अनेक किरण, एक सूर्य
एकाच वृक्षाच्या लहानमोठ्या शाखा, एकाच सूर्याचे अनेक किरण — तसे भेदलेल्या भूतांत अभेद मला जाणणे. बुडबुडा कुठे गेला तरी पाण्यातच, विरला तरी पाण्यातच.
कां शाखा सानिया थोरा । परि आहाति एकाचिया तरुवरा । बहु रश्मि परि दिनकरा । एकाचे जेवीं ॥ २५१ ॥
तेवीं नानाविधा व्यक्ती । आनानें नामें आनानी वृत्ती । ऐसें जाणती भेदलां भूतीं । अभेदा मातें ॥ २५२ ॥
येणें वेगळालेपणें पांडवा । करिती ज्ञानयज्ञु बरवा । जे न भेदती जाणिवा । जाणते म्हणौनि ॥ २५३ ॥
ना तरी जेधवां जिये ठायीं । देखती कां जें जें कांहीं । तें मीवांचूनि नाहीं । ऐसाचि बोधु ॥ २५४ ॥
पाहें पां बुडबुडा जेउता जाये । तेउतें जळचि एक तया आहे । मग विरे अथवा राहे । तर्ही जळाचिमाजीं ॥ २५५ ॥
व्याप्ती तेवढीच प्रतीती
वाऱ्याने उचललेले कण पृथ्वीपणावेगळे होत नाहीत, खाली पडले तरी पृथ्वीवरच. माझी व्याप्ती जेवढी तेवढीच त्यांची प्रतीती — त्यांच्या ज्ञानाला पाठपोट नाही, वारा आकाशाला सर्वांगाने असतो तसे.
कां पवनें परमाणु उचलले । ते पृथ्वीपणावेगळे नाहीं केले । आणि माघौते जरी पडले । तरी पृथ्वीचिवरी ॥ २५६ ॥
तैसें भलतेथ भलतेणें भावें । भलतेंही हो अथवा नोहावें । परि तें मी ऐसें आघवें । होऊनि ठेले ॥ २५७ ॥
अगा हे जेव्हडी माझी व्याप्ती । तेव्हडीचि तयांची प्रतीती । ऐसें बहुधाकारीं वर्तती । बहुचि होउनि ॥ २५८ ॥
हें भानुबिंब आवडे तया । सन्मुख जैसें धनंजया । तैसे ते विश्वा यया । समोर सदा ॥ २५९ ॥
अगा तयांचिया ज्ञाना । पाठी पोट नाहीं अर्जुना । वायु जैसा गगना । सर्वांगीं असे ॥ २६० ॥
न करताच भजन घडले
‘माझ्या व्याप्तीइतकाच त्यांचा सद्भाव — म्हणून न करताच भजन झाले.’ सगळे मीच आहे तर कोण मला उपासत नाही? फक्त जाणणे नसेल तर प्राप्ती नाही. जाणिवेचा उदय झाला की मूळ वेदही मीच, क्रतूही मीच.
तैसा मी जेतुला आघवा । तेंचि तुक तयांचिया सद्भावा । तरी न करितां पांडवा । भजन जहालें ॥ २६१ ॥
एर्हवीं तरी सकळ मीचि आहें । तरी कवणीं कें उपासिला नोहें ? । एथ एकें जाणणेवीण ठाये । अप्राप्तासी ॥ २६२ ॥
परि तें असो येणें उचितें । ज्ञानयज्ञें यजितसांते । उपासिती मातें । ते सांगितलें ॥ २६३ ॥
अखंड सकळ हें सकळां मुखीं । सहज अर्पत असे मज एकीं । कीं नेणणें यासाठीं मूर्खीं । न पविजेचि मातें ॥ २६४ ॥
तोचि जाणिवेचा जरी उदयो होये । तरी मुद्दल वेदु मीचि आहें । आणि तो विधानातें जया विये । तो क्रतुही मीचि ॥ २६५ ॥
मीच यज्ञ, मीच पिता
स्वाहा मी, स्वधा मी, सोमादि औषधी, तूप, समिधा, मंत्र, हवि — सगळे मी. होता मी, अग्नी माझे स्वरूप, अर्पिलेली वस्तूही मीच. आणि या प्रकृतीतून जग जन्म घेते, तो पिता मी.
मग तया कर्मापासूनि बरवा । जो सांगोपांगु आघवा । यज्ञु प्रकटे पांडवा । तोही मी गा ॥ २६६ ॥
स्वाहा मी स्वधा । सोमादि औषधी विविधा । आज्य मी समिधा । मंत्रु मी हवि ॥ २६७ ॥
होता मी हवन कीजे । तेथ अग्नी तो स्वरूप माझें । आणि हुतवस्तु जें जें । तेही मीचि ॥ २६८ ॥
पैं जयाचेनि अंगसंगें । इये प्रकृतीस्तव अष्टांगें । जन्म पाविजत असे जगें । तो पिता मी गा ॥ २६९ ॥
अर्धनारीनटेश्वरीं । जो पुरुष तोचि नारी । तेवीं मी चराचरीं । माताही होय ॥ २७० ॥
मातापिता आणि ॐकार
अर्धनारीनटेश्वरात पुरुष तोच स्त्री, तसा मी चराचराची मातासुद्धा. प्रकृतिपुरुष जिथे उपजले तो पितामह मी; जिथे सर्व मते शांत होतात ते ‘वेद्य’ आणि ‘पवित्र’ मी; ब्रह्मबीजाचा अंकुर ॐकार, तोही मी.
आणि जाहाले जग जेथ राहे । जेणें जीवित वाढत आहे । तें मी वांचूनि नोहे । आन निरुतें ॥ २७१ ॥
इयें प्रकृतिपुरुषें दोन्हीं । उपजलीं जयाचिया अमनमनीं । तो पितामह त्रिभुवनीं । विश्वाचा मी ॥ २७२ ॥
आणि आघवेया जाणणेयाचिया वाटा । जया गांवा येती गा सुभटा । वेदांचिया चोहटां । वेद्य जें म्हणिजे ॥ २७३ ॥
जेथ नानामतां बुझावणी जाहाली । एकमेकां शास्त्रांची अनोळखी फिटली । चुकलीं ज्ञानें जेथ मिळों आलीं । जें पवित्र म्हणिजे ॥ २७४ ॥
पैं ब्रह्मबीजा जाहला अंकुरु । घोषध्वनीनादाकारु । तयाचें गा भुवन जो ॐकारु । तोही मी गा ॥ २७५ ॥
ऋक्-यजु-साम
ॐकाराच्या कुशीत अ-उ-म ही अक्षरे आणि त्यांसह तिन्ही वेद उठले — ऋग्, यजु, साम हे तिन्ही मी; शब्दब्रह्माचा कुलक्रमच मी. चराचर जिथे सामावते आणि शिणलेले विसावते ती परमगती मी.
जया ॐकाराचिये कुशीं । अक्षरें होतीं अउमकारेंसीं । जियें उपजत वेदेंसीं । उठलीं तिन्हीं ॥ २७६ ॥
म्हणौनि ऋग्यजुःसामु । हे तीन्ही म्हणे मी आत्मारामु । एवं मीचि कुलक्रमु । शब्दब्रह्माचा ॥ २७७ ॥
हें चराचर आघवें । जिये प्रकृती आंत सांठवे । ते शिणली जेथ विसवे । ते परमगती मी ॥ २७८ ॥
आणि जयाचेनि प्रकृति जिये । जेणें अधिष्ठिली विश्व विये । जो येऊनि प्रकृती इये । गुणातें भोगी ॥ २७९ ॥
तो विश्वश्रियेचा भर्ता । मीचि गा एथ पंडुसुता । मी गोसावी असे समस्ता । त्रैलोक्याचा ॥ २८० ॥
ही माझी आज्ञा
आकाशाने सर्वत्र असावे, वाऱ्याने क्षणभरही थांबू नये, अग्नीने जाळावे, पर्वताने बैठक सोडू नये, समुद्राने रेषा ओलांडू नये — ‘ही माझी आज्ञा.’ मी बोलवले तर वेद बोलतो, चालवले तर सूर्य चालतो.
