मुख्य मजकुराकडे जा
WhatsUp मराठी कोश
—
ज्ञानेश्वरी — अध्याय अठरावा

साहित्य

ज्ञानेश्वरी — अध्याय अठरावा

ओव्या २५१–५००

Dnyaneshwari — Adhyay 18, part 2

रचना — संत ज्ञानेश्वर · १२७५–१२९६

सारांश

ग्रंथाचा समारोप आणि सर्वात मोठा अध्याय. संन्यास आणि त्याग यांतील फरक, कर्त्याचे आणि बुद्धीचे प्रकार, स्वधर्माचे महत्त्व — मागील सतरा अध्यायांची उजळणी येथे होते. ‘सर्व धर्म सोडून मला शरण ये’ हे गीतेचे अखेरचे आश्वासन येथले. आणि याच अध्यायाच्या शेवटी ज्ञानेश्वर ‘पसायदान’ मागतात — विश्वाच्या कल्याणाची प्रार्थना, जी आज स्वतंत्रपणे म्हटली जाते.

तैसीं कर्में करितां शरीरीं ।लाहती महत्त्वाची फरारी ।पाठीं निधनीं एकसरी ।पावती फळें ॥ २५१ ॥
तैसा समर्थु आणि ऋणिया ।मागों आला बाइणिया ।न लोटे तैसा प्राणिया ।पडे तो भोगु ॥ २५२ ॥
मग कणिसौनि कणु झडे ।तो विरूढला कणिसा चढे ।पुढती भूमी पडे ।पुढती उठी ॥ २५३ ॥
तैसें भोगीं जें फळ होय ।तें फळांतरें वीत जाय ।चालतां पावो पाय ।जिणिजे जैसा ॥ २५४ ॥
उताराचिये सांगडी ।ठाके ते ऐलीच थडी ।तेवीं न मुकीजती वोढी ।भोग्याचिये ॥ २५५ ॥
पैं साध्यसाधनप्रकारें ।फळभोगु तो पसरे ।एवं गोंविले संसारें ।अत्यागी ते ॥ २५६ ॥
येर्हवीं जाईचियां फुलां फांकणें ।त्याचि नाम जैसें सुकणें ।तैसें कर्ममिषें न करणें ।केलें जिहीं ॥ २५७ ॥
बीजचि वरोसि वेंचे ।तेथ वाढती कुळवाडी खांचे ।तेवीं फळत्यागें कर्माचें ।सारिलें काम ॥ २५८ ॥
ते सत्त्वशुद्धि साहाकारें ।गुरुकृपामृततुषारें ।सासिन्नलेनि बोधें वोसरे ।द्वैतदैन्य ॥ २५९ ॥
तेव्हां जगदाभासमिषें ।स्फुरे तें त्रिविध फळ नाशे ।एथ भोक्ता भोग्य आपैसें ।निमालें हें ॥ २६० ॥
घडे ज्ञानप्रधानु हा ऐसा ।संन्यासु जयां वीरेशा ।तेचि फलभोग सोसा ।मुकले गा ॥ २६१ ॥
आणि येणें कीर संन्यासें ।जैं आत्मरूपीं दिठी पैसे ।तैं कर्म एक ऐसें ।देखणें आहे ? ॥ २६२ ॥
पडोनि गेलिया भिंती ।चित्रांची केवळ होय माती ।कां पाहालेया राती ।आंधारें उरे ? ॥ २६३ ॥
जैं रूपचि नाहीं उभें ।तैं साउली काह्याची शोभे ? ।दर्पणेवीण बिंबें ।वदन कें पां ? ॥ २६४ ॥
फिटलिया निद्रेचा ठावो ।कैचा स्वप्नासि प्रस्तावो ? ।मग साच का वावो ।कोण म्हणे ? ॥ २६५ ॥
तैसें गा संन्यासें येणें ।मूळ अविद्येसीचि नाहीं जिणें ।मा तियेचें कार्य कोणें ।घेपे दीजे ? ॥ २६६ ॥
म्हणौनि संन्यासी ये पाहीं ।कर्माची गोठी कीजेल काई ।परी अविद्या आपुलाम् देहीं ।आहे जै कां ॥ २६७ ॥
जैं कर्तेपणाचेनि थांवें ।आत्मा शुभाशुभीं धांवें ।दृष्टि भेदाचिये राणिवे ।रचलीसे जैं ॥ २६८ ॥
तैं तरी गा सुवर्मा ।बिजावळी आत्मया कर्मा ।अपाडें जैसी पश्चिमा ।पूर्वेसि कां ॥ २६९ ॥
नातरी आकाशा का आभाळा ।सूर्या आणि मृगजळा ।बिजावळी भूतळा ।वायूसि जैसी ॥ २७० ॥
पांघरौनि नईचें उदक ।असे नईचिमाजीं खडक ।परी जाणिजे का वेगळिक ।कोडीची ते ॥ २७१ ॥
हो कां उदकाजवळी ।परी सिनानीचि ते बाबुळी ।काय संगास्तव काजळी ।दीपु म्हणों ये ? ॥ २७२ ॥
जरी चंद्रीं जाला कलंकु ।तरी चंद्रेसीं नव्हे एकु ।आहे दृष्टी डोळ्यां विवेकु ।अपाडु जेतुला ॥ २७३ ॥
नाना वाटा वाटे जातया ।वोघा वोघीं वाहातया ।आरसा आरसां पाहातया ।अपाडु जेतुला ॥ २७४ ॥
पार्था गा तेतुलेनि मानें ।आत्मेंनिसीं कर्म सिनें ।परी घेवविजे अज्ञानें ।तें कीर ऐसें ॥ २७५ ॥
विकाशें रवीतें उपजवी ।द्रुती अलीकरवी भोगवी ।ते सरोवरीं कां बरवी ।अब्जिनी जैसी ॥ २७६ ॥
पुढतपुढती आत्मक्रिया ।अन्यकारणकाचि तैशिया ।करूं पांचांही तयां ।कारणां रूप ॥ २७७ ॥
आणि पांचही कारणें तियें ।तूंही जाणसील विपायें ।जें शास्त्रें उभऊनी बाहे ।बोलती तयांते ॥ २७८ ॥
वेदरायाचिया राजधानीं ।सांख्यवेदांताच्या भुवनीं ।निरूपणाच्या निशाणध्वनीं ।गर्जती जियें ॥ २७९ ॥
जें सर्वकर्मसिद्धीलागीं ।इयेंचि मुद्दलें हो जगीं ।तेथ न सुवावा अभंगीं ।आत्मराजु ॥ २८० ॥
