती एक ।तैसें साध्यसाधनादिक ।ऐक्यासि ये ॥ ९३८ ॥
अर्जुना जिये ठायीं ।न सरे द्वैताची वही ।हें असो जें हृदयीं ।सर्वांच्या असे ॥ ९३९ ॥
एवं तुजपुढां ।आदीं क्षेत्र सुहाडा ।दाविलें फाडोवाडां ।विवंचुनी ॥ ९४० ॥
तैसेंचि क्षेत्रापाठीं ।जैसेनि देखसी दिठी ।तें ज्ञानही किरीटी ।सांगितलें ॥ ९४१ ॥
अज्ञानाही कौतुकें ।रूप केलें निकें ।जंव आयणी तुझी टेंके ।पुरे म्हणे ॥ ९४२ ॥
आणि आतां हें रोकडें ।उपपत्तीचेनि पवाडें ।निरूपिलें उघडें ।ज्ञेय पैं गा ॥ ९४३ ॥
हे आघवीच विवंचना ।बुद्धी भरोनि अर्जुना ।मत्सिद्धिभावना ।माझिया येती ॥ ९४४ ॥
देहादि परिग्रहीं ।संन्यासु करूनियां जिहीं ।जीवु माझ्या ठाईं ।वृत्तिकु केला ॥ ९४५ ॥
ते मातें किरीटी ।हेंचि जाणौनियां शेवटीं ।आपणपयां साटोवाटीं ।मीचि होती ॥ ९४६ ॥
मीचि होती परी ।हे मुख्य गा अवधारीं ।सोहोपी सर्वांपरी ।रचिलीं आम्हीं ॥ ९४७ ॥
कडां पायरी कीजे ।निराळीं माचु बांधिजे ।अथावीं सुइजे ।तरी जैसी ॥ ९४८ ॥
एर्हवीं अवघेंचि आत्मा ।हें सांगों जरी वीरोत्तमा ।परी तुझिया मनोधर्मा ।मिळेल ना ॥ ९४९ ॥
म्हणौनि एकचि संचलें ।चतुर्धा आम्हीं केलें ।जें अदळपण देखिलें ।तुझिये प्रज्ञे ॥ ९५० ॥
पैं बाळ जैं जेवविजे ।तैं घांसु विसा ठायीं कीजे ।तैसें एकचि हें चतुर्व्याजें ।कथिलें आम्हीं ॥ ९५१ ॥
एक क्षेत्र एक ज्ञान ।एक ज्ञेय एक अज्ञान ।हे भाग केले अवधान ।जाणौनि तुझें ॥ ९५२ ॥
आणि ऐसेनही पार्था ।जरी हा अभिप्रावो तुज हाता ।नये तरी हे व्यवस्था ।एक वेळ सांगों ॥ ९५३ ॥
आतां चौठायीं न करूं ।एकही म्हणौनि न सरूं ।आत्मानात्मया धरूं ।सरिसा पाडु ॥ ९५४ ॥
परि तुवां येतुलें करावें ।मागों तें आम्हां देआवें ।जे कानचि नांव ठेवावें ।आपण पैं गा ॥ ९५५ ॥
या श्रीकृष्णाचिया बोला ।पार्थु रोमांचितु जाहला ।तेथ देवो म्हणती भला ।उचंबळेना ॥ ९५६ ॥
ऐसेनि तो येतां वेगु ।धरूनि म्हणे श्रीरंगु ।प्रकृतिपुरुषविभागु ।परिसें सांगों ॥ ९५७ ॥
जया मार्गातें जगीं ।सांख्य म्हणती योगी ।जयाचिये भाटिवेलागीं ।मी कपिल जाहलों ॥ ९५८ ॥
तो आइक निर्दोखु ।प्रकृतिपुरुषविवेकु ।म्हणे आदिपुरुखु ।अर्जुनातें ॥ ९५९ ॥
तरी पुरुष अनादि आथी ।आणि तैंचि लागोनि प्रकृति ।संसरिसी दिवोराती ।दोनी जैसी ॥ ९६० ॥
कां रूप नोहे वायां ।परी रूपा लागली छाया ।निकणु वाढे धनंजया ।कणेंसीं कोंडा ॥ ९६१ ॥
तैसीं जाण जवटें ।दोन्हीं इयें एकवटे ।प्रकृतिपुरुष प्रगटें ।अनादिसिद्धें ॥ ९६२ ॥
पैं क्षेत्र येणें नांवें ।जें सांगितलें आघवें ।तेंचि एथ जाणावें ।प्रकृति हे गा ॥ ९६३ ॥
आणि क्षेत्रज्ञ ऐसें ।जयातें म्हणितलें असे ।तो पुरुष हें अनारिसे ।न बोलों घेईं ॥ ९६४ ॥
इयें आनानें नांवें ।परी निरूप्य आन नोहे ।हें लक्षण न चुकावें ।पुढतपुढती ॥ ९६५ ॥
तरी केवळ जे सत्ता ।तो पुरुष गा पंडुसुता ।प्रकृतीतें समस्तां ।क्रिया नाम ॥ ९६६ ॥
बुद्धि इंद्रियें अंतःकरण ।इत्यादि विकारभरण ।आणि ते तिन्ही गुण ।सत्त्वादिक ॥ ९६७ ॥
हा आघवाचि मेळावा ।प्रकृती जाहला जाणावा ।हेचि हेतु संभवा ।कर्माचिया ॥ ९६८ ॥