आकाशें सर्वत्र वसावें । वायूनें नावभरी उगे नसावें । पावकें दाहावें । वर्षावें जळें ॥ २८१ ॥
पर्वतीं बैसका न संडावी । समुद्रीं रेखा नोलांडावी । पृथ्वीया भूतें वाहावीं । हे आज्ञा माझी ॥ २८२ ॥
म्यां बोलिविल्या वेदु बोले । म्यां चालविल्या सूर्यु चाले । म्यां हालविल्या प्राणु हाले । जो जगातें चाळिता ॥ २८३ ॥
मियांचि नियमिलासांता । काळु ग्रासितसे भूतां । इयें म्हणियागतें पंडुसुता । सकळें जयाचीं ॥ २८४ ॥
जो ऐसा समर्थु । तो मी जगाचा नाथु । आणि गगनाऐसा साक्षिभूतु । तोही मीचि ॥ २८५ ॥
निवास मी
नामरूपांत भरलेला आणि नामरूपांचा ओलावाही मीच. लाटा पाण्याच्या आणि लाटांत पाणी — असा सर्वांना वसवणारा निवास मी. समुद्र-डबके भेद न करता सूर्य बिंबतो, तसा सर्व भूतांचा सुहृद मी.
इहीं नामरूपीं आघवा । जो भरला असे पांडवा । आणि नामरूपांचाही वोल्हावा । आपणचि जो ॥ २८६ ॥
जैसे जळाचे कल्लोळ । आणि कल्लोळीं आथी जळ । ऐसेनि वसवीतसे सकळ । तो निवासु मी ॥ २८७ ॥
जो मज होय अनन्य शरण । त्याचें निवारी मी जन्ममरण । यालागीं शरणागता शरण्य । मीचि एकु ॥ २८८ ॥
मीचि एक अनेकपणें । वेगळालेनि प्रकृतीगुणें । जीत जगाचेनि प्राणें । वर्तत असें ॥ २८९ ॥
जैसा समुद्र थिल्लर न म्हणतां । भलतेथ बिंबे सविता । तैसा ब्रह्मादि सर्वा भूतां । सुहृद तो मी ॥ २९० ॥
संकल्प हे जगाचे बीज
बीज फांद्या प्रसवते आणि वृक्षपण बीजात सामावते — तसे संकल्पातून सर्व होते आणि संकल्पातच मिळते. कल्पांती नामरूप लोटतात, वर्ण आटतात, जातिभेद मिटतात; वासनासंस्कार जिथे पुढच्या सृष्टीसाठी राखले जातात ते निधान मी.
मीचि गा पांडवा । या त्रिभुवनासि वोलावा । सृष्टिक्षयप्रभवा । मूळ तें मी ॥ २९१ ॥
बीज शाखांतें प्रसवे । मग तें रूखपण बीजीं सामावे । तैसें संकल्पें होय आघवें । पाठीं संकल्पीं मिळे ॥ २९२ ॥
ऐसें जगाचें बीज जो संकल्पु । अव्यक्त वासनारूपु । तया कल्पांतीं जेथ निक्षेपु । होय तें स्थान मी ॥ २९३ ॥
इयें नामरूपे लोटती । वर्णव्यक्ती आटती । जातीचे भेद फिटती । जैं आकारू नाहीं ॥ २९४ ॥
तैं संकल्पवासनासंस्कार । माघौतें रचावया चराचर । जेथ राहोनि असती अमर । तें निधान मी ॥ २९५ ॥
मरते आणि मारते
सूर्य होऊन तापतो तेव्हा आटते, इंद्र होऊन वर्षतो तेव्हा भरते. अग्नी लाकूड खातो आणि लाकूडच अग्नी होते — मरणारे आणि मारणारे दोन्ही माझेच रूप; सत् आणि असत् दोन्ही मीच.
मी सूर्याचेनि वेषें । तपें तैं हें शोषे । पाठीं इंद्र होऊनि वर्षें । तैं पुढति भरे ॥ २९६ ॥
अग्नि काष्ठें खाये । तें काष्ठचि अग्नि होये । तैसें मरतें मारितें पाहें । स्वरूप माझें ॥ २९७ ॥
यालागीं मृत्यूच्या भागीं जें जें । तेंही पैं रूप माझें । आणि न मरतें तंव सहजें । मीचि आहें ॥ २९८ ॥
आतां बहु बोलोनि सांगावें । तें एकिहेळां घे पां आघवें । तरी सतासतही जाणावें । मीचि पैं गा ॥ २९९ ॥
म्हणौनि अर्जुना मी नसें । ऐसा कवणु ठाव असे ? । परि प्राणियांचें दैव कैसें । जे न देखती मातें ? ॥ ३०० ॥
आंधळा आणि चिंतामणी
‘मी नाही असा ठाव कोणता? पण प्राण्यांचे दैव असे की ते मला पाहत नाहीत.’ घासासाठी धावणाऱ्या आंधळ्याच्या पायाला चिंतामणी लागतो आणि तो त्याला लाथेने ढकलतो — ज्ञान गेले की ही दशा.
तरंग पाणियेवीण सुकती । रश्मि वातीवीण न देखती । तैसे मीचि ते मी नव्हती । विस्मो देखें ॥ ३०१ ॥
हें आंतबाहेर मियां कोंदलें । जग निखिल माझेंचि वोतिलें । कीं कैसें कर्म तयां आड आलें । जें मीचि नाहीं म्हणती ? ॥ ३०२ ॥
परि अमृतकुहां पडिजे । कां आपणयांतें कडिये काढिजे । ऐसे आथी काय कीजे । अप्राप्तासी ॥ ३०३ ॥
ग्रासा एका अन्नासाठीं । अंधु धांवताहे किरीटी । आढळला चिंतामणि पायें लोटी । आंधळेपणें ॥ ३०४ ॥
तैसें ज्ञान जैं सांडूनि जाये । तैं ऐसी हे दशा आहे । म्हणौनि कीजे तें केलें नोहे । ज्ञानेंवीण ॥ ३०५ ॥
आंधळ्या गरुडाचे पंख
आंधळ्या गरुडाला पंख कोणत्या उपयोगाचे? ज्ञानाविना सत्कर्मही तसेच पडून राहते. आश्रमधर्माची कसोटी असलेले, तिन्ही वेद जाणणारे, शंभर यज्ञ करणारे दीक्षितही मला चुकवून स्वर्ग मागतात.
आंधळेया गरुडाचे पांख आहाती । ते कवणा उपेगा जाती ? । तैसें सत्कर्माचे उपखे ठाती । ज्ञानेंवीण ॥ ३०६ ॥
देख पां गा किरीटी । आश्रमधर्माचिया राहाटी । विधिमार्गां कसवटी । जे आपणचि होती ॥ ३०७ ॥
यजन करितां कौतुकें । तिहीं वेदांचा माथा तुके । क्रिया फळेंसि उभी ठाके । पुढां जयां ॥ ३०८ ॥
ऐसे दीक्षित जे सोमप । जे आपणचि यज्ञाचें स्वरूप । तींहीं तया पुण्याचेनि नांवें पाप । जोडिलें देखें ॥ ३०९ ॥
श्रुतित्रयांतें जाणोनी । शतवरी यज्ञ करुनी । यजिलिया मातें चुकोनी । स्वर्गा वरिती ॥ ३१० ॥
कल्पवृक्षाखाली झोळी
कल्पवृक्षाखाली बसून झोळीला गाठ मारणारा निर्दैवी दैन्यच करत निघतो. ‘मजवीण स्वर्ग मिळवणे तो अज्ञानाचा पुण्यमार्ग’ — ज्ञानी त्याला हानी म्हणतात; नरकाहून कमी दुःख म्हणून स्वर्गाला सुख नाव.