ह्या बोलाचि डांगुरटी ।तियें प्रसिद्धीचि आली किरीटी ।म्हणौनि तुझ्या हन कर्णपुटीं ।वसों हें काज ॥ २८१ ॥
आणि मुखांतरीं आइकिजे ।तैसें कायसें हें ओझें ।मी चिद्रत्न तुझें ।असतां हातीं ॥ २८२ ॥
दर्पणु पुढां मांडलेया ।कां लोकांचियां डोळयां ।मानु द्यावा पहावया ।आपुलें निकें ॥ २८३ ॥
भक्त जैसेनि जेथ पाहे ।तेथ तें तेंचि होत जाये ।तो मी तुझें जाहालों आहें ।खेळणें आजी ॥ २८४ ॥
ऐसें हें प्रीतीचेनि वेगें ।देवो बोलतां से नेघे ।तंव आनंदामाजीं आंगें ।विरतसे येरु ॥ २८५ ॥
चांदिणियाचा पडिभरु ।होतां सोमकांताचा डोंगरु ।विघरोनि सरोवरु ।हों पाहे जैसा ॥ २८६ ॥
तैसें सुख आणि अनुभूती ।या भावांची मोडूनि भिंती ।आतलें अर्जुनाकृति ।सुखचि जेथ ॥ २८७ ॥
तेथ समर्थु म्हणौनि देवा ।अवकाशु जाहला आठवा ।मग बुडतयाचा धांवा ।जीवें केला ॥ २८८ ॥
अर्जुना येसणें धेंडें ।प्रज्ञा पसरेंसीं बुडे ।आलें भरतें एवढें ।तें काढूनि पुढती ॥ २८९ ॥
देवो म्हणे हां गा पार्था ।तूं आपणपें देख सर्वथा ।तंव श्वासूनि येरें माथा ।तुकियेला ॥ २९० ॥
म्हणे जाणसी दातारा ।मी तुजशीं व्यक्तिशेजारा ।उबगला आजी एकाहारा ।येवों पाहें ॥ २९१ ॥
तयाही हा ऐसा ।लोभें देतसां जरी लालसा ।तरी कां जी घालीतसां ।आड आड जीवा ? ॥ २९२ ॥
तेथ श्रीकृष्ण म्हणती निकें ।अद्यापि नाहीं मा ठाऊकें ।वेडया चंद्रा आणि चंद्रिके ।न मिळणें आहे ?॥ २९३ ॥
आणि हाही बोलोनि भावो ।तुज दाऊं आम्ही भिवों ।जे रुसतां बांधे थांवो ।तें प्रेम गा हें ॥ २९४ ॥
एथ एकमेकांचिये खुणें ।विसंवादु तंवचि जिणें ।म्हणौनि असो हें बोलणें ।इयेविषयींचें ॥ २९५ ॥
मग कैशी कैशी ते आतां ।बोलत होतों पंडुसुता ।सर्व कर्मा भिन्नता ।आत्मेनिसीं ॥ २९६ ॥
तंव अर्जुन म्हणे देवें ।माझिये मनींचेंचि स्वभावें ।प्रस्ताविलें बरवें ।प्रमेय तें जी ॥ २९७ ॥
जें सकळ कर्माचें बीज ।कारणपंचक तुज ।सांगेन ऐसी पैज ।घेतली कां ॥ २९८ ॥
आणि आत्मया एथ कांहीं ।सर्वथा लागु नाहीं ।हें पुढारलासि ते देईं ।लाहाणें माझें ॥ २९९ ॥
यया बोला विश्वेशें ।म्हणितलें तोषें बहुवसे ।इयेविषयीं धरणें बैसे ।ऐसें कें जोडे ? ॥ ३०० ॥
तरी अर्जुना निरूपिजेल ।तें कीर भाषेआंतुल ।परी मेचु ये होईजेल ।ऋणिया तुज ॥ ३०१ ॥
तंव अर्जुन म्हणे देवो ।काई विसरले मागील भावो ? ।इये गोंठीस कीं राखत आहों ।मीतूंपण जी ? ॥ ३०२ ॥
एथ श्रीकृष्ण म्हणती हो कां ।आतां अवधानाचा पसरु निका ।करूनियां आइका ।पुढारलों तें ॥ ३०३ ॥
तरी सत्यचि गा धनुर्धरा ।सर्वकर्मांचा उभारा ।होतसे बहिरबाहिरा ।करणीं पांचें ॥ ३०४ ॥
आणि पांच कारण दळवाडें ।जिहीं कर्माकारु मांडे ।ते हेतुस्तव घडे ।पांच आथी ॥ ३०५ ॥
येर आत्मतत्त्व उदासीन ।तें ना हेतु ना उपादान ।ना ते अंगें करी संवाहन ।कर्मसिद्धीचें ॥ ३०६ ॥
तेथ शुभाशुभीं अंशीं ।निफजती कर्में ऐसीं ।राती दिवो आकाशीं ।जियापरी ॥ ३०७ ॥
तोय तेज धूमु ।ययां वायूसीं संगमु ।जालिया होय अभ्रागमु ।व्योम तें नेणें ॥ ३०८ ॥
नाना काष्ठीं नाव मिळे ।ते नावाडेनि चळे ।चालविजे अनिळें ।उदक तें साक्षी ॥ ३०९ ॥
कां कवणे एकें पिंडे ।वेंचितां अवतरे भांडें ।मग भवंडीजे दंडें ।भ्रमे चक्र ॥ ३१० ॥
आणि कर्तृत्व कुलालाचें ।तेथ काय तें पृथ्वीयेचें ।आधारावांचूनि वेंचे ।विचारीं पां ।॥ ३११ ॥
हेंहि असो लोकांचिया ।राहाटी होतां आघविया ।कोण काम सवितया ।आंगा आलें ? ॥ ३१२ ॥
तैसें पांचहेतुमिळणीं ।पांचेंचि इहीं कारणीं ।कीजे कर्मलतांची लावणी ।आत्मा सिना ॥ ३१३ ॥
आतां तेंचि वेगळालीं ।पांचही विवंचूं गा भलीं ।तुकोनि घेतलीं ।मोतियें जैसीं ॥ ३१४ ॥
तैसीं यथा लक्षणें ।आइकें कर्म-कारणें ।तरी देह हें मी म्हणें ।पहिलें एथ ॥ ३१५ ॥
ययातें अधिष्ठान ऐसें ।म्हणिजे तें याचि उद्देशें ।जे स्वभोग्येंसीं वसे ।भोक्ता येथ ॥ ३१६ ॥
इंद्रियांच्या दाहें हातीं ।जाचोनियां दिवोराती ।सुखदुःखें प्रकृती ।जोडीजती जियें ॥ ३१७ ॥