तेथ इच्छा आणि बुद्धि ।घडवी अहंकारेंसीं आधीं ।मग तिया लाविती वेधीं ।कारणाच्या ॥ ९६९ ॥
तेंचि कारण ठाकावया ।जें सूत्र धरणें उपाया ।तया नांव धनंजया ।कार्य पैं गा ॥ ९७० ॥
आणि इच्छा मदाच्या थावीं ।लागली मनातें उठवी ।तें इंद्रियें राहाटवी ।हें कर्तृत्व पैं गा ॥ ९७१ ॥
म्हणौनि तीन्ही या जाणा ।कार्यकर्तृत्वकारणा ।प्रकृति मूळ हे राणा ।सिद्धांचा म्हणे ॥ ९७२ ॥
एवं तिहींचेनि समवायें ।प्रकृति कर्मरूप होये ।परी जया गुणा वाढे त्राये ।त्याचि सारिखी ॥ ९७३ ॥
जें सत्त्वगुणें अधिष्ठिजे ।तें सत्कर्म म्हणिजे ।रजोगुणें निफजे ।मध्यम तें ॥ ९७४ ॥
जें कां केवळ तमें ।होती जियें कर्में ।निषिद्धें अधमें ।जाण तियें ॥ ९७५ ॥
ऐसेनि संतासंतें ।कर्में प्रकृतीस्तव होतें ।तयापासोनि निर्वाळतें ।सुखदुःख गा ॥ ९७६ ॥
असंतीं दुःख उपजे ।सत्कर्मीं सुख निफजे ।तया दोहींचा बोलिजे ।भोगु पुरुषा ॥ ९७७ ॥
सुखदुःखें जंववरी ।निफजती साचोकारीं ।तंव प्रकृति उद्यमु करी ।पुरुषु भोगी ॥ ९७८ ॥
प्रकृतिपुरुषांची कुळवाडी ।सांगतां असंगडी ।जे आंबुली जोडी ।आंबुला खाय ॥ ९७९ ॥
आंबुला आंबुलिये ।संगती ना सोये ।कीं आंबुली जग विये ।चोज ऐका ॥ ९८० ॥
जे अनंगु तो पेंधा ।निकवडा नुसधा ।जीर्णु अतिवृद्धा- ।पासोनि वृद्धु ॥ ९८१ ॥
तया आडनांव पुरुषु ।एर्हवीं स्त्री ना नपुंसकु ।किंबहुना एकु ।निश्चयो नाहीं ॥ ९८२ ॥
तो अचक्षु अश्रवणु ।अहस्तु अचरणु ।रूप ना वर्णु ।नाम आथी ॥ ९८३ ॥
अर्जुना कांहींचि जेथ नाहीं ।तो प्रकृतीचा भर्ता पाहीं ।कीं भोगणें ऐसयाही ।सुखदुःखांचें ॥ ९८४ ॥
तो तरी अकर्ता ।उदासु अभोक्ता ।परी इया पतिव्रता ।भोगविजे ॥ ९८५ ॥
जियेतें अळुमाळु ।रूपागुणाचा चाळढाळु ।ते भलतैसाही खेळु ।लेखा आणी ॥ ९८६ ॥
मा इये प्रकृती तंव ।गुणमयी हेंचि नांव ।किंबहुना सावेव ।गुण तेचि हे ॥ ९८७ ॥
हे प्रतिक्षणीं नीत्य नवी ।रूपा गुणाचीच आघवी ।जडातेंही माजवी ।इयेचा माजु ॥ ९८८ ॥
नामें इयें प्रसिद्धें ।स्नेहो इया स्निग्धें ।इंद्रियें प्रबुद्धें ।इयेचेनि ॥ ९८९ ॥
कायि मन हें नपुंसक ।कीं ते भोगवी तिन्ही लोक ।ऐसें ऐसें अलौकिक ।करणें इयेचें ॥ ९९० ॥
हे भ्रमाचे महाद्वीप ।व्याप्तीचें रूप ।विकार उमप ।इया केले ॥ ९९१ ॥
हे कामाची मांडवी ।हे मोहवनींची माधवी ।इये प्रसिद्धचि दैवी ।माया हे नाम ॥ ९९२ ॥
हे वाङ्मयाची वाढी ।हे साकारपणाची जोडी ।प्रपंचाची धाडी ।अभंग हे ॥ ९९३ ॥
कळा एथुनि जालिया ।विद्या इयेच्या केलिया ।इच्छा ज्ञान क्रिया ।वियाली हे ॥ ९९४ ॥
हे नादाची टांकसाळ ।हे चमत्काराचें वेळाउळ ।किंबहुना सकळ ।खेळु इयेचा ॥ ९९५ ॥
जे उत्पत्ति प्रलयो होत ।ते इयेचे सायंप्रात ।हें असो अद्भु्त ।मोहन हे ॥ ९९६ ॥
हे अद्वयाचें दुसरें ।हे निःसंगाचें सोयरे ।निराळेंसि घरें ।नांदत असे ॥ ९९७ ॥
इयेतें येतुलावरी ।सौभाग्यव्याप्तीची थोरी ।म्हणौनि तया आवरी ।अनावरातें ॥ ९९८ ॥
तयाच्या तंव ठायीं ।निपटूनि कांहींचि नाहीं ।कीं तया आघवेहीं ।आपणचि होय ॥ ९९९ ॥
तया स्वयंभाची संभूती ।तया अमूर्ताची मूर्ती ।आपण होय स्थिती ।ठावो तया ॥ १००० ॥