जैसें कल्पतरूतळवटीं । बैसोनि झोळिये देतसे गांठी । मग निदैव निघे किरीटी । दैन्यचि करूं ॥ ३११ ॥
तैसे शतक्रतु यजिलें मातें । कीं ईप्सिताति स्वर्गसुखातें । आतां पुण्य कीं हें निरुतें । पाप नोहे ? ॥ ३१२ ॥
म्हणौनि मजवीण पाविजे स्वर्गु । तो अज्ञानाचा पुण्यमार्गु । ज्ञानिये तयातें उपसर्गु । हानि म्हणती ॥ ३१३ ॥
एर्हवीं तरी नरकींचें दुःख । पावोनि स्वर्गा नाम कीं सुख । वांचूनि नित्यानंद गा निर्दोख । तें स्वरूप माझें ॥ ३१४ ॥
मज येतां पैं सुभटा । या द्विविधा गा आव्हांटा । स्वर्गु नरकु या वाटा । चोरांचिया ॥ ३१५ ॥
दोन्ही वाटा चोरांच्या
स्वर्ग-नरक या दोन्ही आडवाटा; पुण्यात्मक पापाने स्वर्ग, पापात्मक पापाने नरक. ‘माझ्यातच असताना मला दूर करते त्याला पुण्य म्हणताना जीभ तुटत नाही का?’ मग दीक्षित स्वर्गभोग मागतात आणि अमरावतीत येतात.
स्वर्गा पुण्यात्मकें पापें येइजे । पापात्मकें पापें नरका जाइजे । मग मातें जेणें पाविजे । तें शुद्ध पुण्य ॥ ३१६ ॥
आणि मजचिमाजीं असतां । जेणें मी दुर्हावें पंडुसुता । तें पुण्य ऐसें म्हणतां । जीभ न तुटे काई ? ॥ ३१७ ॥
परि हें असो आतां प्रस्तुत । ऐकें यापरि ते दीक्षित । यजूनि मातें याचित । स्वर्गभोगु ॥ ३१८ ॥
मग मी न पविजे ऐसें । जें पापरूप पुण्य असे । तेणें लाधलेनि सौरसें । स्वर्गा येती ॥ ३१९ ॥
जेथ अमरत्व हें सिंहासन । ऐरावतासारिखें वाहन । राजधानीभुवन । अमरावती ॥ ३२० ॥
अमरावतीचे वर्णन
सिद्धींची भांडारे, अमृताची कोठारे, कामधेनूंची खिल्लारे, चिंतामणीची भूमी, कल्पवृक्षांच्या बागा, गंधर्वांचे गाणे, रंभा-उर्वशी, शेजारी मदन, चंद्र शिंपणारा, वारा धावणारा, बृहस्पती पुरोहित.
जेथ महासिद्धींचीं भांडारें । अमृताचीं कोठारें । जिये गांवीं खिल्लारें । कामधेनूंचीं ॥ ३२१ ॥
जेथ वोळगे देव पाइका । सैंघ चिंतामणीचिया भूमिका । विनोदवनवाटिका । सुरतरूंचिया ॥ ३२२ ॥
गंधर्व गात गाणीं । जेथ रंभे ऐसिया नाचणी । उर्वशी मुख्य विलासिनी । अंतौरिया ॥ ३२३ ॥
मदन वोळगे शेजारें । जेथ चंद्र शिंपे सांबरें । पवना ऐसे म्हणियारे । धांवणें जेथ ॥ ३२४ ॥
पैं बृहस्पती मुख्य आपण । ऐसे स्वस्तीश्रियेचे ब्राह्मण । ताटियेचे सुरगण । बहुवस जेथें ॥ ३२५ ॥
पुण्य सरले की माघारी
लोकपाल रांगेचे रावत, उच्चैःश्रवा घोडा — इंद्रसुखासारखे भोग, पण ‘जंव असे पुण्यलेशु’ तेवढेच. पुण्याची पायरी सरली की इंद्रपणाची उटी उतरते आणि मृत्युलोकाकडे परतावे लागते.
लोकपाळ रांगेचे । राउत जिये पदवीचे । उच्चैःश्रवा खांचे । खोळणिये ॥ ३२६ ॥
हे असो बहु ऐसे । भोग इंद्रसुखासरिसे । ते भोगिजती जंव असे । पुण्यलेशु ॥ ३२७ ॥
मग तया पुण्याची पाउटी सरे । सवेंचि इंद्रपणाची उटी उतरे । आणि येऊं लागती माघारे । मृत्युलोका ॥ ३२८ ॥
जैसा वेश्याभोगी कवडा वेंचे । मग दारही चेपूं नये तियेचें । तैसें लाजिरवाणें दीक्षितांचें । काय सांगों ? ॥ ३२९ ॥
एवं थितिया मातें चुकले । जींहीं पुण्यें स्वर्ग कामिलें । तयां अमरपण तें वावों जालें । अंतीं मृत्युलोकु ॥ ३३० ॥
स्वप्नातले निधान
वेश्येकडे पैसा सरला की दार चेपूही नये, तशी दीक्षितांची लाजिरवाणी अवस्था; पुन्हा गर्भात नऊ महिने उकडून जन्मायचे-मरायचे. स्वप्नात निधान सापडते पण जागे झाल्यावर हरपते — वेदज्ञाचे स्वर्गसुख तसे; दाणा सांडून कोंडा उपणला.
मातेचिया उदरकुहरीं । पचूनि विष्ठेच्या दाथरीं । उकडूनि नवमासवरी । जन्मजन्मोनि मरती ॥ ३३१ ॥
अगा स्वप्नीं निधान फावे । परि चेइलिया हारपे आघवें । तैसें स्वर्गसुख जाणावें । वेदज्ञाचें ॥ ३३२ ॥
अर्जुना वेदविद जर्ही जाहला । तरी मातें नेणता वायां गेला । कणु सांडूनि उपणिला । कोंडा जैसा ॥ ३३३ ॥
म्हणौनि मज एकेंविण । हे त्रयीधर्म अकारण । आतां मातें जाणोनि कांहीं नेण । तूं सुखिया होसी ॥ ३३४ ॥
पैं सर्वभावेसीं उखितें । जे वोपिलें मज चित्तें । जैसा गर्भगोळु उद्यमातें । कोणाही नेणें ॥ ३३५ ॥
पक्षिणी आणि पिले
‘मजवाचून दुसरे काही गोमटे नाही’ — जगण्याला माझेच नाव ठेवलेल्यांना मीच सेवतो. अनुसरल्या क्षणीच त्यांची चिंता माझी; पंख न फुटलेल्या पिलांच्या जिवावर पक्षिणी जगते, तहान-भूक विसरते — तसे.
तैसा मीवांचूनि कांहीं । आणीक गोमटेंचि नाहीं । मजचि नाम पाहीं । जिणेंया ठेविलें ॥ ३३६ ॥
ऐसे अनन्यगतिकें चित्तें । चिंतितसांतें मातें । जे उपासिति तयांतें । मीचि सेवीं ॥ ३३७ ॥
ते एकवटूनि जिये क्षणीं । अनुसरले गा माझिये वाहणीं । तेव्हांचि तयांची चिंतवणी । मजचि पडली ॥ ३३८ ॥
मग तींहीं जें जें करावें । तें मजचि पडिलें आघवें । जैसी अजातपक्षाचेनि जीवें । पक्षिणी जिये ॥ ३३९ ॥
आपुली तहान भूक नेणें । तान्हया निकें तें माउलीसीचि करणें । तैसें अनुसरले जे मज प्राणें । तयांचें सर्व मी करीं ॥ ३४० ॥
योगक्षेम माझा
सायुज्य हवे तर तेच पुरवतो, सेवा म्हणतील तर आडवे प्रेम घालतो; जो भाव धरतील तो पुढे ठेवतो आणि दिल्याचा निर्वाहही मी करतो. दुसरे अग्नी-इंद्र-सूर्य-सोम म्हणून यजतात, ते मलाच — पण ‘उजरी नव्हे, विषम पडे’.
तया माझिया सायुज्याची चाड । तरि तेंचि पुरवीं कोड । कां सेवा म्हणती तरी आड । प्रेम सूयें ॥ ३४१ ॥
ऐसा मनीं जो जो धरिती भावो । तो तो पुढां पुढां लागे तयां देवों आणि दिधलियाचा निर्वाहो । तोही मीचि करीं ॥ ३४२ ॥
हा योगक्षेमु आघवा । तयांचा मजचि पडिला पांडवा । जयांचिया सर्वभावा । आश्रयो मी ॥ ३४३ ॥
आतां आणिकही संप्रदायें । परी मातें नेणती समवायें । जें अग्निइंद्रसूर्यसोमाये । म्हणौनि यजिती ॥ ३४४ ॥
तेही कीर मातेंचि होये । कां जें हें आघवें मीचि आहें । परि ते भजती उजरी नव्हे । विषम पडे ॥ ३४५ ॥
कानात रस ओतू नये
फांद्या-पाने एकाच बीजाची, पण पाणी मुळालाच घालतात. रस तोंडानेच सेवावा, सुगंध नाकानेच घ्यावा — फुले डोळ्यांना बांधून चालत नाहीत. मला न जाणता भजन तसेच व्यर्थ; कर्माचे डोळे ज्ञान.