तियें भोगावया पुरुखा ।आन ठावोचि नाहीं देखा ।म्हणौनि अधिष्ठानभाखा ।बोलिजे देह ॥ ३१८ ॥
हें चोविसांही तत्त्वांचें ।कुटुंबघर वस्तीचें ।तुटे बंधमोक्षाचें ।गुंथाडे एथ ॥ ३१९ ॥
किंबहुना अवस्थात्रया ।हें अधिष्ठान धनंजया ।म्हणौनि देहा यया ।हेंचि नाम ॥ ३२० ॥
आणि कर्ता हें दुजें ।कर्माचें कारण जाणिजे ।प्रतिबिंब म्हणिजे ।चैतन्याचें जें ॥ ३२१ ॥
आकाशचि वर्षे नीर ।तें तळवटीं बांधे नाडर ।मग बिंबोनि तदाकार ।होय जेवीं ॥ ३२२ ॥
कां निद्राभरें बहुवें ।राया आपणपें ठाउवें नव्हे ।मग स्वप्नींचिये सामावे ।रंकपणीं ॥ ३२३ ॥
तैसें आपुलेनि विसरें ।चैतन्यचि देहाकारें ।आभासोनि आविष्करें ।देहपणें जें ॥ ३२४ ॥
जया विसराच्या देशीं ।प्रसिद्धि गा जीवु ऐसी ।जेणें भाष केली देहेंसी ।आघवाविषयीं ॥ ३२५ ॥
प्रकृति करी कर्में ।तीं म्यां केलीं म्हणे भ्रमें ।येथ कर्ता येणें नामें ।बोलिजे जीवु ॥ ३२६ ॥
मग पातेयांच्या केशीं ।एकीच उठी दिठी जैसी ।मोकळी चवरी ऐसी ।चिरीव गमे ॥ ३२७ ॥
कां घराआंतुल एकु ।दीपाचा तो अवलोकु ।गवाक्षभेदें अनेकु ।आवडे जेवीं ॥ ३२८ ॥
कां एकुचि पुरुषु जैसा ।अनुसरत नवां रसां ।नवविधु ऐसा ।आवडों लागे ॥ ३२९ ॥
तेवीं बुद्धीचें एक जाणणें ।श्रोत्रादिभेदें येणें ।बाहेरी इंद्रियपणें ।फांके जें कां ॥ ३३० ॥
तें पृथग्विध करण ।कर्माचें इया कारण ।तिसरें गा जाण ।नृपनंदना ॥ ३३१ ॥
आणि पूर्वपश्चिमवाहणीं ।निघालिया वोघाचिया मिळणी ।होय नदी नद पाणी ।एकचि जेवीं ॥ ३३२ ॥
तैसी क्रियाशक्ति पवनीं ।असे जे अनपायिनी ।ते पडिली नानास्थानीं ।नाना होय ॥ ३३३ ॥
जैं वाचे करी येणें ।तैं तेंचि होय बोलणें ।हाता आली तरी घेणें ।देणें होय ॥ ३३४ ॥
अगा चरणाच्या ठायीं ।तरी गति तेचि पाहीं ।अधोद्वारीं दोहीं ।क्षरणें तेचि ॥ ३३५ ॥
कंदौनि हृदयवरी ।प्रणवाची उजरी ।करितां तेचि शरीरीं ।प्राणु म्हणिजे ॥ ३३६ ॥
मग उर्ध्वींचिया रिगानिगा ।पुढती तेचि शक्ति पैं गा ।उदानु ऐसिया लिंगा ।पात्र जाहली ॥ ३३७ ॥
अधोरंध्राचेनि वाहें ।अपानु हें नाम लाहे ।व्यापकपणें होये ।व्यानु तेचि ॥ ३३८ ॥
आरोगिलेनि रसें ।शरीर भरी सरिसें ।आणि न सांडितां असे ।सर्वसंधीं ॥ ३३९ ॥
ऐसिया इया राहटीं ।मग तेचि क्रिया पाठीं ।समान ऐसी किरीटी ।बोलिजे गा ॥ ३४० ॥
आणि जांभई शिंक ढेंकर ।ऐसैसा होतसे व्यापार ।नाग कूर्म कृकर ।इत्यादि होय ॥ ३४१ ॥
एवं वायूची हे चेष्टा ।एकीचि परी सुभटा ।वर्तनास्तव पालटा ।येतसे जे ॥ ३४२ ॥
तें भेदली वृत्तिपंथें ।वायुशक्ति गा एथें ।कर्मकारण चौथें ।ऐसें जाण ॥ ३४३ ॥
आणि ऋतु बरवा शारदु ।शारदीं पुढती चांदु ।चंद्री जैसा संबंधु ।पूर्णिमेचा ॥ ३४४ ॥
कां वसंतीं बरवा आरामु ।आरामींही प्रियसंगमु ।संगमीं आगमु ।उपचारांचा ॥ ३४५ ॥
नाना कमळीं पांडवा ।विकासु जैसा बरवा ।विकासींही यावा ।परागाचा ॥ ३४६ ॥
वाचे बरवें कवित्व ।कवित्वीं बरवें रसिकत्व ।रसिकत्वीं परतत्त्व ।स्पर्शु जैसा ॥ ३४७ ॥
तैसी सर्ववृत्तिवैभवीं ।बुद्धिचि एकली बरवी ।बुद्धिही बरव नवी ।इंद्रियप्रौढी ॥ ३४८ ॥
इंद्रियप्रौढीमंडळा ।शृंगारु एकुचि निर्मळा ।जैं अधिष्ठात्रियां कां मेळा ।देवतांचा जो ॥ ३४९ ॥
म्हणौनि चक्षुरादिकीं दाहें ।इंद्रियां पाठीं स्वानुग्रहें ।सूर्यादिकां कां आहे ।सुरांचें वृंद ॥ ३५० ॥
तें देववृंद बरवें ।कर्मकारण पांचवें ।अर्जुना एथ जाणावें ।देवो म्हणे ॥ ३५१ ॥
एवं माने तुझिये आयणी ।तैसी कर्मजातांची हे खाणी ।पंचविध आकर्णीं ।निरूपिली ॥ ३५२ ॥
आतां हेचि खाणी वाढे ।मग कर्माची सृष्टि घडे ।जिहीं ते हेतुही उघडे ।दाऊं पांचै ॥ ३५३ ॥
तरी अवसांत आली माधवी ।ते हेतु होय नवपल्लवीं ।पल्लव पुष्पपुंज दावी ।पुष्प फळातें ॥ ३५४ ॥
कां वार्षिये आणिजे मेघु ।मेघें वृष्टिप्रसंगु ।वृष्टीस्तव भोगु ।सस्यसुखाचा ॥ ३५५ ॥
नातरी प्राची अरुणातें विये ।अरुणें सूर्योदयो होये ।सूर्यें सगळा पाहे ।दिवो जैसा ॥ ३५६ ॥