शब्दार्थ

या भागात येणारे जुने मराठी शब्द.

तैसें
— तसे
पैं
— खरोखर, निश्चितच (जोर देणारा शब्द)
तया
— त्याला, त्या
ऐसें
— असे
म्हणौनि
— म्हणून, याकारणाने
देखे
— पाहतो
जैसें
— जसे
जेवीं
— ज्याप्रमाणे
तंव
— तोपर्यंत; तेवढ्यात
जेणें
— ज्यामुळे, ज्याच्या योगाने
तेथ
— तिथे
किंबहुना
— थोडक्यात, फार काय सांगावे
धनंजया
— धन जिंकणारा — अर्जुन
ठायीं
— ठिकाणी
नोहे
— नाही, होत नाही
कीं
— किंवा; तसेच ‘की’ या अर्थी
आथी
— आहे
पांडवा
— पांडुपुत्र — अर्जुन
किरीटी
— इंद्राने दिलेला किरीट धारण करणारा — अर्जुन
कीजे
— केले जाते
इये
— या (स्त्रीलिंगी)
प्रकृति
— सृष्टीचे मूळ जड तत्त्व
जेथ
— जिथे
पार्था
— पृथा म्हणजे कुंतीचा पुत्र — अर्जुन

ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.

चित्र: 'Illustration for the Gita Govinda', 19th century, Honolulu Museum of Art, 10799.1 — anonymous, Public domain, via Wikimedia Commons.

WhatsUp मराठी वर — प्रत्यक्ष भेट

हेही वाचा

स्रोत — santsahitya.in

पडताळणी बाकी — मूळ मुद्रित प्रतीशी ओवीवार पडताळणी बाकी आहे. चूक कळवा.