पाहें पां शाखा पल्लव रुखाचें । हे काय नव्हती एकाचि बीजाचें ? । परी पाणी घेणें मुळाचें । तें मुळींचि घापे ॥ ३४६ ॥
कां दहाही इंद्रियें आहाती । इयें जरी एकेचि देहींचीं होती । आणि इहीं सेविले विषयो जाती । एकाचि ठायीं ॥ ३४७ ॥
तरि करोनि रससोय बरवी । कानीं केवीं भरावी ? । फुलें आणोनि बांधावीं । डोळां केवीं ? ॥ ३४८ ॥
तेथ रसु तो मुखेंचि सेवावा । परिमळु तो घ्राणेंचि घ्यावा । तैसा मी तो यजावा । मीचि म्हणौनि ॥ ३४९ ॥
येर मातें नेणोनि भजन । तें वायांचि गा आनेंआन । म्हणौनि कर्माचे डोळे ज्ञान । तें निर्दोष होआवें ॥ ३५० ॥
गंगेचे पाणी गंगेला
सर्व यज्ञांचा आदि मी आणि यजनाची अवधीही मी. गंगेचेच पाणी गंगेत अर्पावे तसे माझेच मला देतात, पण भाव दुसऱ्याचा — म्हणून ते मला पोचत नाहीत; मनात धरलेल्या देवतेकडेच जातात.
एर्हवीं पाहे पां पंडुसुता । या यज्ञोपहारां समस्तां । मीवांचूनि भोक्ता । कवणु आहे ? ॥ ३५१ ॥
मी सकळां यज्ञांचा आदि । आणि यजना या मीचि अवधि । कीं मातें चुकोनि दुर्बुद्धि । देवां भजले ॥ ३५२ ॥
गंगेचें उदक गंगें जैसें । अर्पिजे देवपितरोद्देशें । माझें मज देती तैसें । परि आनानीं भावी ॥ ३५३ ॥
म्हणौनि ते पार्था । मातें न पवतीचि सर्वथा । मग मनीं वाहिली जे आस्था । तेथ आले ॥ ३५४ ॥
मनें वाचा करणीं । जयांचीं भजनें देवांचिया वाहणीं । ते शरीर जातिये क्षणीं । देवचि जाले ॥ ३५५ ॥
भाव तसे फळ
पितरांची व्रते वाहणारे पितृत्व पावतात, क्षुद्रदेवतांना अभिचाराने उपासणारे भूतत्व — संकल्पवशात कर्म तसेच फळते. याउलट ज्यांनी डोळ्यांनी मीच पाहिला, कानांनी मीच ऐकला, वाचेने मीच वाखाणला —
अथवा पितरांचीं व्रतें । वाहती जयांचीं चित्तें । जीवित सरलिया तयांतें । पितृत्व वरी ॥ ३५६ ॥
कां क्षुद्रदेवतादि भूतें । तियेचि जयांचि परमदैवतें । जिहीं अभिचारिकीं तयांतें । उपासिलें ॥ ३५७ ॥
तयां देहाची जवनिका फिटली । आणि भूतत्वाची प्राप्ती जाहली । एवं संकल्पवशें फळलीं । कर्में तयां ॥ ३५८ ॥
मग मीचि डोळां देखिला । जिहीं कानीं मीचि ऐकिला । मीचि मनीं भाविला । वानिला वाचा ॥ ३५९ ॥
सर्वांगीं सर्वांठायीं । मीचि नमस्करिला जिहीं । दानपुण्यादिकें जें कांहीं । तें माझियाचि मोहरां ॥ ३६० ॥
‘आम्ही हरीचे’
‘आम्ही हरीचे’ हा अहंकार अंगावर वागवणारे, माझ्याच लोभाने लोभी, माझ्याच कामाने सकाम, माझ्या भुलीत लोकच न ओळखणारे — ते मरणाच्या अलीकडेच मला मिळून गेले; मग मरणाने दुसरीकडे कुठे जातील?
जिहीं मातेंचि अध्ययन केलें । जे आंतबाहेरि मियांचि धाले । जयांचें जीवित्व जोडलें । मजचिलागीं ॥ ३६१ ॥
जे अहंकारु वाहत आंगीं । आम्ही हरीचे भूषावयालागीं । जे लोभिये एकचि जगीं । माझेनि लोभें ॥ ३६२ ॥
जे माझेनि कामें सकाम । जे माझेनि प्रेमें सप्रेम । जे माझिया भुली सभ्रम । नेणती लोक ॥ ३६३ ॥
जयांचीं जाणती मजचि शास्त्रें । मी जोडें जयांचेनि मंत्रें । ऐसें जे चेष्टामात्रें । भजले मज ॥ ३६४ ॥
ते मरणा ऐलीचकडे । मज मिळोनि गेले फुडे । मग मरणीं आणिकीकडे । जातील केवीं ? ॥ ३६५ ॥
उपचाराने मी आकळत नाही
‘माझ्या ठायी स्वतःशिवाय दुसरे मोल नाही.’ जो जाणीव दाखवतो तोच नेणता, ‘आम्ही झालो’ म्हणणारा काहीच नाही. यज्ञदान-तपाची हुरहुर इथे गवताच्या काडीइतकीही चालत नाही.
म्हणौनि मद्याजी जे जाहाले । ते माझियाचि सायुज्या आले । जिहीं उपचारमिषें दिधलें । आपणपें मज ॥ ३६६ ॥
पैं अर्जुना माझे ठायीं । आपणपेंवीण सौरसु नाहीं । मी उपचारें कवणाही । नाकळें गा ॥ ३६७ ॥
एथ जाणीव करी तोचि नेणें । आथिलेंपण मिरवी तेंचि उणें । आम्ही जाहलों ऐसें जो म्हणे । तो कांहींचि नव्हे ॥ ३६८ ॥
अथवा यज्ञदानादि किरीटी । कां तपें हन जे हुटहुटी । ते तृणा एकासाठीं । न सरे एथ ॥ ३६९ ॥
पाहें पां जाणिवेचेनि बळें । कोण्ही वेदांपासूनि असे आगळें ? । कीं शेषाहूनि तोंडाळें । बोलकें आथी ? ॥ ३७० ॥
वेद, शेष, शंकर, लक्ष्मी
वेद ‘नेति नेति’ म्हणून परततात, सहस्रमुखी शेष अंथरुणाखाली दडतो, तपांची कसोटी करणारा शंकरही अभिमान सोडून पायवणी माथ्यावर घेतो. लक्ष्मीच्या दासींनी खेळात बाहुल्यांना इंद्र म्हणावे इतकी तिची थोरवी —
तोही आंथरुणातळवटीं दडे । येरु नेति नेति म्हणौनि बहुडे । एथ सनकादिक वेडे । पिसे जाहले ॥ ३७१ ॥
करितां तापसांची कडसणी । कवणु जवळां ठेविजे शूळपाणी । तोही अभिमानु सांडूनि पायवणी । माथां वाहे ॥ ३७२ ॥
नातरी आथिलेपणें सरिशी । कवणी आहे लक्ष्मिये ऐसी ? । श्रियेसारिखिया दासी । घरीं जियेतें ॥ ३७३ ॥
तिया खेळतां करिती घरकुलीं । तयां नामें अमरपुरें जरी ठेविलीं । तरि न होती काय बाहुलीं । इंद्रादिक तयांचीं ? ॥ ३७४ ॥
तिया नावडोनि जेव्हां मोडिती । तेव्हां महेंद्राचे रंक होती । तिया झाडा जेउते पाहती । ते कल्पवृक्ष ॥ ३७५ ॥
थोरपण सोडावे
— तीही इथे ‘न मनेचि’; अभिमान सोडून पाय धुण्याच्या भाग्याला पात्र झाली. ‘जगाहून धाकुटे होईजे तैं जवळीक माझी.’ सूर्यापुढे चंद्रही लोपतो, तिथे काजवा कसला?