तैसें मन हेतु पांडवा ।होय कर्मसंकल्पभावा ।तो संकल्पु लावी दिवा ।वाचेचा गा ॥ ३५७ ॥
मग वाचेचा तो दिवटा ।दावी कृत्यजातांचिया वाटा ।तेव्हां कर्ता रिगे कामठां ।कर्तृत्वाच्या ॥ ३५८ ॥
तेथ शरीरादिक दळवाडें ।शरीरादिकां हेतुचि घडे ।लोहकाम लोखंडें ।निर्वाळिजे जैसें ॥ ३५९ ॥
कां तांथुवाचा ताणा ।तांथु घालितां वैरणा ।तो तंतुचि विचक्षणा ।होय पटु ॥ ३६० ॥
तैसें मनवाचादेहाचें ।कर्म मनादि हेतुचि रचे ।रत्नीं घडे रत्नाचें ।दळवाडें जेवीं ॥ ३६१ ॥
एथ शरीरादिकें कारणें ।तेंचि हेतु केवीं हें कोणें ।अपेक्षिजे तरी तेणें ।अवधारिजो ॥ ३६२ ॥
आइका सूर्याचिया प्रकाशा ।हेतु कारण सूर्युचि जैसा ।कां ऊंसाचें कांडें ऊंसा ।वाढी हेतु ॥ ३६३ ॥
नाना वाग्देवता वानावी ।तैं वाचाचि लागे कामवावी ।कां वेदां वेदेंचि बोलावी ।प्रतिष्ठा जेवीं ॥ ३६४ ॥
तैसें कर्मा शरीरादिकें ।कारण हें कीर ठाउकें ।परी हेंचि हेतु न चुके ।हेंही एथ ॥ ३६५ ॥
आणि देहादिकीं कारणीं ।देहादि हेतु मिळणीं ।होय जया उभारणी ।कर्मजातां ॥ ३६६ ॥
तें शास्त्रार्थें मानिलेया ।मार्गा अनुसरे धनंजया ।तरी न्याय तो न्याया ।हेतु होय ॥ ३६७ ॥
जैसा पर्जन्योदकाचा लोटु ।विपायें धरी साळीचा पाटु ।तो जिरे परी अचाटु ।उपयोगु आथी ॥ ३६८ ॥
कां रोषें निघालें अवचटें ।पडिलें द्वारकेचिया वाटे ।तें शिणे परी सुनाटें ।न वचिती पदें ॥ ३६९ ॥
तैसें हेतुकारण मेळें ।उठी कर्म जें आंधळें ।तें शास्त्राचें लाहे डोळे ।तैं न्याय म्हणिपे ॥ ३७० ॥
ना दूध वाढिता ठावो पावे ।तंव उतोनि जाय स्वभावें ।तोही वेंचु परी नव्हे ।वेंचिलें तें ॥ ३७१ ॥
तैसें शास्त्रसाह्येंवीण ।केलें नोहे जरी अकारण ।तरी लागो कां नागवण ।दानलेखीं ॥ ३७२ ॥
अगा बावन्ना वर्णांपरता ।कोण मंत्रु आहे पंडुसुता ।कां बावन्नही नुच्चारितां ।जीवु आथी ? ॥ ३७३ ॥
परी मंत्राची कडसणी ।जंव नेणिजे कोदंडपाणी ।तंव उच्चारफळ वाणी ।न पवे जेवीं ॥ ३७४ ॥
तेवीं कारणहेतुयोगें ।जें बिसाट कर्म निगे ।तें शास्त्राचिये न लगे ।कांसे जंव ॥ ३७५ ॥
कर्म होतचि असे तेव्हांही ।परी तें होणें नव्हे पाहीं ।तो अन्यायो गा अन्यायीं ।हेतु होय ॥ ३७६ ॥
एवं पंचकारणा कर्मा ।पांचही हेतु हे सुमहिमा ।आतां एथें पाहें पां आत्मा ।सांपडला असे ? ॥ ३७७ ॥
भानु न होनि रूपें जैसीं ।चक्षुरूपातें प्रकाशी ।आत्मा न होनि कर्में तैसीं ।प्रकटित असे गा ॥ ३७८ ॥
पैं प्रतिबिंब आरिसा ।दोन्ही न होनि वीरेशा ।दोहींतें प्रकाशी जैसा ।न्याहाळिता तो ॥ ३७९ ॥
कां अहोरात्र सविता ।न होनि करी पंडुसुता ।तैसा आत्मा कर्मकर्ता ।न होनि दावी ॥ ३८० ॥
परी देहाहंआन भुली ।जयाची बुद्धि देहींचि आतली ।तया आत्मविषयीं जाली ।मध्यरात्री गा ॥ ३८१ ॥
जेणें चैतन्या ईश्वरा ब्रह्मा ।देहचि केलें परमसीमा ।तया आत्मा कर्ता हे प्रमा ।अलोट उपजे ॥ ३८२ ॥
आत्माचि कर्मकर्ता ।हाही निश्चयो नाहीं तत्त्वतां ।देहोचि मी कर्मकर्ता ।मानितो साचे ॥ ३८३ ॥
जे आत्मा मी कर्मातीतु ।सर्वकर्मसाक्षिभूतु ।हे आपुली कहीं मातु ।नायकेचि कानीं ॥ ३८४ ॥
म्हणौनि उमपा आत्मयातें ।देहचिवरी मविजे एथें ।विचित्र काई रात्रि दिवसातें ।डुडुळ न करी ? ॥ ३८५ ॥
पैं जेणें आकाशींचा कहीं ।सत्य सूर्यु देखिला नाहीं ।तो थिल्लरींचें बिंब काई ।मानू न लाहे ? ॥ ३८६ ॥
थिल्लराचेनि जालेपणें ।सूर्यासि आणी होणें ।त्याच्या नाशीं नाशणें ।कंपें कंपू ॥ ३८७ ॥
आणि निद्रिस्ता चेवो नये ।तंव स्वप्न साच हों लाहे ।रज्जु नेणतां सापा बिहे ।विस्मो कवण ? ॥ ३८८ ॥
जंव कवळ आथि डोळां ।तंव चंद्रु देखावा कीं पिंवळा ।काय मृगींहीं मृगजळा ।भाळावें नाहीं ? ॥ ३८९ ॥
तैसा शास्त्रगुरूचेनि नांवे ।जो वाराही टेंकों नेदी सिवें ।केवळ मौढ्याचेनिचि जीवें ।जियाला जो ॥ ३९० ॥
तेणें देहात्मदृष्टीमुळें ।आत्मया घापे देहाचें जाळें ।जैसा अभ्राचा वेगु कोल्हें ।चंद्रीं मानीं ॥ ३९१ ॥