ऐसिया जियेचिया जवळिका । सामर्थ्य घरींचिया पाइका । ते लक्ष्मी मुख्यनायका । न मनेचि एथ ॥ ३७६ ॥
मग सर्वस्वें करूनि सेवा । अभिमानु सांडूनि पांडवा । ते पाय धुवावयाचिया दैवा । पात्र जाहाली ॥ ३७७ ॥
म्हणौनि थोरपण पर्हां सांडिजे । एथ व्युत्पत्ति आघवी विसरिजे । जैं जगा धाकुटें होईजे । तैं जवळीक माझी ॥ ३७८ ॥
अगा सहस्रकिरणांचिये दिठी- । पुढां चंद्रही लोपे किरीटी । तेथ खद्योत कां हुटहुटी । आपुलेनि तेजें ? ॥ ३७९ ॥
तैसें लक्ष्मियेचें थोरपण न सरे । जेथ शंभूचेंही तप न पुरे । तेथ येर प्राकृत हेंदरें । केवीं जाणों लाहे ? ॥ ३८० ॥
फूल एक द्यावे
संपत्तीचा मद कुरवंडी करून टाकावा; मग निस्सीम भावाने जे मिळेल ते अर्पावे. ‘भक्त हात पुढे करतो आणि मी दोन्ही हात पुढे करतो’ — भक्तीच्या नावाने एक फूल दिले तर हुंगण्याऐवजी मुखातच घालतो.
यालागीं शरीरसांडोवा कीजे । सकळ गुणांचें लोण उतरिजे । संपत्तिमदु सांडिजे । कुरवंडी करुनी ॥ ३८१ ॥
मग निस्सीमभाव उल्हासें । मज अर्पावयाचेनि मिसें । फळ आवडे तैसें । भलतयाचें हो ॥ ३८२ ॥
भक्तु माझियाकडे दावी । आणि मी दोन्हीं हात वोडवीं । मग देंठु न फेडितां सेवीं । आदरेंशी ॥ ३८३ ॥
पैं गा भक्तीचेनि नांवें । फूल एक मज द्यावें । तें लेखें तरि म्यां तुरंबावें । परि मुखींचि घालीं ॥ ३८४ ॥
हें असो कायसीं फुलें । पानचि एक आवडे तें जाहलें । तें साजुकही न हो सुकलें । भलतैसें ॥ ३८५ ॥
पानही चालेल, पाणीही
पान एकच, तेही सुकलेले चालेल — पण सर्वभावाने भरलेले असावे; भुकेल्याला अमृत मिळावे तसे ते खाऊ लागतो. पानही नसेल तर पाण्याचे काय सांकडे? ते एक अंजुळ देणाऱ्याने वैकुंठाहून मोठी राऊळे बांधली.
परि सर्वभावें भरलें देखें । आणि भुकेला अमृतें तोखें । तैसें पत्रचि परि तेणें सुखें । आरोगूं लागें ॥ ३८६ ॥
अथवा ऐसेंहीं एक घडे । जे पालाही परी न जोडे । तरि उदकाचें तंव सांकडें । नव्हेल कीं ? ॥ ३८७ ॥
तें भलतेथ निमोलें । न जोडितां आहे जोडलें । तेंचि सर्वस्व करूनि अर्पिलें । जेणें मज ॥ ३८८ ॥
तेणें वैकुंठांपासोनि विशाळें । मजलागीं केली राऊळें । कौस्तुभाहोनि निर्मळें । लेणीं दिधलीं ॥ ३८९ ॥
दुधाचीं सेजारें । क्षीराब्धी ऐसीं मनोहरें । मजलागीं अपारें । सृजिलीं तेणें ॥ ३९० ॥
सुदाम्याच्या पोहे
कापूर-चंदनाचा मेरू, सूर्याची दीपमाळ, गरुडासारखी वाहने, कल्पवृक्षांची उद्याने — हे सगळे भक्ताच्या उदकाच्या थेंबाने. ‘सुदाम्याच्या पोहांसाठी मी गाठ सोडली हे तू स्वतः पाहिलेस.’
कर्पूर चंदन अगरु । ऐसेया सुगंधाचा महामेरु । मज हातीवा लाविला दिनकरु । दीपमाळे ॥ ३९१ ॥
गरुडासारिखीं वाहनें । मज सुरतरूंचीं उद्यानें । कामधेनूंचीं गोधनें । अर्पिलीं तेणें ॥ ३९२ ॥
मज अमृताहूनि सुरसें । बोनीं वोगरिली बहुवसें । ऐसा भक्तांचेनि उदकलेशें । परितोषें गा ॥ ३९३ ॥
हें सांगावें काय किरीटी । तुवांचि देखिलें आपुलिया दिठी । मी सुदामाचिया सोडीं गांठीं । पव्हयांलागीं ॥ ३९४ ॥
पैं भक्ति एकी मी जाणें । तेथ सानें थोर न म्हणे । आम्ही भावाचे पाहुणे । भलतेया ॥ ३९५ ॥
भावाचे पाहुणे
‘आम्ही भावाचे पाहुणे; पत्र-पुष्प-फळ हे भजायचे निमित्त, मुद्दा भक्तितत्त्व.’ म्हणून एक सोपी बुद्धी कर — जे व्यापार, भोग, यज्ञ, दान, तप, व्रत करशील ते सगळे माझ्या मोहऱ्याने करावे.
येर पत्र पुष्प फळ । हें भजावया मिस केवळ । वांचूनि आमुचा लाग निष्कळ । भक्तितत्त्व ॥ ३९६ ॥
म्हणौनि अर्जुना अवधारीं । तूं बुद्धी एकी सोपारी करीं । तरि सहजें आपुलिया मनोमंदिरीं । न विसंबें मातें ॥ ३९७ ॥
जे जे कांहीं व्यापार करिसी । कां भोग हन भोगिसी । अथवा यज्ञीं यजिसी । नानाविधीं ॥ ३९८ ॥
नातरी पात्रविशेषें दानें । कां सेवकां देसी जीवनें । तपादि हन साधनें । व्रतें करिसी ॥ ३९९ ॥
तें क्रियाजात आघवें । जें जैसें निपजेल स्वभावें । तें भावना करोनि करावें । माझिया मोहरा ॥ ४०० ॥
भाजलेली बीजे
कर्म करून ‘केल्याची उरलेली’ भावना न ठेवता ती धुवून माझ्या हाती द्यावी. अग्निकुंडात टाकलेली बीजे अंकुरत नाहीत, तसे मला अर्पिलेले शुभाशुभ फळत नाही — ही सोपी संन्यासयुक्ती.
परि सर्वथा आपुले जीवीं । केलियाची से कांहींचि नुरवीं । ऐसीं धुवोनि कर्में द्यावीं । माझियां हातीं ॥ ४०१ ॥
मग अग्निकुंडीं बीजें घातलीं । तियें अंकुरदशे जेवीं मुकलीं । तेवीं न फळतीचि मज अर्पिलीं । शुभाशुभें ॥ ४०२ ॥
अगा कर्में जैं उरावें । तैं तिहीं सुखदुःखीं फळावें । आणि तयातें भोगावया यावें । देहा एका ॥ ४०३ ॥
ते उगाणिलें मज कर्म । तेव्हांचि पुसिलें मरण जन्म । जन्मासवें श्रम । वरचिलही गेले ॥ ४०४ ॥
म्हणौनि अर्जुना यापरी । पाहेचा वेळु नव्हेल भारी । हे संन्यासयुक्ति सोपारी । दिधली तुज ॥ ४०५ ॥
बीज आणि वड
अहंकाराचे घर मोडून जीवेभावे कर्म करून जे मला भजतात, ते देहात वावरताना दिसतात पण देहात नसतात. बीजकणात सगळा वड असतो आणि बीजकण वडातच असतो — आमचे नाते तसे.
या देहाचिया बांदोडी न पडिजे । सुखदुःखांचियां सागरीं न बुडिजे । सुखें सुखरूपा घडिजे । माझियाचि आंगा ॥ ४०६ ॥
तो मी पुससी कैसा । तरि जो सर्वभूतीं सदा सरिसा । जेथ आपपरु ऐसा । भागु नाहीं ॥ ४०७ ॥
जे ऐसिया मातें जाणोनि । अहंकाराचा कुरुठा मोडोनि । जे जीवें कर्में करूनि । मातें भजलें ॥ ४०८ ॥
ते वर्तत दिसती देहीं । परि ते देहीं ना माझ्या ठायीं । आणि मी तयांच्या हृदयीं । समग्र असे ॥ ४०९ ॥
सविस्तर वटत्व जैसें । बीजकणिकेमाजीं असे । आणि बीजकणु वसे । वटीं जेवीं ॥ ४१० ॥
देठावरचे ओस फूल
आमच्यात फरक फक्त नावांचा. त्यांचे देह धारण करणे म्हणजे पाहुण्याचे उसने लेणे; सुगंध वाऱ्यापाठी गेल्यावर देठावर उरलेले ओस फूल. बाकी सगळा अवष्टंभ मद्भावावर आरूढ — ‘तेणें भलतया व्हावें जातीचिया’.
तेवीं आम्हां तयां परस्परें । बाहेरी नामाचींचि अंतरें । वांचूनि आंतुवट वस्तुविचारें । मी तेचि ते ॥ ४११ ॥
आतां जायांचें जैसें लेणें । आंगावरी आहाचवाणें । तैसें देहधरणें । उदास तयांचें ॥ ४१२ ॥
परिमळु निघालिया पवनापाठीं । मागें वोस फूल राहे देंठीं । तैसें आयुष्याचिये मुठी । केवळ देह ॥ ४१३ ॥
येर अवष्टंभु जो आघवा । तो आरूढोनि मद्भावा । मजचि आंतु पांडवा । पैठा जाहला ॥ ४१४ ॥
ऐसे भजतेनि प्रेमभावें । जयां शरीरही पाठीं न पवे । तेणें भलतया व्हावें । जातीचिया ॥ ४१५ ॥
महापुरातून निघालेला
आचरण वाईट असले तरी जीविताचे मोल भक्तीच्या चौकात खर्चले; अंतीची मती पुढच्या गतीचे सत्य ठरवते. महापुरात बुडलेला न मरता निघावा, तसा शेवटच्या भक्तीने पाप उरत नाही — अनुतापतीर्थी न्हाऊन आलेला.
आणि आचरण पाहतां सुभटा । तो दुष्कृताचा कीर सेल वांटा । परि जीवित वेंचिलें चोहटां । भक्तीचिया कीं ॥ ४१६ ॥
अगा अंतींचिया मती । साचपण पुढिले गती । म्हणौनि जीवित जेणें भक्ती । दिधलें शेखीं ॥ ४१७ ॥
तो आधीं जरी दुराचारी । तरी सर्वोत्तमुचि अवधारीं । जैसा बुडाला महापुरीं । न मरतु निघाला ॥ ४१८ ॥
तयाचें जीवित ऐलथडिये आलें । म्हणौनि बुडालेपण जेवीं वायां गेलें । तेवीं नुरेचि पाप केलें । शेवटलिये भक्ती ॥ ४१९ ॥
यालागीं दुष्कृती जर्ही जाहला । तरी अनुतापतीर्थीं न्हाला । न्हाऊनि मजआंतु आला । सर्वभावें ॥ ४२० ॥
अमृतात मरण कुठे?
त्याचेच कुळ पवित्र, अभिजात्य निर्मळ; त्यानेच सर्व शास्त्रे शिकली, तपे केली, अष्टांगयोग साधला. ‘हा पुढे मजसारखा होईल’ असे नको वाटू देऊ — अमृतात राहणाऱ्याला मरण कुठले?
तरी आतां पवित्र तयाचेंचि कुळ । अभिजात्य तेंचि निर्मळ । जन्मलेयाचें फळ । तयासीच जोडलें ॥ ४२१ ॥
तो सकळही पढिन्नला । तपें तोचि तपिन्नला । अष्टांग अभ्यासिला । योगु तेणें ॥ ४२२ ॥
हें असो बहुत पार्था । तो उतरला कर्में सर्वथा । जयाची अखंड गा आस्था । मजचिलागीं ॥ ४२३ ॥
अवघिया मनोबुद्धीचिया राहटी । भरोनि एकनिष्ठेची पेटी । मजमाजीं किरीटी । निक्षेपिलीं जेणें ॥ ४२४ ॥
तो आतां अवसरें मजसारिखा होईल । ऐसा हन भाव तुज जाईल । हां गा अमृताआंत राहील । तया मरण कैचें ? ॥ ४२५ ॥
दिव्याने दिवा
सूर्य नसलेल्या वेळेला रात्र म्हणतात, तसे भक्तीविना केलेले ते महापापच. दिव्याने दिवा लावला की आधीचा कोणता हे ओळखत नाही — तसा सर्वस्वाने भजणारा मीच होऊन राहतो.
पैं सूर्यु जो वेळु नुदैजे । तया वेळा कीं रात्रि म्हणिजे । तेवीं माझिये भक्तीविण जें कीजे । तें महापाप नोहें ? ॥ ४२६ ॥
म्हणौनि तयाचिया चित्ता । माझी जवळिक पंडुसुता । तेव्हांचि तो तत्त्वता । स्वरूप माझें ॥ ४२७ ॥
जैसा दीपें दीपु लाविजे । तेथ आदील कोण हें नोळखिजे । तैसा सर्वस्वें जो मज भजे । तो मीचि होऊनि ठाके ॥ ४२८ ॥
मग माझी नित्य शांती । तया दशा तेचि कांती । किंबहुना जिती । माझेनि जीवें ॥ ४२९ ॥
एथ पार्था पुढतपुढती । तेंचि तें सांगों किती । जरी मियां चाड तरी भक्ती । न विसंबिजे गा ॥ ४३० ॥
कणाविना कणसे
कुळाच्या चोखटपणाची, अभिजात्याची, व्युत्पत्तीची, रूपाची, श्रीमंतीची फुशारकी कशाला? दाण्यांविना दाटलेली कणसे, ओस नगर, आटलेले सरोवर, वांझ फुलांनी फुललेले झाड — भाव नसेल तर एवढेच.
अगा कुळाचिया चोखटपणा नलगा । आभिजात्य झणीं श्लाघा । व्युत्पत्तीचा वाउगा । सोसु कां वहावा ? ॥ ४३१ ॥
कां रूपवयसा माजा । आथिलेपणें कां गाजा ? । एक भाव नाहीं माझा । तरी पाल्हाळ तें ॥ ४३२ ॥
कणेंविण सोपटें । कणसें लागलीं घनदाटें । काय करावें गोमटें । वोस नगर ? ॥ ४३३ ॥
नातरी सरोवर आटलें । रानीं दुःखिया दुःखी भेटलें । कां वांझ फुलीं फुललें । झाड जैसें ॥ ४३४ ॥
तैसें सकळ तें वैभव । अथवा कुळ जाति गौरव । जैसें शरीर आहे सावेव । परि जीवचि नाहीं ॥ ४३५ ॥
हिंवराची सावली
भक्तीविना जगणे जळो; दगडही पृथ्वीवर असतातच. हिंवराची दाट सावली सज्जनांनी वाळली, निंबोळ्यांनी भरलेला निंब कावळ्यांचाच सुकाळ, षड्रस खापरात वाढून चौकात ठेवले तर कुत्र्यांचेच — भक्तिहीनाचे वाढणे तसे.