मग तया मानणयासाठीं ।देहबंदीशाळे किरीटी ।कर्माच्या वज्रगांठी ।कळासे तो ॥ ३९२ ॥
पाहे पां बद्ध भावना दृढा ।नळियेवरी तो बापुडा ।काय मोकळेयाही पायाचा चवडा ।न ठकेचि पुंसा ।॥ ३९३ ॥
म्हणौनि निर्मळा आत्मस्वरूपीं ।तो प्रकृतीचें केलें आरोपी ।तो कल्पकोडीच्या मापीं ।मवीचि कर्में ॥ ३९४ ॥
आता कर्मामाजीं असे ।परी तयातें कर्म न स्पर्शे ।वडवानळातें जैसें ।समुद्रोदक ॥ ३९५ ॥
तैसेंनि वेगळेपणें ।जयाचें कर्मीं असणें ।तो कीर वोळखावा कवणें ।तरी सांगो ॥ ३९६ ॥
जे मुक्तातें निर्धारितां ।लाभे आपलीच मुक्तता ।जैसी दीपें दिसें पाहतां ।आपली वस्तु ॥ ३९७ ॥
नातरी दर्पणु जंव उटिजे ।तंव आपणपयां आपण भेटिजे ।कां तोय पावतां तोय होईजे ।लवणें जेंवीं ॥ ३९८ ॥
हें असो परतोनि मागुतें ।प्रतिबिंब पाहे बिंबातें ।तंव पाहणें जाउनी आयितें ।बिंबचि होय ॥ ३९९ ॥
तैसें हारपलें आपणपें पावे ।तैं संतांतें पाहतां गिंवसावें ।म्हणौनि वानावे ऐकावे ।तेचि सदा ॥ ४०० ॥
परी कर्मीं असोनि कर्में ।जो नावरे समेंविषमें ।चर्मचक्षूंचेनि चामें ।दृष्टि जैसी ॥ ४०१ ॥
तैसा सोडवला जो आहे ।तयाचें रूप आतां पाहें ।उपपत्तीची बाहे ।उभऊनि सांगों ॥ ४०२ ॥
तरी अविद्येचिया निदा ।विश्वस्वप्नाचा हा धांदा ।भोगीत होता प्रबुद्धा ।अनादि जो ॥ ४०३ ॥
तो महावाक्याचेनि नांवें ।गुरुकृपेचेनि थांवें ।माथां हातु ठेविला नव्हे ।थापटिला जैसा ॥ ४०४ ॥
तैसा विश्वस्वप्नेंसीं माया ।नीद सांडूनि धनंजया ।सहसा चेइला अद्वया- ।नंदपणें जो ॥ ४०५ ॥
तेव्हां मृगजळाचे पूर ।दिसते एक निरंतर ।हारपती कां चंद्रकर ।फांकतां जैसे ॥ ४०६ ॥
कां बाळत्व निघोनि जाय ।तैं बागुला नाहीं त्राय ।पैं जळालिया इंधन न होय ।इंधन जेवीं ॥ ४०७ ॥
नाना चेवो आलिया पाठीं ।तैं स्वप्न न दिसे दिठी ।तैसी अहं ममता किरीटी ।नुरेचि तया ॥ ४०८ ॥
मग सूर्यु आंधारालागीं ।रिघो कां भलते सुरंगीं ।परी तो तयाच्या भागीं ।नाहींचि जैसा ॥ ४०९ ॥
तैसा आत्मत्वें वेष्टिला होये ।तो जया जया दृश्यातें पाहें ।तें दृष्य द्रष्टेपणेंसीं होत जाये ।तयाचेंचि रूप ॥ ४१० ॥
जैसा वन्हि जया लागे ।तें वन्हिचि जालिया आंगें ।दाह्यदाहकविभागें ।सांडिजे तें ॥ ४११ ॥
तैसा कर्माकारा दुजेया ।तो कर्तेपणाचा आत्मया ।आळु आला तो गेलिया ।कांहीं बाहीं जें उरे ॥ ४१२ ॥
तिये आत्मस्थितीचा जो रावो ।मग तो देहीं इये जाणेल ठावो ? ।काय प्रलयांबूचा उन्नाहो ।वोघु मानी ? ॥ ४१३ ॥
तैसी ते पूर्ण अहंता ।काई देहपणें पंडुसुता ।आवरे काई सविता ।बिंबें धरिला ? ॥ ४१४ ॥
पैं मथूनि लोणी घेपे ।तें मागुती ताकीं घापे ।तरी तें अलिप्तपणें सिंपे ।तेणेंसी काई ? ॥ ४१५ ॥
नाना काष्ठौनि वीरेशा ।वेगळा केलिया हुताशा ।राहे काष्ठाचिया मांदुसा ।कोंडलेपणें ? ॥ ४१६ ॥
कां रात्रीचिया उदराआंतु ।निघाला जो हा भास्वतु ।तो रात्री ऐसी मातु ।ऐके कायी ? ॥ ४१७ ॥
तैसें वेद्य वेदकपणेंसी ।पडिलें कां जयाचे ग्रासीं ।तया देह मी ऐसी ।अहंता कैंची ? ॥ ४१८ ॥
आणि आकाशें जेथें जेथुनी ।जाइजे तेथ असे भरोनी ।म्हणौनि ठेलें कोंदोनी ।आपेंआप ॥ ४१९ ॥
तैसें जें तेणें करावें ।तो तेंचि आहे स्वभावें ।मा कोणें कर्मीं वेष्टावें ।कर्तेपणें ? ॥ ४२० ॥
नुरेचि गगनावीण ठावो ।नोहेचि समुद्रा प्रवाहो ।नुठीचि ध्रुवा जावों ।तैसें जाहालें ॥ ४२१ ॥
ऐसेनि अहंकृतिभावो ।जयाचा बोधीं जाहला वावो ।तर्ही देहा जंव निर्वाहो ।तंव आथी कर्में ॥ ४२२ ॥
वारा जरी वाजोनि वोसरे ।तरी तो डोल रुखीं उरे ।कां सेंदें द्रुति राहे कापुरें ।वेंचलेनी ॥ ४२३ ॥
कां सरलेया गीताचा समारंभु ।न वचे राहवलेपणाचा क्षोभु ।भूमी लोळोनि गेलिया अंबु ।वोल थारे ॥ ४२४ ॥
अगा मावळलेनि अर्कें ।संध्येचिये भूमिके ।ज्योतिदीप्ति कौतुकें ।दिसे जैसी ॥ ४२५ ॥
पैं लक्ष भेदिलियाहीवरी ।बाण धांवेचि तंववरी ।जंव भरली आथी उरी ।बळाची ते ॥ ४२६ ॥
नाना चक्रीं भांडें जालें ।तें कुलालें परतें नेलें ।परी भ्रमेंचि तें मागिले ।भोवंडिलेपणें ॥ ४२७ ॥
तैसा देहाभिमानु गेलिया ।देह जेणें स्वभावें धनंजया ।जालें तें अपैसया ।चेष्टवीच तें ॥ ४२८ ॥
संकल्पेंवीण स्वप्न ।न लावितां दांगीचें बन ।न रचितां गंधर्वभुवन ।उठी जैसें ॥ ४२९ ॥
आत्मयाचेनि उद्यमेंवीण ।तैसें देहादिपंचकारण ।होय आपणयां आपण ।क्रियाजात ॥ ४३० ॥
पैं प्राचीनसंस्कारवशें ।पांचही कारणें सहेतुकें ।कामवीजती गा अनेकें ।कर्माकारें ॥ ४३१ ॥
तया कर्मामाजीं मग ।संहरो आघवें जग ।अथवा नवें चांग ।अनुकरो ॥ ४३२ ॥
परी कुमुद कैसेनि सुके ।कैसें तें कमळ फांके ।हीं दोन्ही रवी न देखे ।जयापरी ॥ ४३३ ॥
कां वीजु वर्षोनि आभाळ ।ठिकरिया आतो भूतळ ।अथवा करूं शाड्वळ ।प्रसन्नावृष्टी ॥ ४३४ ॥
तरी तया दोहींतें जैसें ।नेणिजेचि कां आकाशें ।तैसा देहींच जो असे ।विदेहदृष्टी ॥ ४३५ ॥
तो देहादिकीं चेष्टीं ।घडतां मोडतां हे सृष्टी ।न देखे स्वप्न दृष्टी ।चेइला जैसा ॥ ४३६ ॥
येर्हवीं चामाचे डोळेवरी ।जे देखती देहचिवरी ।ते कीर तो व्यापारी ।ऐसेंचि मानिती ॥ ४३७ ॥
कां तृणाचा बाहुला ।जो आगरामेरें ठेविला ।तो साचचि राखता कोल्हा ।मानिजे ना ? ॥ ४३८ ॥
पिसें नेसलें कां नागवें ।हें लोकीं येऊनि जाणावें ।ठाणोरियांचें मवावें ।आणिकीं घाय ॥ ४३९ ॥
कां महासतीचे भोग ।देखे कीर सकळ जग ।परी ते आगी ना आंग ।ना लोकु देखे ॥ ४४० ॥
तैसा स्वस्वरूपें उठिला ।जो दृश्येंसी द्रष्टा आटला ।तो नेणें काय राहटला ।इंद्रियग्रामु ॥ ४४१ ॥
अगा थोरीं कल्लोळीं कल्लोळ साने ।लोपतां तिरींचेनि जनें ।एकीं एक गिळिलें हें मनें ।मानिजे जर्ही ॥ ४४२ ॥
तर्ही उदकाप्रति पाहीं ।कोण ग्रसितसे काई ।तैसें पूर्णा दुजें नाहीं ।जें तो मारी ॥ ४४३ ॥
सुवर्णाचिया चंडिका ।सुवर्णशूळेंचि देखा ।सुवर्णाचिया महिखा ।नाशु केला ॥ ४४४ ॥
तो देवलवसिया कडा ।व्यवहारु गमला फुडा ।वांचूनि शूळ महिष चामुंडा ।सुवर्णचि तें ॥ ४४५ ॥
पैं चित्रींचें जळ हुतांशु ।तो दृष्टीचाचि आभासु ।पटीं आगी वोलांशु ।दोन्ही नाहीं ॥ ४४६ ॥
मुक्ताचें देह तैसें ।हालत संस्कारवशें ।तें देखोनि लोक पिसे ।कर्ता म्हणती ॥ ४४७ ॥
आणि तयां करणेया आंतु ।घडो तिहीं लोकां घातु ।परी तेणें केला हे मातु ।बोलों नये ॥ ४४८ ॥
अगा अंधारुचि देखावा तेजें ।मग तो फेडी हें बोलिजे ।तैसें ज्ञानिया नाहीं दुजें ।जें तो मारी ।॥ ४४९ ॥
म्हणौनि तयाचि बुद्धी ।नेणे पापपुण्याची गंधी ।गंगा मीनलिया नदी ।विटाळु जैसा ॥ ४५० ॥
आगीसी आगी झगटलिया ।काय पोळे धनंजया ।कीं शस्त्र रुपे आपणया ।आपणचि ॥ ४५१ ॥
तैसें आपणपयापरतें ।जो नेणें क्रियाजातातें ।तेथ काय लिंपवी बुद्धीतें ।तयाचिये ॥ ४५२ ॥
म्हणौनि कार्य कर्ता क्रिया ।हें स्वरूपचि जाहलें जया ।नाहीं शरीरादिकीं तया ।कर्मी बंधु ॥ ४५३ ॥
जे कर्ता जीव विंदाणीं ।काढूनि पांचही खाणी ।घडित आहे करणीं ।आउतीं दाहें ॥ ४५४ ॥
तेथ न्यावो आणि अन्यावो ।हा द्विविधु साधूनि आवो ।उभविता न लवी खेंवो ।कर्मभुवनें ॥ ४५५ ॥
या थोराडा कीर कामा ।विरजा नोहे आत्मा ।परी म्हणसी हन उपक्रमा ।हातु लावी ॥ ४५६ ॥
तो साक्षी चिद्रूपु ।कर्मप्रवृत्तीचा संकल्पु ।उठी तो कां निरोपु ।आपणचि दे ? ॥ ४५७ ॥
तरी कर्मप्रवृत्तीहीलागीं ।तया आयासु नाहीं आंगीं ।जे प्रवृत्तीचेही उळिगीं ।लोकुचि आथी ॥ ४५८ ॥
म्हणौनि आत्मयाचें केवळ ।जो रूपचि जाहला निखिळ ।तया नाहीं बंदिशाळ ।कर्माचि हे ॥ ४५९ ॥
परी अज्ञानाच्या पटीं ।अन्यथा ज्ञानाचें चित्र उठी ।तेथ चितारणी हे त्रिपुटी ।प्रसिद्ध जे कां ॥ ४६० ॥
जें ज्ञान ज्ञाता ज्ञेय ।हें जगाचें बीज त्रय ।ते कर्माची निःसंदेह ।प्रवृत्ति जाण ॥ ४६१ ॥
आतां ययाचि गा त्रया ।व्यक्ति वेगळालिया ।आइकें धनंजया ।करूं रूप ॥ ४६२ ॥
तरी जीवसूर्यबिंबाचे ।रश्मी श्रोत्रादिकें पांचें ।धांवोनि विषयपद्माचे ।फोडिती मढ ॥ ४६३ ॥