तैसें माझिये भक्तीविण । जळो तें जियालेंपण । अगा पृथ्वीवरी पाषाण । नसती काईं ? ॥ ४३६ ॥
पैं हिंवराची दाट साउली । सज्जनीं जैसी वाळिली । तैसीं पुण्यें डावलूनि गेलीं । अभक्तांतें ॥ ४३७ ॥
निंब निंबोळियां मोडोनि आला । तरी तो काउळियांसीचि सुकाळु जाहला । तैसा भक्तिहीनु वाढिन्नला । दोषांचिलागीं ॥ ४३८ ॥
कां षड्रस खापरीं वाढिले । वाढूनि चोहटां ठेविले । ते सुणियांचेचि ऐसे झाले । जियापरी ॥ ४३९ ॥
तैसें भक्तिहीनाचें जिणें । जो स्वप्नींहि परि सुकृत नेणे । संसारदुःखासि भाणें । वोगरिलें ॥ ४४० ॥
सावजाने धरलेला हत्ती
‘कुळ उत्तम नको, जात अंत्यजही चालेल, देहाच्या नावाने पशूचाही देह मिळो.’ सावजाने धरलेल्या हत्तीने काकुळतीने स्मरले आणि त्याचे पशुत्व व्यर्थ ठरले. पापयोनीत जन्मलेलेही जे दृढ भावाने माझे —
म्हणौनि कुळ उत्तम नोहावें । जाती अंत्यजहि व्हावें । वरि देहाचेनि नांवें । पशूचेंहि लाभो ॥ ४४१ ॥
पाहें पां सावजें हातिरूं धरिलें । तेणें तया काकुळती मातें स्मरिलें । कीं तयाचें पशुत्व वावो जाहलें । पावलिया मातें ॥ ४४२ ॥
अगा नांवें घेतां वोखटीं । जे आघवेया अधमांचिये शेवटीं । तिये पापयोनींही किरीटी । जन्मले जे ॥ ४४३ ॥
ते पापयोनि मूढ । मूर्ख जैसे कां दगड । परि माझ्यां ठायीं दृढ । सर्वभावें ॥ ४४४ ॥
जयांचिये वाचें माझे आलाप । दृष्टी भोगी माझेंचि रूप । जयांचें मन संकल्प । माझाचि वाहे ॥ ४४५ ॥
तुकता तुटी नाही
— ज्यांच्या वाचेत माझे आलाप, दृष्टीत माझे रूप, श्रवण माझ्या कीर्तीने भरलेले, जाणीव मलाच जाणणारी; ते पापयोनीचे असतील, शास्त्र न शिकलेले असतील — ‘परि मजसीं तुकितां तुकां तुटी नाहीं’.
माझिया कीर्तीविण । जयांचे रिते नाहीं श्रवण । जयां सर्वांगीं भूषण । माझी सेवा ॥ ४६ ॥
जयांचे ज्ञान विषो नेणे । जाणीव मज एकातेंचि जाणे । जया ऐसें लाभे तरी जिणें । एर्हवीं मरण ॥ ४४७ ॥
ऐसा आघवाचि परी पांडवा । जिहीं आपुलिया सर्वभावा । जियावयालागीं वोलावा । मीचि केला ॥ ४४८ ॥
ते पापयोनीही होतु कां । ते श्रुताधीतही न होतु कां । परि मजसीं तुकितां तुकां । तुटी नाहीं ॥ ४४९ ॥
पाहें पां भक्तीचेनि आथिलेपणें । दैत्यीं देवां आणिलें उणें । माझें नृसिंहत्व लेणें । जयाचिये महिमें ॥ ४५० ॥
राजाज्ञेचे चाम
प्रल्हादाने माझ्यासाठी संकटे भोगली आणि नृसिंहत्व हे माझे लेणे झाले; दैत्यकुळातला तो, पण इंद्रही त्याची सरी गाठत नाही. राजाज्ञा चामाच्या तुकड्यावर असली तरी त्याने सगळे विकत घेता येते — सोन्याचे मोल तिथे चालत नाही.
तो प्रल्हादु गा मजसाठीं । घेतां बहुतें संकटे सदा किरीटी । कां जें मियां द्यावें ते गोष्टी । तयाचिया जोडे ॥ ४५१ ॥
एर्हवीं दैत्यकुळ साचोकारें । परि इंद्रही सरी न लाहे उपरें । म्हणौनि भक्ति गा एथ सरे । जाति अप्रमाण ॥ ४५२ ॥
राजाज्ञेचीं अक्षरें आहाती । तियें चामा एका जया पडती । तया चामासाठीं जोडती । सकळ वस्तु ॥ ४५३ ॥
वांचूनि सोनें रुपें प्रमाण नोहे । एथ राजाज्ञाचि समर्थ आहे । तेंचि चाम एक जैं लाहे । तेणें विकती आघवीं ॥ ४५४ ॥
तैसें उत्तमत्व तैंचि तरे । तैंचि सर्वज्ञता सरे । जैं मनोबुद्धि भरे । माझेनि प्रेमें ॥ ४५५ ॥
ओहोळ गंगा होतो
कुळ-जाति-वर्ण सगळे अकारण; एकच सार्थक — मन माझ्या आत यावे. ओहोळ गंगेला मिळेपर्यंतच ओहोळ, खैर आणि चंदन अग्नीत एकत्र घालेपर्यंतच वेगळे — तसे वर्ण माझ्यापर्यंत पोचेपर्यंतच.
म्हणौनि कुळ जाति वर्ण । हें आघवेंचि गा अकारण । एथ अर्जुना माझेपण । सार्थक एक ॥ ४५६ ॥
तेंचि भलतेणें भावें । मन मज आंतु येतें होआवें । आलें तरी आघवें । मागील वावो ॥ ४५७ ॥
जैसें तंवचि वहाळ वोहळ । जंव न पवती गंगाजळ । मग होऊनि ठाकती केवळ । गंगारूप ॥ ४५८ ॥
कां खैर चंदन काष्ठें । हे विवंचना तंवचि घटे । जंव न घापती एकवटे । अग्नीमाजीं ॥ ४५९ ॥
तैसे क्षत्री वैश्य स्त्रिया । कां शूद्र अंत्यजादि इया । जाती तंवचि वेगळालिया । जंव न पवती मातें ॥ ४६० ॥
मिठाचे कण समुद्रात
समुद्रात टाकलेल्या मिठाच्या कणांसारखे भावाने मिळाल्यावर जातिव्यक्तीचे बिंदुलेही उरत नाही; नद्यांची नावे समुद्रापर्यंतच. परीसाला लोखंड फोडायला भेटले तरी सोनेच होईल; व्रजांगनांच्या वालभातूनही माझे स्वरूपच.
मग जाती व्यक्ती पडे बिंदुलें । जेव्हां भावें होती मज मीनलें । जैसे लवणकण घातले । सागरामाजीं ॥ ४६१ ॥
तंववरी नदानदींचीं नांवें । तंवचि पूर्वपश्चिमेचे यावे । जंव न येती आघवे । समुद्रामाजीं ॥ ४६२ ॥
हेंचि कवणें एकें मिसें । चित्त माझे ठायीं प्रवेशे । येतुलें हो मग आपैसें । मीचि होणें असे ॥ ४६३ ॥
अगा वरी फोडावयाचि लागीं । लोहो मिळो कां परिसाचे आंगीं । कां जे मिळतिये प्रसंगी । सोनेंचि होईल ॥ ४६४ ॥
पाहें पां वालभाचेनि व्याजें । तिया व्रजांगनांचीं निजें । मज मीनलिया काय माझें । स्वरूप नव्हती ? ॥ ६५ ॥
भीतीनेही, वैरानेही
कंसाने भीतीने, शिशुपालादिकांनी वैराने, यादवांनी सोयरेपणाने, वसुदेवादिकांनी ममत्वाने, नारद-ध्रुव-अक्रूर-शुक-सनत्कुमारांनी भक्तीने — ‘मज येवों पां भलतेनि मार्गें’.
नातरी भयाचेनि मिसें । मातें न पविजेचि काय कंसें ? । कीं अखंड वैरवशें । चैद्यादिकीं ॥ ४६६ ॥
अगा सोयरेपणेंचि पांडवा । माझें सायुज्य यादवां । कीं ममत्वें वसुदेवा- । दिकां सकळां ॥ ४६७ ॥
नारदा ध्रुवा अक्रूरा । शुका हन सनत्कुमारा । यां भक्तीं मी धनुर्धरा । प्राप्यु जैसा ॥ ४६८ ॥
तैसाचि गोपीकांसि कामें । तया कंसा भयसंभ्रमें । येरां घातकां मनोधर्में । शिशुपालादिकां ॥ ४६९ ॥
अगा मी एकुलाणीचें खागें । मज येवों पां भलतेनि मार्गें । भक्ती कां विषयविरागें । अथवा वैरें ॥ ४७० ॥
उपायांची वाण नाही
माझ्या ठायी प्रवेशायला उपायांची उणीव नाही; कोणत्याही जातीत जन्मून भजावे किंवा विरोध करावा, पण भक्त किंवा वैरी माझाच व्हावा. म्हणून पापयोनी, वैश्य, शूद्र, स्त्रियाही भजताच माझ्या सदनी येतात.