कीं जीवनृपाचे वारु उपलाणें ।घेऊनि इंद्रियांचीं केकाणें ।विषयदेशींचें नागवणें ।आणीत जे ॥ ४६४ ॥
हें असो इहीं इंद्रियीं राहाटे ।जें सुखदुःखेंसीं जीवा भेटे ।तें सुषुप्तिकालीं वोहटे ।जेथ ज्ञान ॥ ४६५ ॥
तया जीवा नांव ज्ञाता ।आणि जें हें सांगितलें आतां ।तेंचि एथ पंडुसुता ।ज्ञान जाण ॥ ४६६ ॥
जें अविद्येचिये पोटीं ।उपजतखेंवो किरीटी ।आपणयातें वांटी ।तिहीं ठायीं ॥ ४६७ ॥
आपुलिये धांवे पुढां ।घालूनि ज्ञेयाचा गुंडा ।उभारी मागिलीकडां ।ज्ञातृत्वातें ॥ ४६८ ॥
मग ज्ञातया ज्ञेया दोघां ।तो नांदणुकेचा बगा ।माजीं जालेनि पैं गा ।वाहे जेणें ॥ ४६९ ॥
ठाकूनि ज्ञेयाची शिंव ।पुरे जयाची धांव ।सकळ पदार्थां नांव ।सूतसे जें ॥ ४७० ॥
तें गा सामान्य ज्ञान ।या बोअला नाहीं आन ।ज्ञेयाचेंही चिन्ह ।आइक आतां ॥ ४७१ ॥
तरी शब्दु स्पर्शु ।रूप गंध रसु ।हा पंचविध आभासु ।ज्ञेयाचा तो ॥ ४७२ ॥
जैसें एकेचि चूतफळें ।इंद्रियां वेगवेगळे ।रसें वर्णें परीमळें ।भेटिजे स्पर्शें ॥ ४७३ ॥
तैसें ज्ञेय तरी एकसरें ।परी ज्ञान इंद्रियद्वारें ।घे म्हणौनि प्रकारें ।पांचें जालें ॥ ४७४ ॥
आणि समुद्रीं वोघाचें जाणें ।सरे लाणीपासीं धावणें ।कां फळीं सरे वाढणें ।सस्याचें जेवीं ॥ ४७५ ॥
तैसें इंद्रियांच्या वाहवटीं ।धांवतया ज्ञाना जेथ ठी ।होय तें गा किरीटी ।विषय ज्ञेय ॥ ४७६ ॥
एवं ज्ञातया ज्ञाना ज्ञेया ।तिहीं रूप केलें धनंजया ।हे त्रिविध सर्व क्रिया- ।प्रवृत्ति जाण ॥ ४७७ ॥
जे शब्दादि विषय ।हें पंचविध जें ज्ञेय ।तेंचि प्रिय कां अप्रिय ।एकेपरीचें ॥ ४७८ ॥
ज्ञान मोटकें ज्ञातया ।दावी ना जंव धनंजया ।तंव स्वीकारा कीं त्यजावया ।प्रवर्तेचि तो ॥ ४७९ ॥
परी मीनातें देखोनि बकु ।जैसा निधानातें रंकु ।कां स्त्री देखोनि कामुकु ।प्रवृत्ति धरी ॥ ४८० ॥
जैसें खालारां धांवे पाणी ।भ्रमर पुष्पाचिये घाणीं ।नाना सुटला सांजवणीं ।वत्सुचि पां ॥ ४८१ ॥
अगा स्वर्गींची उर्वशी ।ऐकोनि जेंवी माणुसीं ।वराता लावीजती आकाशीं ।यागांचिया ॥ ४८२ ॥
पैं पारिवा जैसा किरीटी ।चढला नभाचिये पोटीं ।पारवी देखोनि लोटी ।आंगचि सगळें ॥ ४८३ ॥
हें ना घनगर्जनासरिसा ।मयूर वोवांडे आकाशा ।ज्ञाता ज्ञेय देखोनि तैसा ।धांवचि घे ॥ ४८४ ॥
म्हणौनि ज्ञान ज्ञेय ज्ञाता ।हे त्रिविध गा पंडुसुता ।होयचि कर्मा समस्तां ।प्रवृत्ति येथ ॥ ४८५ ॥
परी तेंचि ज्ञेय विपायें ।जरी ज्ञातयातें प्रिय होये ।तरी भोगावया न साहे ।क्षणही विलंबु ॥ ४८६ ॥
नातरी अवचटें ।तेंचि विरुद्ध होऊनि भेटे ।तरी युगांत वाटे ।सांडावया ॥ ४८७ ॥
व्याळा कां हारा ।वरपडा जालेया नरा ।हरिखु आणि दरारा ।सरिसाचि उठी ॥ ४८८ ॥
तैसें ज्ञेय प्रियाप्रियें ।देखिलेनि ज्ञातया होये ।मग त्याग स्वीकारीं वाहे ।व्यापारातें ॥ ४८९ ॥
तेथ रागी प्रतिमल्लाचा ।गोसांवी सर्वदळाचा ।रथु सांडूनि पायांचा ।होय जैसा ॥ ४९० ॥
तैसें ज्ञातेपणें जें असे ।तें ये कर्ता ऐसिये दशे ।जेवितें बैसलें जैसें ।रंधन करूं ॥ ४९१ ॥
कां भंवरेंचि केला मळा ।वरकलुचि जाला अंकसाळा ।नाना देवो रिगाला देऊळा- ।चिया कामा ॥ ४९२ ॥
तैसा ज्ञेयाचिया हांवा ।ज्ञाता इंद्रियांचा मेळावा ।राहाटवी तेथ पांडवा ।कर्ता होय ॥ ४९३ ॥
आणि आपण हौनी कर्ता ।ज्ञाना आणी करणता ।तेथें ज्ञेयचि स्वभावतां ।कार्य होय ॥ ४९४ ॥
ऐसा ज्ञानाचिये निजगति ।पालटु पडे गा सुमति ।डोळ्याची शोभा रातीं ।पालटे जैसी ॥ ४९५ ॥
कां अदृष्ट जालिया उदासु ।पालटे श्रीमंताचा विलासु ।पुनिवेपाठीं शीतांशु ।पालटे जैसा ॥ ४९६ ॥
तैसा चाळितां करणें ।ज्ञाता वेष्टिजे कर्तेपणें ।तेथींचीं तियें लक्षणें ।ऐक आतां ॥ ४९७ ॥
तरी बुद्धि आणि मन ।चित्त अहंकार हन ।हें चतुर्विध चिन्ह ।अंतःकरणाचें ॥ ४९८ ॥
बाह्य त्वचा श्रवण ।चक्षु रसना घ्राण ।हें पंचविध जाण ।इंद्रियें गा ॥ ४९९ ॥
तेथ आंतुले तंव करणें ।कर्ता कर्तव्या घे उमाणें ।मग तैं जरी जाणें ।सुखा येतें ॥ ५०० ॥