म्हणौनि पार्था पाहीं । प्रवेशावया माझ्या ठायीं । उपायांची नाहीं । वाणी एथ ॥ ४७१ ॥
आणि भलतिया जातीं जन्मावें । मग भजिजे कां विरोधावें । परि भक्त कां वैरिया व्हावें । माझियाचि ॥ ४७२ ॥
अगा कवणें एकें बोलें । माझेपण जर्ही जाहालें । तरी मी होणें आलें । हाता निरुतें ॥ ४७३ ॥
यालागीं पापयोनीही अर्जुना । कां वैश्य शूद्र अंगना । मातें भजतां सदना । माझिया येती ॥ ४७४ ॥
मग वर्णांमाजीं छत्रचामर । स्वर्ग जयांचें अग्रहार । मंत्रविद्येसि माहेर । ब्राह्मण जे ॥ ४७५ ॥
ब्राह्मणांची थोरवी
वर्णांत छत्रचामर, स्वर्ग हा अग्रहार, मंत्रविद्येचे माहेर, पृथ्वीवरचे देव, वेदांची वज्रांगी — ज्यांच्या बोलाने अग्नीला आयुष्य मिळाले आणि समुद्राने प्रीतीने पाणी दिले.
जे पृथ्वीतळींचें देव । जे तपोवतार सावयव । सकळ तीर्थांसि दैव । उदयलें जें ॥ ४७६ ॥
जेथ अखंड वसिजे यागीं । जे वेदांची वज्रांगी । जयांचेनि दिठीचिया उत्संगीं । मंगळ वाढे ॥ ४७७॥
जयांचिये आस्थेचेनि वोलें । सत्कर्म पाल्हाळीं गेलें । संकल्पें सत्य जियालें । जियांचेनि ॥ ४७८ ॥
जयांचेनि गा बोलें । अग्नीसि आयुष्य जाहालें । म्हणौनि समुद्रें पाणी आपुलें । दिधलें यांचिया प्रीती ॥ ४७९ ॥
मियां लक्ष्मी डावलोनि केली परौती । फेडोनि कौस्तुभ घेतला हातीं । मग वोढविली वक्षस्थळाची वाखती । चरणरजां ॥ ४८० ॥
चरणरजाची वाखती
‘लक्ष्मीला बाजूला करून, कौस्तुभ काढून हातात घेऊन, वक्षस्थळ त्यांच्या चरणरजाला पुढे केले; आजही ती पाउलांची मुद्रा हृदयावर वागवतो.’ इतके पुण्यपूज्य आणि माझ्या ठायी निपुण — त्यांची प्राप्ती काय समर्थावी?
आझुनि पाउलाची मुद्रा । मी हृदयीं वाहें गा सुभद्रा । जे आपुलिया दैवसमुद्रा । जतनेलागीं ॥ ४८१ ॥
जयांचा कोप सुभटा । काळाग्निरुद्राचा वसौटा । जयांचे प्रसादीं फुकटा । जोडती सिद्धी ॥ ४८२ ॥
ऐसे पुण्यपूज्य जे ब्राह्मण । आणि माझ्या ठायीं अतिनिपुण । आतां मातें पावती हे कवण । समर्थावें ? ॥ ४८३ ॥
पाहें पां चंदनाचेनि अंगानिळें । शिवतिले निंब होते जे जवळें । तिहीं निर्जिवींही देवांचीं निडळें । बैसणीं केलीं ॥ ४८४ ॥
मग तो चंदनु तेथ न पवे । ऐसें मनीं कैसेनि धरावें । अथवा पातला हें समर्थावें । तेव्हां कायी साच ? ॥ ४८५ ॥
चंदन आणि निंब
चंदनाच्या अंगवाऱ्याने शिवलेले जवळचे निंबही देवांच्या निढळांचे बैसण झाले; मग चंदन स्वतः तिथे पोचत नाही असे कसे मानावे? गंगेला रस्त्याचे पाणी मिळाले तरी ते समुद्रच होते — राजर्षी-ब्राह्मणांची गती मीच.
जेथ निववील ऐशिया आशा । हरें चंद्रमा आधा ऐसा । वाहिजत असे शिरसा । निरंतर ॥ ४८६ ॥
तेथ निवविता आणि सगळा । परिमळें चंद्राहूनि आगळा । तो चंदनु केवीं अवलीळा । सर्वांगीं न बैसे ? ॥ ४८७ ॥
कां रथ्योदकें जियेचिये कासे । लागलिया समुद्र जालीं अनायासें । तिये गंगेसि काय अनारिसें । गत्यंतर असे ? ॥ ४८८ ॥
म्हणौनि राजर्षि कां ब्राह्मण । जयां गति मति मीचि शरण्य । तयां त्रिशुद्धी मीच निर्वाण । स्थितीही मीचि ॥ ४८९ ॥
यालागीं शतजर्जर नावें । रिगोनि केवीं निश्चिंत होआवें । कैसेनि उघडिया असावें । शस्त्रवर्षीं ॥ ४९० ॥
शतजर्जर नाव
शंभर भोके पडलेल्या नावेत बसून निश्चिंत कसे राहावे? शस्त्रवर्षावात उघडे, दगडांच्या वर्षावात ढाल न धरणे, रोगाने दाटले असताना औषधाविषयी उदासीन — उपद्रवी लोकात येऊन न भजणे तसेच.
आंगावरी पडतां पाषाण । न सुवावें केवीं वोडण । रोगें दाटला आणि उदासपण । वोखदेंसी ? ॥ ४९१ ॥
जेथ चहूंकडे जळत वणवा । तेथूनि न निगिजे केवीं पांडवा । तेवीं लोकां येऊनि सोपद्रवां । केवीं न भजिजे मातें ॥ ४९२ ॥
अगा मातें न भजावयालागीं । कवण बळ पां आपुलिया आंगीं । काई घरीं कीं भोगी । निश्चिंती केलीं ? ॥ ४९३ ॥
नातरी विद्या कीं वयसा । ययां प्राणियांसि हा ऐसा । मज न भजतां भरंवसा । सुखाचा कोण ? ॥ ४९४ ॥
तरी भोग्यजात जेतुलें । तें एका देहाचिया निकिया लागलें । आणि एथ देह तंव असे पडिलें । काळाचिये तोंडीं ॥ ४९५ ॥
मृत्युलोकाचा हाट
‘हा दुःखाचा बाजार; शेवटल्या हाटवेळेला येणे झाले.’ राखुंडी फुंकून दिवा लागतो का? विषाचे कांदे पिळून रस काढून त्याला अमृत म्हणावे — विषयांचे सुख तसे; परम दुःख, पण मूर्ख सेवल्याविना राहत नाही.
बाप दुःखाचें केणें सुटलें । जेथ मरणाचे भरे लोटले । तिये मृत्युलोकींचिये शेवटिलें । येणें जाहालें हाटवेळे ॥ ४९६ ॥
आंता सुखेंसि जीविता । कैंचीं ग्राहिकी किजेल पंडुसुता । काय राखोंडी फुंकितां । दीपु लागे ? ॥ ४९७ ॥
अगा विषाचे कांदे वाटुनी । जो रसु घेईजे पिळुनी । तया नाम अमृत ठेवुनी । जैसें अमर होणें ॥ ४९८ ॥
तेवीं विषयांचें जें सुख । तें केवळ परम दुःख । परि काय कीजे मूर्ख । न सेवितां न सरे ॥ ४९९ ॥
कां शीस खांडूनि आपुलें । पायींच्या खतीं बांधिलें । तैसें मृत्युलोकींचें भलें । आहे आघवें ॥ ५०० ॥
ओळीवर टॅप केल्यास ती ठळक होते — कुठे आहात ते सापडावे म्हणून.