शब्दार्थ

या भागात येणारे जुने मराठी शब्द.

तैसें
— तसे
म्हणौनि
— म्हणून, याकारणाने
तेथ
— तिथे
तंव
— तोपर्यंत; तेवढ्यात
पैं
— खरोखर, निश्चितच (जोर देणारा शब्द)
तया
— त्याला, त्या
तैं
— तेव्हा
जैसें
— जसे
कीर
— खरोखर, खरे तर
काई
— काय
धनंजया
— धन जिंकणारा — अर्जुन
जेवीं
— ज्याप्रमाणे
किरीटी
— इंद्राने दिलेला किरीट धारण करणारा — अर्जुन
जंव
— जोपर्यंत
जैं
— जेव्हा
ऐसें
— असे
पंडुसुता
— पंडूचा पुत्र — अर्जुन
आथी
— आहे
अगा
— अरे (संबोधन)
पुढती
— पुन्हा, पुढे
एवं
— अशा प्रकारे
घडे
— घडते, शक्य होते
पां
— बरं का, नाही का (संवादातील उद्गार)
कीं
— किंवा; तसेच ‘की’ या अर्थी

ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.

चित्र: Radha and Krishna Walking at Night, folio from the Tehri Garhwal series of the Gita Govinda — Member of the first generation after Nainsukh, Public domain, via Wikimedia Commons.

WhatsUp मराठी वर — प्रत्यक्ष भेट

हेही वाचा

स्रोत — santsahitya.in

पडताळणी बाकी — मूळ मुद्रित प्रतीशी ओवीवार पडताळणी बाकी आहे. चूक कळवा.